National Assembly of the Republic of Armenia | Official Web Page | www.parliament.amNational Assembly of the Republic of Armenia | Official Web Page | www.parliament.am
HOME | MAIL | SITEMAP
ArmenianRussianEnglishFrench
Արխիվ
23.06.2010

Երկ Երք Չրք Հնգ Ուր Շբթ Կիր
01 02 03 04 05 06
07 08 09 10 11 12 13
14 15 16 17 18 19 20
21 22 23 24 25 26 27
28 29 30
 
ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԱԶԳԱՅԻՆ ԺՈՂՈՎ
ՉՈՐՐՈՐԴ ԳՈՒՄԱՐՄԱՆ ԱՐՏԱՀԵՐԹ ՆՍՏԱՇՐՋԱՆ

ՍՂԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ N 29

23 հունիսի 2010

Ժամը 12:00

  ՆԱԽԱԳԱՀՈՒՄ ԵՆ ՀՀ ԱԶԳԱՅԻՆ ԺՈՂՈՎԻ ՆԱԽԱԳԱՀ ՀՈՎԻԿ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆԸ ԵՎ  ՆԱԽԱԳԱՀԻ ՏԵՂԱԿԱԼ  ԱՐԵՎԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ
 
 

Հ.ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ

-Բարեւ ձեզ, հարգելի պատգամավորներ: Ինչպես գիտեք, այսօր ԱԺ պատգամավորների նախաձեռնությամբ հրավիրվել է արտահերթ նստաշրջան, որի օրակարգը ձեզ բաժանված է: Խնդրում եմ ստուգել համակարգի աշխատանքը եւ նախապատրաստվել գրանցման: Գրանցում: Պատգամավորներին խնդրում եմ երկար պահել կոճակը: Գրանցվել է 89 պատգամավոր: Քվորում ունենք, սկսում ենք մեր աշխատանքը:

Հարգելի պատգամավորներ, արտահերթ նստաշրջանի առնչությամբ նախաձեռնողները առաջարկում են նստաշրջանի յուրաքանչյուր օրը անցկացնել 1,5 ժամ տեւողությամբ 3 նիստ եւ առաջին նիստից հետո հայտարարել մեկ, իսկ երկրորդից հետո` կես ժամ ընդմիջում: Որոշման նախագիծը ձեզ բաժանված է: Այժմ առաջարկում եմ քվեարկության դնել այս որոշման նախագիծը:

Քվեարկության է դրվում «ՀՀ ԱԺ արտահերթ նստաշրջանի անցկացման հատուկ ընթացակարգի մասին» ԱԺ որոշման նախագիծը ընդունելու մասին հարցը: Քվեարկություն:

Պրն Հովհաննիսյան, հիմա «Դաշնակցությունից» 7 դեմ կա, բոլորն էլ կո՞ղմ են: Շնորհակալություն:

Կողմ` 80
Դեմ` չկա
Ձեռնպահ` 1

Որոշումն ընդունված է:

Այժմ առաջարկում եմ քվեարկության դնել մեկ նախագիծ: Արտահերթ նստաշրջանի օրակարգի առաջին հարցը, որը քննարկել ենք նախորդ նստաշրջանում, ես մանրամասն կներկայացնեմ, ինչի՞ն է վերաբերում այդ քվեարկությունը: Ներկայացնեմ քվեարկվող հարցը:

Քվեարկության է դրվում կառավարության ներկայացրած «Կրթության մասին» օրենքում լրացում կատարելու մասին», «Բարձրագույն եւ հետբուհական մասնագիտական կրթության մասին» եւ «Նախնական մասնագիտական եւ միջին մասնագիտական կրթության մասին» օրենքում լրացում կատարելու մասին» օրենքների նախագծերի փաթեթը երկրորդ ընթերցմամբ եւ ամբողջությամբ ընդունելու մասին հարցը: Հիշեցնեմ, որ օերնքների նախագծերի փաթեթով առաջարկվում է հնարավորություն տալ երկքաղաքացիներին քննություններին մասնակցեն նաեւ օտարերկրյա քաղաքացիների համար սահմանված կարգով: Քվեարկություն:

Կո՞ղմ եք դուք:

Կողմ` 87
Դեմ` 1
Ձեռնպահ` չկա

Որոշումն ընդունված է:

Այժմ անցնենք ընդհատված հարցի քննարկմանը: Նախորդ նիստում քննարկում էինք կառավարության ներկայացրած «Լեզվի մասին» ՀՀ օրենքում փոփոխություններ եւ լրացումներ կատարելու մասին» եւ «Հանրակրթության մասին» ՀՀ օրենքում լրացումներ կատարելու մասին» օրենքների նախագծերի փաթեթը առաջին ընթերցմամբ ընդունելու մասին հարցը: Հարցի քննարկումն ընդհատվել է մտքերի փոխանակության փուլում: Հարգելի պատգամավորներ, ելույթների համար հերթագրված պատգամավորներից մնում են Արա Նռանյանը, Մանվել Բադեյանը, Սուքիաս Ավետիսյանը, Վարդան Բոստանջյանը եւ Արտակ Զաքարյանը: Ելույթի համար ձայնը տրվում է  Արա Նռանյանին, նախապատրաստվի Մանվել Բադեյանը:

Ա.ՆՌԱՆՅԱՆ

-ԱԺ մեծարգո նախագահ, հարգելի գործընկերներ, մենք այս դահլիճում մի հետաքրքիր ավանդույթ ենք ձեւավորել օրենքներ ընդունելու հարցում: Մենք, երբ լինում է ինչ-որ մի օրինագիծ` վիճահարույց օրինագիծ, որին հոգու խորքում դեմ են նաեւ քաղաքական մեծամասնության կողմնակիցները, պատգամավորները կողմ քվեարկելու համար իրենց համար փորձում են, բնական է, որպես մարդ, իրենց խղճի հանգստության համար գտնել նաեւ որոշակի հիմնավորում: Այդ հիմնավորումները երկուսն են:

Առաջինը կայանում է նրանում, որ` «խի քի՞չ ենք ըսենց բան արել, քի՞չ ենք ըսենց օրենքներ ընդունել, մի հատ ավել, մի հատ պակաս, մի հատ էս կողմ, մի հատ էն կողմ...» եւ դրանով մենք ավելի ու ավելի խորանում ենք: Խորանում ենք ոչ նպաստավոր, ոչ պետականամետ օրենքներ ընդունելու գործում:

Երկրորդ հիմնավորումը կայանում է նրանում, որ դե օրենքի նախագիծը փոխվեց էլի: Հարկային փաթեթ կլինի, «Լեզվի մասին» օրենք կլինի. փոխվել է էլի, մի երկու բան փոխվել է: Բայց բոլոր դեպքերում, եկեք համաձայնվենք, որ այդ ամենը մեր հոգու հանգստության համար ենք ասում: Եթե ինչ-որ բան փոխվել է, բովանդակային առումով փոփոխություն կատարվել է, ապա ավելի տրամաբանական կլիներ, օրենքի նախագիծը հետ տանել:

Լավ, ի՞նչն է պատճառը, որ մենք, մեր խորհրդարանում հաճախակի ընդունում ենք օրենքներ, որոնց հետ ինքներս այնքան էլ համաձայն չենք լինում եւ այնքան էլ մեծ հաճույքով քաղաքական մեծամասնության եւ նաեւ ամբողջ խորհրդարանը չի մասնակցում քվեարկություններին: Պատճառը նրանում է, որ մենք բոլոր այս քաղաքական գործունեության հիմքում եւ բոլոր այս օրենքների ընդունման հիմքում դնում ենք փողի գաղափարը: Այն նեոլիբերալիզմը, որի մասին բազմիցս խոսել ենք, հասել է նաեւ մեր լեզվին:

Շատ ենք խոսել նեոլիբերալիզմի մասին, հիմա եթե հայերեն արտահայտությունը օգտագործեմ, ավելի պարզ կլինի: Դա Հայաստանում գործում  է «փողին մունաթ» սկզբունքով: Հայաստանում շատ քիչ մարդ ընդվզեց, երբ ՀՀ վարչապետը հայտարարեց Թուրքիային հայկական նորակառույց ատոմակայանի բաժնետոմսերը վաճառելու ցանկության մասին, եւ հիմնավորումը հետեւյալն էր` փողը ազգություն չի ճանաչում, բա մարդիկ փող են տալիս, բա չծախե՞նք:

Ես ուզում եմ հիշեցնել, մի օրինագիծ էինք քննարկում վերջերս, կարծես թե հիմա էլ արտահերթում դրված է` Հողային օրենսգրքում փոփոխություն: Փոխնախարարը այստեղ ներկայացնում է օրինագիծ, ասում է` եկեք սոցիալական եւ բարեգործական նպատակներով հողը տրամադրենք անհատույց այն մարդկանց, ովքեր ուզում եմ ներդրումներ անել եւ սոցիալական ծրագրեր իրականացնել: Երբ հարց ես տալիս ու՞մ համար, պարզվում է, որ ինչ-որ օտարերկրյա եկեղեցիներ կարող է լինեն, օտարերկրյա բարեգործական կազմակերպություններ: Հիմնավորումը ո՞րն է, բա մարդիկ ներդրում են անում, մարդիկ սպասում են այս օրենքին, որպեսզի փող բերեն Հայաստան: Երբ ասում ենք եկեք տեղականը պաշտպանենք, ասում են` չէ ներկրումը ավելի լավ է, տեղականը ինչների՞ս է պետք, սիրուն, գեղեցիկ այլ երկրից: Նույնն էլ դպրոցների պարագայում: Ասում ենք ինչու՞ եք ուզում օտարալեզու դպրոց մտցնել, հիմնավորման հիմական պատճառը` մարդիկ կան, ուզում են ներդրում կատարել, դպրոց կառուցել: Հիմա մենք անընդհատ մեր օրենքները պետք է հարմարեցնենք դրսի մարդկանց ցանկություններին:

Սակայն գագաթնակետը այս «Լեզվի մասին» օրենքը չի լինելու, գագաթնակետը լինելու է կենսաթոշակային բարեփոխումները, որը նույնպես քննարկելու ենք: Դա ամենամեծ «փողի մունաթ» սկզբունքն է լինելու, որտեղ ամբողջ Հայաստանի, ամբողջ հայ ժողովրդի թոշակները տալու ենք ինչ-որ մարդկանց, որոնք ինչ-որ փողեր պետք է ներդնեն ՀՀ-ում: Այս սկզբունքով շարունակելով, ես ուզում եմ դիմել նաեւ քաղաքական մեծամասնությանը, արդյոք մենք, մեր պետական շինարարությանը այս օրենքներով նպաստում ենք: Շատ ճիշտ օրինակ էր կարծեմ բերել հենց պրն նախարարը, որ երկրներ կան, որոնց հիմնադիրները մայրենի լեզու չեն իմացել: Այո, Իսրայելի հիմնադիրները իրենց մայրենի լեզուն չեն իմացել, բայց այդ մարդիկ հասկացել են, որ առաջին գործը, որ իրենք պետք է անեն պետական շինարարության գործում, դա լեզվի զարգացումն է` եբրայերենի զարգացումն է: Մարդը կարող է ճակատագրի բերումով ապրել ԱՄՆ-ում կամ Ռուսաստանում եւ մայրենի լեզու չիմանա: Այո, այդ մարդիկ կարող են լինել ավելի հայրենասեր եւ այդ մասին նաեւ վկայում են մեր ընկերները արտերկրում: Բայց դա նրանց հասել է ճակատագրի բերումով, բայց նաեւ նրանք այնքան գիտակից են, որ հասկանում են, որ Հայաստանում, արդեն պետություն ունենալու պայմաններում մենք պետք է զարգացնենք մեր մայրենի լեզուն, հայրենի տնտեսությունը, հայրենական արտադրությունը եւ ընդհանրապես ամեն ինչի տեղականն ու ազգայինը: Այս կեղծ կոսմոպոլիտիզմի արդյունքում մենք,  ունենալու ենք մի հասարակությունը, որը, իսկապես, առաջնորդվելու է միայն փողով:

Շատ քննարկվեց կրթական համակարգի խնդիրը: Կրթական համակարգը մի մասը ասում էր` լավ է, մի մասը ասում է` վատ է, մի մասը մեղավորներ է ման գալիս: Ես, որպես մարդ, որը դասավանդել է բարձրագույն հաստատությունում, կարող է ասել, որ կրթական համակարգը այստեղ բոլորովին էլ մեղավոր չէ: Այսօր բուհերում դասավանդում են նույն այն մասնագետները, որոնք լավ էլ մասնագետներ են տվել, բավականին լավ կադրեր են տվել մեր պետությանը, մեր ժողովրդին: Իրական պատճառը նա է, որովհետեւ մեր ուսանողները չեն ուզում սովորել: Չեն ուզում սովորել, որովհետեւ կրթությունը ՀՀ-ում արժեք չի, որովհետեւ նրանք գիտեն, որ աշխանքի տեղավորման գործում առաջին հերթին պետք է ունենալ բարեկամ, ծանոթ, ինչու չէ, նաեւ կուսակցական առաջխաղացում է պետք ունենալ լավ դիրք զբաղեցնելու համար:

Քանի՞ հոգի է այսօր ուզում կրթություն ստանալ: 10%-ը, դե 10%-ն էլ այսօր համապատասխան պաշտոններ է զբաղեցնում բացառապես իր մասնագիտական գիտելիքների շնորհիվ: Մենք բոլորս էլ ունենք եւ՛ գործադիրում ծանոթներ, եւ՛ նախարարներ կան, եկեք ինքներս խոստովանենք, քանի՞ հոգի ենք ընդունում աշխատանքի, բացառապես մասնագիտական կարողությունների շնորհիվ: Մեծ մասը ընդունվում է աշխատանքի բարեկամ, խնամի, ծանոթի սկզբունքով:

Դե երեխաներն էլ դա տեսնում են, տեսում են, որ առաջնահերթը կրթություն ստանալը չէ, առաջնահերթը այդ ծանոթությունն է, եւ դրա համար գերադասում են գնալ, աշխատել փող վաստակել, հետո գալ, թեկուզ ինչ-որ մի 3 ստանալ եւ բավարարվել դրանով: Բավարարվել դիպլոմով:

Խնդիրը կայանում է մեր մեջ, մեր հասարակության մեջ, որտեղ կրթությունը արժեք չէ: Պատկերացրեք մի իրավիճակ` բոլոր նախարարություններում աշխատանքի են ընդունվում լավագույնները: Բոլոր պորտաբույծներին, ձրիակերներին, բոլոր գլուխ պահողներին գործից հանում են, աշխատանքի են ընդունվում միայն մասնագիտական գիտելիքների, միայն պրոֆեսիոնալիզմի հիման վրա: Ի՞նչ կկատարվի, բոլորը կձգտեն գիտելիք ստանալու: Հետեւաբար, կրթական համակարգը չի մեղավոր, մենք ենք մեղավոր, որ ձեւավորել ենք մի հասարակություն, որտեղ կրթությունը, ցավոք սրտի, արժեք չէ:

Մենք վերջին 20 տարվա ընթացքում կարողացանք, ցավոք սրտի, հասնել հետամնաց երկրի մոդելին` Հայաստանը արտահանում է հումք` պղինձ եւ մոլիբդեն, արտահանում է 70%-ը դա հումք է, մենք ներմուծում ենք պատրաստի արտադրանք: Գրեթե ոչ մի պատրաստի արտադրանք ՀՀ-ն չի արտահանում:

Հումքի մյուս տեսակը, դա աշխատուժն է: Մենք արտահանում ենք մարդ: Սա մեր երկրորդ հարստությունն է պղնձից եւ մոլիբդենից հետո, գուցե նաեւ առաջինը: Այսօր հասել ենք նրան, որ կենսաթոշակային բարեփոխումների արդյունքում արտահանելու ենