Հոդված 1. «Հայաստանի Հանրապետության դատական օրենսգիրք» 2018 թվականի փետրվարի 7-ի ՀՕ-95-Ն սահմանադրական օրենքի (այսուհետ՝ Օրենք) 146-րդ հոդվածը լրացնել հետեւյալ բովանդակությամբ 4.1-ին մասով.
«4.1. Սույն հոդվածի առաջին մասով նախատեսված առիթներով գործի քննության եւ լուծման օրենքով նախատեսված առավելագույն ժամկետի խախտման վերաբերյալ տեղեկություններ ստանալու դեպքում վարույթ հարուցող մարմինը կայացնում է կարգապահական վարույթ հարուցելու մասին որոշում:»:
Հոդված 2.
Սույն օրենքն ուժի մեջ է մտնում պաշտոնական հրապարակման օրվան հաջորդող տասներորդ օրը:
1. Ընթացիկ իրավիճակը եւ իրավական ակտի ընդունման անհրաժեշտությունը եւ առաջարկվող կարգավորման բնույթը.
Ապացուցումը, որպես քրեադատավարական ճանաչողության կենտրոնական տարր, կանխորոշում է յուրաքանչյուր քրեական գործի հետագա ճակատագիրը, հետեւապես ապացուցման գործընթացի օրինականությունը քրեական գործի պատշաճ քննության գրավականն է: Հիմնական դատալսումների փուլում իրականացվող ապացույցների հետազոտումը ենթադրում է ապացույցների անմիջական ընկալում ու վերլուծություն` դրանցից յուրաքանչյուրի վերաբերելիությունը, թույլատրելիությունն ու արժանահավատությունը որոշելու եւ գործի լուծման համար նշանակություն ունեցող փաստական հանգամանքների առկայությունը եւ բացակայությունը հաստատելու համար՝ դրանց համակցության բավարարությունը պարզելու նպատակով: Հետազոտման նշված նպատակն իրացվում է գործով ներկայացված ապացույցներն անմիջականորեն ընկալելու, դրանց բովանդակությունը վեր հանելու, մեկ ապացույցը մյուսի հետ համակցված գնահատելու, ներկայացված ապացույցների միջեւ եղած հակասությունները վեր հանելու, այլ կերպ ասած` ապացույցներն առանձին-առանձին ու իրենց համակցությամբ ստուգելու եւ ապացույցների ամբողջական համակարգ կառուցելու միջոցով:
Մինչդեռ, քրեական գործի քննության ընթացքում տարբեր օբյեկտիվ պատճառներով կարող են ի հայտ գալ տվյալ քրեական գործը նախագահող դատավորի կողմից գործի դատական քննությունն իրականացնելու հնարավորությունը բացառող բազմաթիվ իրավիճակներ: Նման իրավիճակներում ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 269-րդ հոդածի 2-րդ մասի համաձայն դատավորի փոխարինումից հետո դատական վարույթն uկuվում է նորից: Այսպիսով, դատական վարույթը նորից սկսվելու դեպքում վարույթն իրականացնող մարմնի՝ տվյալ դեպքում դատավորի փոխարինումից հետո դատարանը պարտավոր է կրկին կատարել բոլոր անհրաժեշտ վարութային գործողությունները, վերստին հետազոտել արդեն իսկ կողմերի մասնակցությամբ մեկ անգամ հետազոտված ապացույցները: Դրան զուգահեռ, դատական վարույթը նորից uկuվելու դեպքում՝ առավելապես մեծածավալ եւ բարդ քրեական գործերի քննության պայմաններում, առաջանում է գործերի քննության ողջամիտ ժամկետի սկզբունքի չապահովմանն եւ այդպիսով՝ արդար դատաքննության իրավունքի խախտման իրական վտանգ:
Ուստի, առաջարկվում է նախատեսել այնպիսի կարգավորում, որը հնարավորություն կտա դատարանին որոշում կայացնել վերաբաշխված քրեական գործերի քննության պայմաններում վարույթն ընդհատված պահից շարունակելու վերաբերյալ:
Նկատի ունենալով, որ առաջարկվող կարգավորումը ենթադրում է գործադրվող ռեսուրսների խնայողության նպատակներով բացառություն արդար դատաքննության ողնաշարը կազմող բանավորության կանոնից, հետեւաբար անհրաժեշտ է ապահովել մի շարք լրացուցիչ երաշխիքներ:
Այսպես, վարույթն ընդհատված պահից շարունակելու որոշում կայացնելու դեպքում որպես պաշտպանության իրավունքի լրացուցիչ երաշխիք անհրաժեշտ է սահմանել պաշտպանի պարտադիր մասնակցության հիմք: Բացի այդ, կողմերի համար պետք է երաշխավորվի նաեւ այն ապացույցի հետազոտումը, որոնք նրանք անհրաժեշտ են համարում իրենց տեսակետը հիմնավորելու համար: Դատավարության կողմը եւ հատկապես պաշտպանության կողմը չի կարող ապացույցների հետազոտման հարցում որեւէ սահմանափակման հանդիպել: Այս մոտեցումը բխում է արդար դատաքննության վերաբերյալ Եվրոպական դատարանի ձեւավորած իրավունքից, որի համաձայն՝
- «Զենքերի հավասարության» սկզբունքի ներքո պահանջվում է յուրաքանչյուր կողմին ողջամիտ հնարավորություն ընձեռել իր փաստարկները ներկայացնելու համար այնպիսի պայմաններում, որոնցում նա հակառակորդի նկատմամբ չի հայտնվի նվազ շահեկան վիճակում (տե՛ս Օcalan v. Turkey [GC], « 140; Foucher v. France, « 34; Bulutv. Austria; Faig Mammadov v. Azerbaijan, « 19):
- «Զենքերի հավասարության» սկզբունքի հետ կապված խնդիր կարող է ծագել, երբ քննվում են մեղադրանքի կողմի վկաները եւ ապացույցները, սակայն չեն լսվում եւ չեն քննվում պաշտպանության կողմի վկաները կամ ապացույցները (տե՛ս Borisova v. Bulgaria, «« 47-48; Topic v. Croatia, « 48):
- Նույնը վերաբերում է այն դեպքին, երբ գործը քննող դատարանը հրաժարվում է դատակոչի ենթարկել պաշտպանության կողմի վկաներին՝ պարզաբանելու համար մեղադրանքի հիմքում դրված անորոշ իրավիճակը (տե՛ս Kasparov and Others v. Russia, «« 64-65):
- Այսպիսով, բոլոր դեպքերում, երբ որոշվում է, թե արդյոք վարույթը եղել է արդար, Դատարանի համար կարող է անհրաժեշտ լինել Murtazaliyeva գործով սահմանված ստուգման իրականացումը, որի նպատակն է պարզել. (1) թե արդյոք վկային քննելու միջնորդությունը բավարար չափով հիմավորված է եղել եւ առնչություն է ունեցել մեղադրանքի առարկային, (2) թե արդյոք ներպետական դատարանները հաշվի առել են այդ ցուցմունքի վերաբերելիությունը եւ վկային դատարանում չքննելու մասին իրենց որոշման համար մատնանշել են բավարար պատճառներ, եւ (3) թե արդյոք վկային չքննելու մասին ներպետական դատարանների որոշումը խաթարել է վարույթի ընդհանուր արդարությունը (տե՛ս Abdullayev v. Azerbaijan, «« 59-60):
Այս համատեքստում հարկ է ուշադրություն դարձնել նաեւ այն հանգամանքին, որ վարույթն ընդհատված պահից շարունակելու դեպքում կրկին չհետազոտվել կարող են նաեւ անձնային ապացույցները (ցուցմունքները): Հետեւաբար՝ թեեւ ընդհանուր կանոնն այն է, որ դատավորը պետք է անմիջականորեն ընկալի բոլոր ապացույցները, սակայն նկատի ունենալով դատավորի փոխարինման, ըստ այդմ՝ նաեւ վարույթը վերսկսելու դեպքում դատական վարույթի երկար տեւողությունն ու ողջամիտ ժամկետի խախտման սպառնալիքը, դատարանին կարող է հնարավորություն տրվել կողմերի համաձայնությամբ չկրկնել ապացույցների հետազոտումը՝ պայմանով, որ վարույթի բոլոր մասնակիցները պետք է հնարավորություն ունենան հասնել իրենց մատնանշած որեւէ ապացույցի հետազոտմանը հենց այդ դատավորի կողմից:
Այսպես.
-«Հայաստանի Հանրապետության դատական օրենսգիրք» Հայաստանի Հանրապետության սահմանադրական օրենքի 8-րդ հոդվածի համաձայն` «Դատարանների գործունեությունը պետք է կազմակերպվի այնպես, որ ապահովվի յուրաքանչյուրի իրավունքների եւ ազատությունների արդյունավետ դատական պաշտպանությունը՝ օրենքի հիման վրա ստեղծված անկախ եւ անաչառ դատարանի կողմից գործի արդարացի, հրապարակային եւ ողջամիտ ժամկետում քննության միջոցով»:
Ողջամիտ ժամկետում դատաքննության սկզբունքը մարդու հիմնարար իրավունքներից է (տե՛ս Վճռաբեկ դատարանի` Արմեն Դալլաքյանի գործով 2010 թվականի դեկտեմբերի 23-ի թիվ ԼԴ/0082/13/09 որոշման 18-րդ կետը, Արմեն Սիմոնյանի գործով 2010 թվականի դեկտեմբերի 23-ի թիվ ԳԴ1/0012/13/09 որոշման 17-րդ կետը): Այն անձի արդար դատաքննության իրավունքի առանցքային բաղադրիչներից է եւ միտված է հնարավորինս սեղմ ժամկետում գործի քննությունն ապահովելուն ու անձի իրավունքների, շահերի առնչությամբ իրավական վեճը հանգուցալուծելուն եւ վերջնական դատական ակտ կայացնելուն: Ողջամիտ ժամկետում դատաքննության իրավունքի երաշխավորումն ապահովում է նաեւ սոցիալական արդարության վերականգնումը, նպաստում հանցագործությունների կանխմանը եւ խափանմանը, հանցավոր ոտնձգություններին արդյունավետորեն հակազդելու պետության կարողությունների նկատմամբ հասարակության վստահության ամրապնդմանը: Վերջինիս հիմքում ընկած է նաեւ միջազգային իրավական փաստաթղթերում օգտագործվող` «ուշացած արդարադատությունը մերժված արդարադատություն է» ("Justice delayed is justice denied") գաղափարը, որի համաձայն` դատավարության չհիմնավորված ձգձգումը կարող է հանգեցնել «արդարադատության մերժմանը»՝ դատավարության կողմերի համար (տե՛ս European Commission For Democracy Through Law (Venice Commission), report on the effectiveness of national remedies in respect of excessive length of proceedings, Study no. 316/ 2004, 3 April 2007, CDL-AD(2006)036rev, կետ 20): Հետեւաբար, նախնական քննություն եւ դատական քննություն իրականացնող իրավասու մարմինները պետք է անհրաժեշտ ջանասիրություն դրսեւորեն՝ ողջամիտ ժամկետում անձի դատաքննության իրավունքի իրացումն ապահովելու ուղղությամբ:
Մեջբերված՝ Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի արտահայտած իրավական դիրքորոշումների եւ «Հայաստանի Հանրապետության դատական օրենսգիրք» ՀՀ սահմանադրական օրենքի 8-րդ հոդվածի վերլուծության հիման վրա՝ Վճռաբեկ դատարանը Լիլիթ Ավետիքի Վարդանյանի եւ Զարինե Արթուրի Այվազյանի վերաբերյալ գործով 2019 թվականի սեպտեմբերի 18-ին կայացված նախադեպային թիվ ԵԱՔԴ/0016/01/14 որոշմամբ արձանագրել է. «( ) [Գ]ործի քննության ողջամտությունը որոշելիս յուրաքանչյուր գործի փաստական հանգամանքների վերլուծությամբ հաշվի են առնվում հետեւյալ չափանիշները.
- գործի բարդությունը.
Այս առումով անհրաժեշտ է գնահատման ենթարկել մի կողմից՝ գործով անցնող մեղադրյալների (ամբաստանյալների), վկաների, տուժողների, դատավարությանը մասնակցող այլ անձանց, մյուս կողմից` մեղադրյալներին (ամբաստանյալներին) մեղսագրվող արարքների քանակը, դրանց փաստական եւ իրավական բովանդակությունը, ապացուցվող հանգամանքների շրջանակը եւ հետազոտվող ապացույցների ծավալը: Միաժամանակ, գործի բարդությունը որոշելիս պետք է նաեւ հաշվի առնել վկաների գտնվելու վայրը պարզելու եւ նրանց հարցաքննելու նպատակով ձեռնարկվող միջոցառումների շրջանակը (օրինակ` միջազգային իրավական օգնությամբ այլ երկրում կամ պաշտպանության ներքո գտնվող վկաներին հարցաքննելու նպատակով կատարվող գործողությունները): Բացի այդ, պետք է գնահատման ենթարկել նաեւ դատաքննության ընթացքում լուծվող իրավական խնդիրների բնույթը (ինչպիսիք կարող են լինել օրինակ` գործի ընդդատությունը (31), կիրառման ենթակա իրավական ակտի սահմանադրականությունը (32), միջազգային պայմանագրի մեկնաբանությունը (33)),
- շահագրգիռ անձի վարքագիծը.
Պետք է հաշվի առնել ողջամիտ ժամկետում գործի քննությամբ շահագրգռված անձի՝ մեղադրյալի (ամբաստանյալի) եւ պաշտպանի, օրինական ներկայացուցչի, տուժողի, նրա ներկայացուցչի, իրավահաջորդի, օրինական ներկայացուցչի վարքագիծը՝ գործի արագ քննությանը չխոչընդոտելու տեսանկյունից: Մասնավորապես, անհրաժեշտ է գնահատման ենթարկել, թե դատավարության տեւողությունը ձգձգող պատճառներն ընդհանուր առմամբ արդյո՞ք ձեւավորվել են վերը նշված դատավարության մասնակիցների դրսեւորած վարքագծի արդյունքում: Այսպես, հարկ է պարզել, թե արդյո՞ք դատական նիստերը հետաձգվել են պատշաճ ծանուցված լինելու պայմաններում նշված դատավարության մասնակիցների` դատական նիստերին պարբերաբար չներկայանալու պատճառներով, արդյո՞ք դրանք եղել են հարգելի, թե անհարգելի, ու՞մ կողմից է ներկայացվել դատական նիստը հետաձգելու մասին միջնորդություն, արդյո՞ք նշված դատավարության մասնակիցներն իրենց դատավարական իրավունքներից օգտվել եւ իրենց դատավարական պարտականությունները կատարել են բարեխղճորեն, թ՞ե իրենց վարքագծով կամխամտածված խոչընդոտներ են ստեղծել, որոնք հավանաբար կձգձգեին գործի վարույթը (34): Վերջինի առումով առանցքային նշանակություն ունի այն հանգամանքը, թե արդյո՞ք անձը չարաշահել է իր դատավարական իրավունքները ("abuse of rights"): Որպես օրինակ կարող են լինել այն դեպքերը, երբ անձի վարքագիծը հանգեցնում է դատական նիստերի պարբերաբար հետաձգման (այդ նպատակով անձը ներկայացնում է միջնորդություն՝ դատական նիստը հետաձգելու եւ գործի նյութերին ծանոթանալու վերաբերյալ, ընդ որում` որոշ դեպքերում` ամբողջությամբ գործի նյութերին նախաքննության ավարտին ծանոթացած լինելու պայմաններում, ներկայացնում է բացարկի եւ ինքնաբացարկի միջնորդություններ, հանդես գալիս հայտարարություններով, փոխում կամ հրաժարվում պաշտպանից, խախտում դատական նիստի կարգը, անհարգալից վերաբերմունք դրսեւորում դատարանի նկատմամբ): Միաժամանակ, հարկ է ընդգծել, որ իրավական պաշտպանության միջոցներից բարեխղճորեն, իր նպատակային նշանակությանը համապատասխան օգտվելը չի կարող գնահատվել որպես շահագրգիռ սուբյեկտների կողմից գործի քննությունը դանդաղեցնող վարքագծի դրսեւորում,
- շահագրգիռ անձի համար գործի տեւական քննության հետեւանքները.
Որպես այդպիսին, ի թիվս այլնի, կարող է լինել նյութական եւ ոչ նյութական վնասը: Այդ համատեքստում Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը դասակարգում է գործեր, որոնք պահանջում են «հատուկ կամ կոնկրետ ջանասիրություն» եւ «բացառիկ ջանասիրություն»: «Հատուկ կամ կոնկրետ ջանասիրություն», ըստ Մարդու իրավունքների Եվրոպական դատարանի, ի թիվս այլ դեպքերի, պահանջվել է այն գործերով, որոնք ըստ էության վերաբերել են ճանապարհատրանսպորտային պատահարների զոհերին վնասների հատուցում տալուն (35), ինչպես նաեւ ոստիկանության ծառայողների հանցավոր ոտնձգության կապակցությամբ քննություն իրականացնելուն (36): Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը նշում է, որ իրավասու մարմինները պետք է «հատուկ ջանասիրություն» դրսեւորեն նաեւ այն գործերով, որոնցով անձը դատական քննության ընթացքում գտնվում է կալանքի տակ (37): Միաժամանակ, հարկ է նկատել, որ Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանն առանձնացնում է նաեւ «բացառիկ ջանասիրությունը», որը պահանջվում այն գործերով, որոնք օրինակ վերաբերում են անբուժելի հիվանդությամբ տառապող անձանց կողմից ներկայացված փոխհատուցման պահանջի քննությանը: Այդ գործերով, ելնելով կյանքի կանխատեսվող տեւողությունից, առկա է ռիսկ առ այն, որ ցանկացած ձգձգում կարող է դատարանի կողմից լուծման ենթակա հարցը դարձնել աննպատակ (38):
Շահագրգիռ անձի համար գործի տեւական քննության հետեւանքների վերաբերյալ Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի արտահայտած իրավական դիրքորոշումների հաշվառմամբ Վճռաբեկ դատարանը հարկ է համարում ընդգծել, որ ողջամիտ ժամկետների պահպանման տեսանկյունից հատուկ ջանասիրության պետք է արժանան այն գործերը, որոնք հնարավորինս սեղմ ժամկետում քննության չառնելն էապես վնաս կհասցնի արդարադատության շահերին, մարդու հիմնարար իրավունքների եւ ազատությունների պաշտպանությանը: Այդ առումով կարող են ուշադրության արժանանալ այն գործերը, որոնցով` ա) անձինք գտնվում են կալանքի տակ (հատուկ ուշադրության են արժանի ավելի երկար ժամանակահատված կալանքի տակ գտնվող անձանց վերաբերյալ գործերը), բ) դատական կազմի փոփոխության կամ այլ հիմքով վերսկսված դատական քննությամբ գործերը, գ) դատական վերանայման արդյունքում բեկանված եւ նոր քննության ուղարկված գործերը, դ) օրինական ուժի մեջ մտած դատական ակտերի վերանայման արդյունքում վերսկսված գործերը, ե) խոցելի խմբեր համարվող` անչափահասների (39), հոգեկան հիվանդությամբ տառապող անձանց վերաբերյալ գործերը, զ) պետության պոզիտիվ պարտականության ներքո գտնվող` կյանքի իրավունքի պաշտպանության (40), խոշտանգումների բացարձակ արգելքի (41) ենթադրյալ խախտումներին վերաբերող գործերը: Միաժամանակ, հատուկ ջանասիրության տեսանկյունից ուշադրության են արժանի նաեւ այն գործերը, որոնց քննության ընթացքում սահմանափակվում են անձի` ՀՀ Սահմանադրությամբ նախատեսված այլ հիմնական իրավունքները (օրինակ` անձի սեփականության իրավունքը` վերջինիս գույքը կալանքի տակ գտնվելու դեպքում կամ աշխատանքային իրավունքները` պաշտոնավարության ժամանակավոր դադարեցում դատավարական հարկադրանքի միջոցի կիրառման դեպքում),
- գործը հնարավորինս սեղմ ժամկետում քննության առնելու նպատակով իրավասու մարմինների կողմից ձեռնարկած միջոցառումները եւ դրանց արդյունավետությունը.
Այս առումով առանցքային նշանակություն ունի ինչպես դատարանի, այնպես էլ քրեական վարույթի ընթացքում հանրային շահը պաշտպանող քրեական հետապնդման մարմինների կողմից գործը հնարավորինս սեղմ ժամկետում քննության առնելու նպատակով ձեռնարկած միջոցառումների եւ դրանց արդյունավետության գնահատումը:
Դատարանի կողմից գործի քննության արագությունն ապահովելու համատեքստում հատկանշական է գործով նշանակված դատական նիստերի հաճախականության, ինչպես նաեւ գործի քննության անհարկի ձգձգումները նվազագույնի հասցնելուն ուղղված միջոցառումների արդյունավետության գնահատումը (ինչպես օրինակ՝ դատավարության մասնակիցների, դատակոչի ենթակա անձանց ցուցակում ներառված անձանց պատշաճ եւ ժամանակին ծանուցումը, ապացույցների հետազոտման արդյունավետ կարգի սահմանումը, ապացույցների հետազոտման համար անհրաժեշտ պայմանների ապահովումը, գործի պատշաճ քննության համար անհրաժեշտ փաստական տվյալների ժամանակին ստացումը): ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 43-րդ հոդվածի 2-րդ մասի ուժով դատական նիստը նախագահողը պետք է ձեռնարկի ողջամտորեն անհրաժեշտ միջոցառումներ` գործի քննությունը հնարավորինս սեղմ ժամկետում ավարտելու համար: Այդ առումով ուշադրության է արժանի նաեւ այն, թե գործի քննության հետաձգումներն ընդհանուր առմամբ արդյո՞ք առավելապես պայմանավորված են եղել դատարանի կողմից անհրաժեշտ միջոցառումների ձեռնարկման պատճառաբանություններով,
- գործի քննության ընդհանուր տեւողությունը.
Գործի քննության ժամկետի ողջամտությունը որոշելիս առանցքային նշանակություն ունի նաեւ գործի քննության ընդհանուր ժամկետի գնահատումը` այնպիսի հանգամանքների հաշվառմամբ, ինչպիսիք են` այդ ժամկետում դատական ակտերի բողոքարկման կառուցակարգի գործադրման ընդհանուր ժամանակահատվածը, տեւական ժամկետ պահանջող դատավարական գործողությունների կատարմամբ առաջացած ժամկետային խզումները, բեկանված եւ նոր քննության ուղարկված գործերով` քննության ծավալի եւ ժամանակահատվածի հարաբերակցությունը գործի ընդհանուր քննության ծավալի եւ ժամկետի հետ:
21. Այսպիսով, Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է, որ գործի քննության ողջամտությունը որոշելիս ենթակա են գնահատման.
- գործի բարդությունը,
- շահագրգիռ անձի վարքագիծը,
- գործի տեւական քննության հետեւանքները շահագրգիռ անձի համար,
- գործը հնարավորինս սեղմ ժամկետում քննության առնելու նպատակով իրավասու մարմինների կողմից ձեռնարկած միջոցառումները եւ դրանց արդյունավետությունը,
- գործի քննության ընդհանուր տեւողությունը:
Ամփոփելով վերոգրյալը, Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է, որ ողջամիտ ժամկետում գործի քննության իրավունքն ամրագրող դրույթները եւ դրանց գնահատման վերաբերյալ մշակված չափանիշները նպատակ ունեն շահագրգիռ անձին պաշտպանելու երկարատեւ անորոշ իրավական վիճակից եւ ապահովելու արդարադատության իրականացումն առանց ձգձգումների` երաշխավորելով գործի քննության արդյունավետությունն ու վստահելիությունը՝ ինչպես դատավարության մասնակիցների, այնպես էլ հասարակության կողմից: ( )» (տե՛ս Վճռաբեկ դատարանի` Լիլիթ Ավետիքի Վարդանյանի եւ Զարինե Արթուրի Այվազյանի վերաբերյալ գործով 2019 թվականի սեպտեմբերի 18-ի թիվ ԵԱՔԴ/0016/01/14 որոշման 20-21-րդ կետերը):
ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 6-րդ հոդվածի 1-ին մասի 8-րդ կետի համաձայն՝ դատաքննությունը առաջին ատյանի դատարանում մեղադրանքի քննության, իսկ վերադաս դատարանում` դրա արդյունքով կայացված եզրափակիչ դատական ակտի իրավաչափության ստուգման կապակցությամբ իրականացվող գործունեությունն է: Առաջին ատյանի դատարանում դատաքննության առավելագույն ժամկետներ սահմանված չեն: Օրենսդիրը նպատակահարմար է գտել միայն ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 24-րդ հոդվածի 1-ին մասում ընդհանրական կերպով սահմանել, որ նախաքննությունը եւ դատաքննությունը պետք է ավարտվեն ողջամիտ ժամկետում, եւ որ քրեական վարույթն իրականացնող մարմինը պարտավոր է իր իրավասության սահմաններում դրսեւորել պատշաճ ջանասիրություն վարույթը ողջամիտ ժամկետում ավարտելու համար:
Հարկ է նշել, որ Դատական դեպարտամենտի կողմից տրամադրված վիճակագրական տվյալների համաձայն՝ 2022 թվականի հուլիսի 1-ից մինչեւ 2025 թվականի հոկտեմբերի 30-ն ընկած ժամանակահատվածում Հայաստանի Հանրապետության առաջին ատյանի ընդհանուր իրավասության դատարաններում վերաբաշխվել է ընդհանուր թվով 3 739 քրեական գործ: Նշված քրեական գործերից 1808-ի վերաբերյալ 2025 թվականի նոյեմբերի 26-ի դրությամբ եզրափակիչ դատական ակտ չի կայացվել: Ընդ որում, նշված 1808 քրեական գործերից 417-ի դեպքում քրեական գործը դատարան ուղարկվելու պահին մեղադրյալի նկատմամբ որպես խափանման միջոց կիրառված է եղել կալանավորումը:
Վերոգրյալ վիճակագրական տվյալները վկայում են, որ առաջին ատյանի դատարաններում քրեական գործերի քննության ձգձգումները կրում են համակարգային բնույթ եւ կարող են հանգեցնել քրեական վարույթն ողջամիտ ժամկետում իրականացվելու իրավունքի խախտման:
Մինդեռ վերոնշյալ իրավական նորմերն ու վերլուծությունները, ինչպես նաեւ վերջին տարիների դատական պրակտիկան հաշվի առնելով՝ առաջացել է առաջին ատյանի դատարանում մեղադրանքի քննության արդյունքով եզրափակիչ դատական ակտի կայացման առավելագույն ժամկետ սահմանելու անհրաժեշտությունը:
Այսպիսով, Նախագծով առաջարկվում է որպես գործի քննության ողջամիտ ժամկետ սահմանել վարույթն ստանձնելու օրվանից ոչ ավելի, քան մեկ տարին, եթե այլ բան նախատեսված չէ օրենսգրքով: Միեւնույն ժամանակ, դատարանին հնարավորություն ընձեռել՝ գործի իրավական բարդության, վարութային անհրաժեշտ գործողություններ կատարելու ծավալի եւ գործի քննության տեւողությունը անխուսափելիորեն երկարացնող հանգանմանքների հաշվառմամբ ոչ ավելի, քան երկու անգամ պատճառաբանված որոշմամբ երկարաձգել նախատեսված ժամկետը՝ յուրաքանչյուր դեպքում առավելագույնը մեկ տարի ժամկետով: Միեւնույն ժամանակ, անհրաժեշտ է ընդգծել, որ նշված ժամկետը չպահպանելը որեւէ կերպ չի կարող հանգեցնել մեղադրյալի նկատմամբ քրեական հետապնդման դադարեցմանը՝ հաշվի առնելով նաեւ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 12-րդ հոդվածով նախատեսված քրեական հետապնդումը բացառող հանգամանքների էությունը:
Միաժամանակ, գործի դատական քննության ժամկետների խախտումը չի կարող ինքնըստինքյան հանգեցնել այդ ժամկետի ավարտին որեւէ ելքով (մեղադրական կամ արդադացման) գործի քննության ավարտին: Այլ կերպ՝ նշված ժամկետների սպառման դեպքում դատավորը չի կարող միայն այդ հիմքով գործի քննությունը ավարտել:
Անհրաժեշտ ենք համարում ընդգծել, որ գործի քննության ողջամիտ ժամկետի պահպանման հրամայականը գործնականում ապահովվում է դատավորի համար համապատասխան բացասական հետեւանքների առաջացմամբ (կարգապահական վարույթի հարուցում, լիազորությունների դադարեցում), որոնք ամրագրված են «Հայաստանի Հանրապետության դատական օրենսգիրք» սահմանադրական օրենքում լրացում կատարելու մասին» Հայաստանի Հանրապետության սահմանադրական օրենքի նախագծում: Այդուհանդերձ այն ողջամիտ ժամկետում գործի քննության իրավունքի պաշտպանության միջոց դիտարկվել չի կարող: Այն կարող է կանխարգելող նշանակություն ունենալ, բայց Մարդու իրավունքների Եվրոպական կոնվենցիայի 13-րդ հոդվածի իմաստով իրավունքի խախտումը վերացնելու արդյունավետ միջոց չէ, քանի որ դատավորին իր սահմանադրաիրավական պարտականությունները չկատարելու կամ ոչ պատշաճ կատարելու համար կարգապահական պատասխանատվության ենթարկելու վարույթը նպատակային այլ ուղղվածություն ունի:
Անդրադառնալով գործի քննության տեւողության առավելագույն ժամկետը երկու անգամ՝ յուրաքանչյուր դեպքում առավելագույնը մեկ տարի ժամկետով երկարաձգելու հնարավորության նախատեսմանը՝ հարկ է փաստել, որ որոշ քրեական գործերի իրավական բարդության, դրանցում ներգրավված անձանց մեծաթիվությամբ, որոշ գործերով նաեւ փորձաքննություն (այդ թվում՝ լրացուցիչ կամ կրկնակի) նշանակելու անհրաժեշտությամբ եւ դրա իրականացման ժամկետներով, միջազգային իրավական փոխօգնության անհրաժեշտությամբ, դրա առանձնահատկություններով, ընթացակարգերով եւ ժամկետներով պայմանավորված օրենքով պետք է սահմանվեն քրեական գործերի քննության տեւողության եւ դրա երկարաձգման այնպիսի ժամկետներ, որոնք իրական հնարավորություն տան դատարանին ապահովելու ոչ միայն գործերի քննության ողջամիտ ժամկետը, այլեւ արդար դատաքննության հիմնաքարային մաս կազմող մյուս բաղադրիչները, այդ թվում՝ կողմերի հավասարության եւ մրցակցության սկզբունքը, մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը:
Ինչ վերաբերում է «պահեստային դատավորի» ինստիտուտին, ապա, նախեւառաջ, հարկ ենք համարում նշել, որ այդ ինստիտուտի ներդրման անհրաժեշտության հիմքում ընկած է եղել՝ մեղադրանքը քննող դատավորի բացարկի, ինքնաբացարկի, դատավորի լիազորությունների դադարեցման կամ վարույթին նրա մասնակցությունը բացառող այլ հիմքերի առկայության դեպքում դատավորին փոխարինելու եւ վարույթը շարունակելու գաղափարը՝ հիմքում ունենալով արդար դատաքնության իրավունքի պահպանման եւ հատկապես դրա բաղադրատարրը հանդիսացող գործի քննության ողջամիտ ժամկետի պահպանման նպատակը:
Այս տեսանկյունից, նկատի ունենալով այն հանգամանքը, որ հիշյալ ինստիտուտը երբեւէ չի գործադրվել, ուստի՝ Նախագծով առաջարկվող կարգավորումների պայամաններում քննարկվող կարգավորման հետագա անհրաժեշտությունը բացակայում է:
Միաժամանակ, հարկ է արձանագրել, որ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի գործող կարգավորումների համաձայն՝ անձը հիմնական դատալսումների ընթացքում նոր ապացույց կարող է ներկայացնել միայն հետազոտման ենթակա ապացույցների ծավալը սպառելուց հետո՝ հետազոտման ենթակա ապացույցների ծավալը լրացնելու հարցի քննարկման ժամանակ: Մասնավորապես, ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 319-րդ հոդվածի կարգավորման առարկան նախնական դատալասումների փուլում հետազոտման ենթակա ապացույցների ծավալի որոշումն է:
Այս համատեքստում, հատկանշանական է, որ նախնական դատալսումների փուլում որոշված ապացույցների հետազոտման ծավալը ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 319-րդ հոդվածի 5-րդ մասի համաձայն՝ կարող է լրացվել միայն ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 334-րդ հոդվածով սահմանված կարգով, որն էլ իր հերթին կարգավորում է ներկայացված բոլոր ապացույցները հետազոտելուց հետո նոր ապացույց ներկայացնելու ընթացակարգը: Այսինքն՝ անձը կարող է ապացույց ներկայացնել կա՛մ նախնական դատալսումների փուլում, կա՛մ հիմնական դատալսումների ավարտին՝ բոլոր ապացույցները հետազոտելուց հետո: Նման պայմաններում, եթե նախնական դատալսումների փուլից հետո մինչեւ հիմնական դատալսումների ավարտը՝ հետազոտման ենթակա ապացույցների ծավալը լրացնելու հարցի քննարկումը, պաշտպանության կողմը ձեռք է բերում մեղադրանքը հերքող նոր ապացույց, վերջինս համապատասխան կառուցակարգի բացակայության պատճառով, հարկադրված է սպասել մինչեւ հիմնական դատալսումների ավարտը: Ընդ որում՝ իրավական բարդության, գործին ներգրավված անձանց մեծաթիվությամբ պայմանավորված հաճախ հիմնական դատալսումները կարող են տեւել շատ երկար:
Այս տեսանկյունից անդրադառնալով ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 325-րդ, 333-րդ եւ նոր՝ 336.1-րդ հոդվածներով նախատեսվող լրացումներին՝ պետք է նկատի ունենալ, որ Նախագիծը պաշտպանության կողմի համար առանձին հնարավորություն է նախատեսում՝ ներկայացնել մեղադրանքը հերքող ապացույց եւ միջնորդել սահմանափակել այլ ապացույցների հետազոտումը: Ապացույցների հետազոտման հաջորդականությունը կարող է փոխվել միայն հանուն այնպիսի ապացույցների, որոնք անհերքելիորեն հաստատում են անձի անմեղությունը եւ այս դեպքում է միայն, որ պաշտպանության կողմը չպետք է ստիպված լինի այն ներկայացնելու համար սպասել հետազոտման ենթակա ապացույցների սպառվելուն: Այդպիսի ապացույց են որպես կանոն իրեղեն ապացույցները եւ արտավարութային փաստաթղթերը, օրինակ փաստաթուղթը, որով հաստատվում է, որ անձը իրեն վերագրվող պարտականությունը չի ունեցել, կամ իրեն վերագրվող փաստաթուղթը չի ստորագրել եւ այլն:
Նախագծով ապացույցները հետազոտելիս նոր ապացույց ներկայացնելու եւ հետազոտման հաջորդականությունը փոխելով այն հետազոտելու միջնորդություն ներկայացնելու հնարավորությունը նախատեսվում է բացառապես պաշտպանության կողմի համար եւ վերաբերում է միայն առարկաներ կամ փաստաթղթեր ներկայացնելուն: Ընդ որում՝ ապացույցը հետազոտելուց հետո միջնորդություն ներկայացրած կողմը դատարանին պետք է ներկայացնի հետազոտված փաստաթղթի պայմաններում քրեական հետապնդումը բացառող հանգամանքի առկայության մասին հիմնավորումներ՝ միջնորդելով քննարկել հետազոտման ենթակա վերաբերելի այլ ապացույցների հետագա հետազոտումը սահմանափակելու հարցը:
Պաշտպանության կողմի փաստարկները լսելուց հետո դատարանը հետազոտման ենթակա վերաբերելի այլ ապացույցների հետագա հետազոտումը սահմանափակելու հարցի վերաբերյալ անց է կացնում խորհրդակցություն հանրային մեղադրողի, պաշտպանի, իսկ առկայության դեպքում՝ նաեւ տուժողի լիազոր ներկայացուցչի պարտադիր մասնակցությամբ: Խորհրդակցության արդյունքում կողմերը ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 325-րդ հոդվածի 4-րդ մասով նախատեսվող կարգով կարող են միջնորդել սահմանափակել իրենց ներկայացրած ապացույցների հետագա հետազոտում:
Տրամաբանական է, որ եթե իսկապես ներկայացված փաստաթուղթը կամ առարկան հաաստատում են անձի անմեղությունը, հետեւաբար՝ կողմերն անհրաժեշտություն չպետք է տեսնեն դեռեւս չհետազոտված ապացույցները հետազոտելու եւ միջնորդություններ են ներկայացնելու դրանք սահմանափակելու վերաբերյալ: Այդ կապակցությամբ խորհրդակցությունը գործող օրենսգրքով արդեն իսկ օրինակն ունեցող միջոց է՝ ապահովելու կողմերի հնարավորությունը դիրքորոշում եւ հիմնավորումներ ներկայացնել մեղադրանքը հերքող ապացույցի առկայության եւ մնացած ապացույցները հետազոտելու անհրաժեշտության վերաբերյալ:
Այն դեպքում, երբ վերոնշյալ՝ մեղադրյալի կողմից իրեն մեղսագրվող արարքը կատարելը հերքող ապացույցը վերաբերում է քննության առարկա մեղադրանքի մի մասին, եւ այդ ապացույցով պայմանավորված ի հայտ է եկել ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 12-րդ հոդվածի 1-ին մասով նախատեսված որեւէ հանգամանք, ապա դատարանը որոշում է կայացնում այդ մասով քրեական հետապնդումը դադարեցնելու մասին:
Բացի այդ, ներկայում դատաքննության ընթացքում ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 12-րդ հոդվածի 1-ին մասի 3-14-րդ կետով նախատեսված հիմքերով քրեական հետապնդումը դադարեցնելու հարցը կարող է քննարկման առարկա դարձվել միայն նախնական դատալսումների փուլում (ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 315-րդ հոդված), որպիսի պայմաններում դատարանը զրկված է հետագա փուլերում քրեական հետապնդումը բացառող համապատասխան հիմքն ի հայտ գալուց հետո խնայել պետության կողմից գործադրվող ռեսուրսը՝ դադարեցնելով անձի նկատմամբ հարուցված քրեական հետապնումը:
Վերոգրյալից ելնելով՝ Նախագծով սահմանվում է հիմնական դատալսումների փուլում քրեական հետապնդումը դադարեցնելու եւ վարույթը կարճելու որոշում կայացնելու իրավական հիմքը:
Բացի այդ, Հայաստանի Հանրապետության քրեական դատավարությունը կառուցված է մրցակցության, բանավորության եւ անմիջականության հիմնադրույթների վրա, իսկ դրա առանցքում դրված են մարդու իրավունքների պաշտպանության բարձր չափանիշներ: Գործող կարգավորումների համաձայն՝ դատարանը կարող է դատավճռի հիմքում դնել միայն այն ապացույցները, որոնք հետազոտվել են դատական նիստում:
Օրենսգրքի 268-րդ հոդվածի 2-րդ մասոով նախատեսված իրավակարգավորման համաձայն՝ բոլոր ապացույցները եւ վարույթի այլ նյութերը դատական նիստում ենթակա են անմիջական հետազոտման դատարանի եւ դատական վարույթի մասնակիցների կողմից: Ընդ որում նույն հոդվածի 3-րդ մասը նախատեսում է, որ դատական ակտի հիմքում կարող են դրվել միայն դատական նիստում հետազոտված ապացույցները:
Օրենսգրքի 326-329-րդ հոդվածները կարգավորում են դատարանում վկաների ցուցմունքները հետազոտելու կարգը: Նշված հոդվածներով նախատեսված կարգավորումների համաձայն՝ վկաների ցուցմունքները դատարանում հետազոտվում են նրանց դատարան կանչելու եւ հարցաքննելու միջոցով:
Օրենսգրքի 331-րդ հոդվածը սահմանում է.
«1. Իրեղեն ապացույցը հետազոտվում է դիտարկմամբ: Առաջինն իրեղեն ապացույցը դիտարկում է այն ներկայացրած կողմը, ապա` մյուս կողմը, այնուհետեւ՝ դատարանը: Կողմերն իրավունք ունեն դատարանի ուշադրությունը հրավիրելու իրեղեն ապացույցի դիտարկման արդյունքում պարզված էական փաստական հանգամանքների վրա: Դատական նիստի դահլիճից դուրս գտնվող իրեղեն ապացույցի հետազոտումը կատարվում է դրա գտնվելու վայրում:
2. Ապացուցողական եւ վարութային այլ գործողության արձանագրությունը եւ արտավարութային փաuտաթուղթը հետազոտվում են հրապարակմամբ: Հրապարակումը, վերաբերելի մասով, կատարում է այն ներկայացրած կողմը: Մյուս կողմն իրավունք ունի դատարանի ուշադրությունը հրավիրելու համապատասխան արձանագրության կամ այլ փաստաթղթի չհրապարակված մասում առկա էական փաստական հանգամանքների վրա` հրապարակելով դրանք:
3. Կողմի միջնորդության հիման վրա դատարանի պահանջով ստացված առարկաները եւ փաստաթղթերը հետազոտվում են սույն հոդվածի 1-ին եւ 2-րդ մասերով նախատեսված կարգով: Դատարանի նախաձեռնությամբ ստացված առարկաներն սկզբից դիտարկում է նախագահողը, այնուհետեւ՝ մեղադրանքի եւ պաշտպանության կողմերը, իսկ դատարանի նախաձեռնությամբ ստացված փաստաթուղթը հրապարակում է նախագահողը` վերաբերելի մասով:
4. Այն դեպքում, երբ իրեղեն ապացույցի, ապացուցողական կամ վարութային այլ գործողության արձանագրության կամ արտավարութային փաuտաթղթի հետազոտման արդյունքում կողմը վիճարկում է դրա թույլատրելիությունը, կամ դատարանն ունի հիմնավոր կասկածներ համապատասխան ապացույցի հավաստիության վերաբերյալ, ապա դատարանի որոշմամբ այդ ապացույցը ձեռք բերած կամ կազմած անձը կարող է հարցաքննության հրավիրվել եւ հարցաքննվել վկայի համար սահմանված կանոններով:
5. Այն դեպքում, երբ առկա է սույն հոդվածի 4-րդ մասում նշված ապացույցների ձեռքբերման կամ ամրագրման ընթացակարգի առերեւույթ խախտում, տվյալ ապացույցը չի կարող օգտագործվել առանց այն ձեռք բերած կամ կազմած անձի հարցաքննության:»:
Օրենսգրքի 332-րդ հոդվածով սահմանված է հետեւյալը.
«1. Փորձագետի եզրակացությունը եւ փորձագետի կարծիքը հետազոտվում են հրապարակմամբ: Հրապարակումը, վերաբերելի մասով, կատարում է այն ներկայացրած կողմը: Մյուս կողմն իրավունք ունի դատարանի ուշադրությունը հրավիրելու համապատասխան փաստաթղթի չհրապարակված մասում առկա էական փաստական հանգամանքների վրա` հրապարակելով դրանք:
2. Կողմի միջնորդության հիման վրա դատարանի պահանջով ստացված փորձագետի եզրակացությունը հետազոտվում է սույն հոդվածի 1-ին մասով նախատեսված կարգով: Դատարանի նախաձեռնությամբ ստացված փորձագետի եզրակացությունը հրապարակում է նախագահողը` վերաբերելի մասով:
3. Այն դեպքում, երբ կողմը միջնորդել է կատարել եզրակացությունը կամ կարծիքը տված փորձագետի հարցաքննություն, այդ ապացույցը չի կարող օգտագործվել առանց տվյալ փորձագետի հարցաքննության»:
Ինչպես վերը նշվեց դատական ակտի հիմքում չեն կարող դրվել այնպիսի ապացույցներ, որոնք պատշաճ իրավական ընթացակարգի շրջանակներում չեն հետազոտվել դատական նիստի ընթացքում (բացառություն են միայն գրավոր ընթացակարգով իրականացվող դատական վարույթը եւ պարզեցված վարույթները):
Մինչդեռ ընդհանուր կարգով իրականացվող դատական վարույթներում էլ իրավակիրառ պրակտիկայում երբեմն առաջանում են իրավիճակներ, երբ դատական նիստի ընթացքում տվյալ ապացույցի հետազոտումն ավելի շատ կրում է ձեւական կամ ընթացակարգային բնույթ եւ դատավարական գործընթացի որոշ բաղադրիչների կիրառման ընթացքում առաջացնում են խնդիրներ՝ կապված ինչպես արդարադատության արդյունավետության, այնպես էլ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի լիարժեք իրացման հետ:
Մինչեւ բուն խնդրին եւ առաջարկվող լուծմանն անդրադառնալը՝ անհրաժեշտ է պարզաբանել, թե որն է ապացույցների հետազոտման էությունը, եւ ինչու է օրենսդիրը դատական ակտի հիմքում միայն դատական նիստի ընթացքում հետազոտված ապացույցներ դնելու պարտականությունը սահմանել որպես իմպերատիվ կանոն:
Կողմերի հավասարության եւ մրցակցության սկզբունքը պահանջում է, որ դատարանը, պահպանելով անկողմնակալությունը, մեղադրանքի եւ պաշտպանության կողմերի համար ստեղծի բոլոր ապացույցները ներկայացնելու եւ համակողմանի հետազոտելու համար անհրաժեշտ պայմաններ: Բացի դրանից նույն սկզբունքի էությունից է բխում նաեւ, որ դատական ակտի հիմքում դրվի միայն այնպիսի ապացույցներ, որոնց հետազոտման ընթացքում կողմերից յուրաքանչյուրի համար ապահովվել են հավասար պայմաններ:
Ինչպես երեւում է ապացույցների հետազոտման պարտադիրության գաղափարը դատական նիստի ընթացքում կոչված է ապահովելու մրցակցային եւ կողմերի իրավահավասարության վրա հիմնված դատավարությունը, եւ հենց նման պայմաններում իրականացված դատավարությունն է թույլ տալիս տվյալ ապացույցի վերաբերյալ կատարել համապատասխան եզրահանգումներ ու այն օգտագործել դատական ակտ կայացնելու ժամանակ:
Իսկ ինչպես վարվել այն դեպքերում, երբ նախքան ապացույցի հետազոտում իրականացնելը՝ կողմերն արդեն իսկ համաձայն են տվյալ ապացույցով հաստատվող՝ գործի համար նշանակություն ունեցող այն բոլոր հանգամանքների շուրջ, որոնք պետք է վեր հանվեն հետազոտման արդյունքում, եւ ըստ էության կողմերի միջեւ մրցակցության եւ վեճի առարկա չկա: Ապացույցների անմիջական հետազոտման սկզբունքը, լինելով արդար դատաքննության հիմնարար երաշխիքներից մեկը, գործնականում կիրառվում է նաեւ այնպիսի իրավիճակներում, երբ ապացույցների բովանդակությունը կողմերի միջեւ փաստացի վիճարկման առարկա չի հանդիսանում կամ պայմանավորված այլ ապացույցների հետազոտմամբ մյուս ապացույց(ներ)ի հետազոտման անհրաժեշտությունը բացակայում է: Նման պայմաններում ապացույցների լիարժեք հրապարակումն ու հետազոտումը կարող են հանգեցնել դատական նիստերի տեւողության եւ քանակի ավելացման եւ գործընթացային կրկնությունների, ինչն ազդում է արդարադատության արդյունավետության եւ ողջամիտ ժամկետներում գործի քննության սկզբունքի ապահովման վրա:
Ցուցմունքների հրապարակման վերաբերյալ գործող կարգավորումը նույնպես պահանջում է որոշակի ճկունություն՝ միաժամանակ պահպանելով արդար դատաքննության սկզբունքը: Գործնականում առաջանում են իրավիճակներ, երբ կողմերի համաձայնությամբ հնարավոր է հրաժարվել որոշ վկաներին դատարանում հարցաքննելուց, փոխարենը հրապարակելով նրանց ցուցմունքները՝ պայմանով, որ դա չի խաթարում վարույթի արդարացիությունը, սակայն նման հնարավորության բացակայությունը հանգեցնում է նրան, որ մի շարք դատական նիստեր հետաձգվում են նրանց ներկայությունը ապահովելու համար, կամ մի քանի դատական նիստերի ընթացքում հարցաքննվում են վկաներ, որոնց ցուցմունքներով հայտնած տեղեկատվության վերաբերյալ ի սկզբանե դատավարության կողմերի միջեւ վեճ չի եղել կամ պայմանավորված այլ ապացույցների հետազոտմամբ վերացել է նրանց դատարանում հարցաքննելու անհրաժեշտությունը:
Ուստի, դատարանների ծանրաբեռնվածության եւ քրեական գործերի ծավալի պայմաններում անհրաժեշտ է դատաքննությունը կազմակերպել այնպես, որ այն լինի ռացիոնալ եւ նպատակային՝ հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացնելով այն ապացույցների վրա, որոնք իրականում հանդիսանում են վիճարկման առարկա: Եթե կողմերը համաձայն են, որ որոշ ապացույցներ վիճարկման առարկա չեն եւ դրանց կրկնակի (դատարանում) հետազոտությունը չի նպաստելու գործով պարզման ենթակա հանգամանքների բացահայտմանը, ապա կողմերը եւ դատարանը պետք է ունենան իրավական հնարավորություն՝ այդ ապացույցները համարելու հետազոտված՝ առանց ամբողջական ընթացակարգի իրականացման: Սակայն նման հնարավորություն պետք է ուղեկցվի հստակ երաշխիքներով, որպեսզի չխաթարվի մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը եւ արդար դատաքննության էությունը:
Միաժամանակ, հարկ է արձանագրել, որ մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքը քրեական դատավարության առանցքային երաշխիքներից է: Դատավարական այնպիսի որոշումները, որոնք կարող են սահմանափակել ապացույցների անմիջական հետազոտումը կամ ազդել դատաքննության վրա, պետք է կայացվեն միայն այն պայմաններում, երբ մեղադրյալը լիարժեք օգտվել է իրավաբանական խորհրդատվությունից:
Սույն նախագծով առաջարկվում է համապատասխան կարգավորում, որը թույլ կտա լուծել վերը նշված խնդիրը եւ գործի քննության համար ստեղծել ավելի նպաստավոր պայմաններ՝ դատավարությունը զերծ պահելով ձեւական բնույթ կրող արդեն իսկ հիշատակված գործողություններից: Պետք է արձանագրել նաեւ, տվյալ գործընթացում բացի կողմերի շահերից կա եւս մեկ կարեւոր շահ, որը առաջարկվող կարգավորման պարագայում չպետք է տուժի, եւ կողմերի միջեւ տվյալ ապացույցը դատական նիստում պատշաճ ընթացակարգով չհետազոտելու վերաբերյալ համաձայնության առկայությունը բավարար չպետք է լինի արդարադատության իրականացման տեսանկյունից: Խոսքն արդարադատության շահի մասին է, որը եւս պետք է հաշվի առնվի ու կողմերի՝ վերը նշված համաձայնության առկայությունը չպետք է որեւէ պարագայում բացասաբար անդրադառնա վարույթի արդարացիության վրա: Ինչպես հայտնի է հանրային շահերի, այդ թվում՝ արդարադատության շահի վերջնական շահառուն հանրությունն է, իսկ հանրային շահի հետապնդման պատասխանատուն՝ հանրային իշխանությունը, որին Սահմանադիրն օժտել է հանրային շահերի ապահովման եւ պաշտպանության սահմանադրական բացառիկ առաքելությամբ:
Առաջարկվող փոփոխությունների պարագայում հնարավոր ենք համարում ՀՀ քրեական դատավարության հիմնարար սկզբունքների պահպանմամբ, ինչպիսին են պատշաճ ապացուցման եւ կողմերի հավասարության ու մրցակցության սկզբունքները, հասնել այնպիսի արդյունքի, որ դատաքննության համար նախատեսված ժամանակն օգտագործվի ավելի արդյունավետ՝ առանց զուտ ձեւական ընթացակարգերի վրա ռեսուրս ծախսելու, ինչը թույլ կտա գործի քննությունն ավարտել ավելի սեղմ ժամկետներում:
Առաջարկվող օրենսդրական փոփոխության մեջ որպես արդարադատության շահի ապահովման մեխանիզմներ նախատեսվել են այնպիսի դրույթներ, որոնք դատավարության տվյալ փուլում ի զորու են լիարժեք ապահովել արդարադատության շահը: Մասնավորապես կարգավորումն իրենից ենթադրում է, որ եթե անգամ կողմերի համաձայնությունն առկա է ապացույցը դատական նիստի ընթացքում տվյալ ապացույցի հետազոտման համար սահմանված ընդհանուր կարգով չհետազոտելու վերաբերյալ, այնուամենայնիվ դա բավարար չէ, եւ դատավարության տվյալ փուլում ապացույցը հետազոտված համարելը թույլատրվում է միայն դատարանի համապատասխան որոշմամբ: Քանի որ վերջնական որոշումը թողնված է դատարանին, ապա այդ որոշման համար եւս պետք է լինեն չափանիշներ, որոնք դատարանին թույլ կտան լիարժեք գնահատել իրավիճակը եւ որոշումը կայացնել՝ ելնելով արդարադատության արդյունավետության շահերից:
Բացի այդ, որպես մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքի երաշխիք Նախագծով նախատեսվել է, որ դատարանը չի կարող որոշում կայացնել ապացույցը հետազոտված համարելու մասին, եթե մեղադրյալը չունի պաշտպան կամ միջնորդությունը կամ դիրքորոշումը ներկայացրել է առանց պաշտպանի հետ խորհրդակցելու:
Հարկ է նկատել, որ վերոհիշյալ պատճառաբանություններով պայմանավորված Նախագծով առաջարկվող կարգավորումները վերաբերում են ոչ միայն ապացույցները հետազոտված համարելուն, այլեւ վկայի կամ փորձագետի ցուցմունքը առանց վերջիններիս դատարան կանչելու հրապարակելու հնարավորությանը: Հիշյալ դեպքում եւս անհրաժեշտ է երկու պայմանների միաժամանակյա առկայություն՝ կողմերի համաձայնություն եւ վարույթի արդարացիության վրա բացասական հետեւանքների բացակայություն:
Միաժամանակ, դատական նիստին մեղադրյալի պարտադիր մասնակցության կանոնից Օրենսգիրքը նախատեսում է հետեւյալ բացառությունները.
ա) պաշաճ ծանուցված մեղադրյալի բացակությունը խոչընդոտ չէ լրացուցիչ դաալսումներն անցկացնելու համար, եթե դաարանը հակառակ որոշում չի կայացնում,
բ) վերդիկտի եւ դատավճռի հրապարակման դատական նիստին մեղադրյալի ներկայությունը պարտադիր չէ, բացառությամբ անազատության մեջ պահվող մեղադրյալի,
գ) ոչ մեծ կամ միջին ծանրության հանցանքի վերաբերյալ վարույթով դատական նիստը դատարանի որոշմամբ անցկացվում է մեղադրյալի բացակայությամբ, եթե վերջինս նախնական դատալսումների ընթացքում նման միջնորդություն է ներկայացրել,
գ) մեղադրյալի նկատմամբ դատավարական սանկցիա կիրառելու եւ նրան դատական նիստերի դահլիճից հեռացնելու դեպքում,
դ) խափանման միջոց կիրառելու կամ կիրառված խափանման միջոցի ժամկետը երկարաձգելու միջնորդությունը քննելիս, երբ առկա են մեղադրյալի պարտադիր մասնակցության կանոնից՝ Օրենսգրքով նախատեսված բացառությունները,
ե) մեղադրյալի նկատմամբ հեռակա կարգով դատաքննություն իրականացնելու դեպքում:
Անդրադառնալով գ) կետով ներկայացված բացառությանը՝ հարկ է նշել, որ նախնական դատալսումների ընթացքում մեղադրյալը նման միջնորդություն ներկայացնելիս պետք է ֆիզիկապես ներկա լինի դատարանում, առնվազն մեկ անգամ կանգնի դատարանի առջեւ: Սա բխում է Օրենսգրքի այն կարգավորումից, որի համաձայն՝ դատարանը չի կարող դատական նիստն անցկացնել մեղադրյալի բացակայությամբ, եթե նա միջնորդությունը ներկայացրել է առանց պաշտպանի հետ խորհրդակցելու: Այս հանգամանքը դատարանը կարող է պարզել միայն դատականի նիստում մեղադրյալին լսելով: Մեղադրյալի՝ առնվազն մեկ անգամ դատարանի առջեւ կանգնելը կարեւոր է նաեւ, որպեսզի չձեւավորվի պրակտիկա, ըստ որի՝ մեղադրյալն առանց դատարան գալու կարող է պաշտպանի հետ գրավոր միջնորդություն ուղարկել եւ նիստի այլեւս չմասնակցել: Նման գործելակերպը նաեւ անհարգալից վերաբերմունք կլինի դատարանի հանդեպ:
Միեւնույն ժամանակ, հատկանշական է, որ մեղադրյալն իր այս իրավունքը կարող է իրացնել միայն նախնական դատալսումների ընթացքում, իսկ հետագայում՝ հիմնական դատալսումների ընթացքում որեւէ դատական նիստին նրա մասնակցության անհնարինություն առաջանալու եւ միաժամանակ նրա բացակայությամբ դատական նիստն անցկացնելու հնարավորության պայմաններում՝ դատարանը ստիպված է հետաձգել դատական նիստը: Բացի այդ, գործող կարգավորումների պայմաններում այս հնարավորությունը նախատեսված է միայն ոչ մեծ կամ միջին ծանրության հանցանքի վերաբերյալ վարույթների համար, մինչդեռ ծանր կամ առանձնապես ծանր հանցանքի վերաբերյալ վարույթով եւս կարող են լինել իրավիճակներ, երբ մեղադրյալը չցանկանա մասնակցել դատական նիստին, իսկ դատարանը նրա ներկայությունը չհամարի պարտադիր: Վերջին իրավիճակում մեղադրյալը զրկված է նման միջնորդությամբ հանդես գալու հնարավորությունից: Հետեւաբար՝ Նախագծով առաջարկվում է նման հնարավորություն նախատեսել նաեւ ծանր կամ առանձնապես ծանր հանցանքի վերաբերյալ վարույթներով՝ ազատության մեջ գտնվող մեղադրյալի համար եւ մեղադրյալի բացակայությամբ դատական նիստն անցկացնելու միջնորդության ներկայացման հնարավորություն նախատեսել նաեւ հիմնական դատալսումների փուլում:
2. Ակնկալվող արդյունքը.
Նախագծերի ընդունմամբ հնարավոր կլինի ապահովել պետության՝ արդար դատաքննության բաղադրատարր հանդիսացող գործի քննության ողջամիտ ժամկետի ապահովման կոնվենցիոն պարտականության կատարումը, ինչպես նաեւ քրեական գործերի քննության տեւողության կանխատեսելիությունը:
3. Նախագծի մշակման գործընթացում ներգրավված ինստիտուտները եւ անձինք.
Նախագծերը մշակվել է ՀՀ արդարադատության նախարարության կողմից:
4. Նախագծի ընդունման առնչությամբ ընդունվելիք այլ իրավական ակտերի նախագծերը կամ դրանց ընդունման անհրաժեշտության բացակայության մասին.
Նախագծերի ընդունմամբ անհրաժեշտություն չի առաջանալու կատարելու փոփոխություն ոլորտային ենթաօրենսդրական ակտերում:
5. Ռազմավարական փաստաթղթերի հետ նախագծի կապի մասին.
Նախագծերի ընդունումը բխում է Կառավարության 2022 թվականի հուլիսի 21-ի «Հայաստանի Հանրապետության դատական եւ իրավական բարեփոխումների 2022-2026 թվականների ռազմավարությունը եւ դրանից բխող գործողությունների ծրագիրը հաստատելու եւ Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 2019 թվականի հոկտեմբերի 10-ի N 1441-Լ որոշումն ուժը կորցրած ճանաչելու մասին» N 1133-Լ որոշման պահանջներից, մասնավորապես՝ ՀՀ քրեական եւ քրեական դատավարության նոր օրենսգրքերի ուժի մեջ մտնելուց հետո մոնիթորինգ իրականացնելու եւ օրենսգրքերի դրույթների կիրառման կապակցությամբ գործնականում ծագող խնդիրները վեր հանելու պահանջներից:
ԵԶՐԱԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆ
«ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՔՐԵԱԿԱՆ ԴԱՏԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ ՕՐԵՆՍԳՐՔՈՒՄ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԵՎ ԼՐԱՑՈՒՄՆԵՐ ԿԱՏԱՐԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ» ՕՐԵՆՔԻ ԵՎ «ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԴԱՏԱԿԱՆ ՕՐԵՆՍԳԻՐՔ» ՍԱՀՄԱՆԱԴՐԱԿԱՆ ՕՐԵՆՔՈՒՄ ԼՐԱՑՈՒՄ ԿԱՏԱՐԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ» ՍԱՀՄԱՆԱԴՐԱԿԱՆ ՕՐԵՆՔԻ ՆԱԽԱԳԾԵՐԻ ԸՆԴՈՒՆՄԱՆ ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅԱՄԲ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՊԵՏԱԿԱՆ ԲՅՈՒՋԵԻ ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐԻ ԷԱԿԱՆ ՆՎԱԶԵՑՄԱՆ ԿԱՄ ԾԱԽՍԵՐԻ ԱՎԵԼԱՑՄԱՆ ՄԱՍԻՆ
«Հայաստանի Հանրապետության քրեական դատավարության օրենսգրքում փոփոխություններ եւ լրացումներ կատարելու մասին» օրենքի եւ «Հայաստանի Հանրապետության դատական օրենսգիրք» սահմանադրական օրենքում լրացում կատարելու մասին» սահմանադրական օրենքի նախագծերի ընդունման կապակցությամբ Հայաստանի Հանրապետության պետական բյուջեի եկամուտների էական նվազեցում կամ ծախսերի ավելացում չի նախատեսվում:
Տեղեկանք գործող օրենքի փոփոխվող հոդվածների վերաբերյալ
Հայաստանի Հանրապետության կառավարության որոշում
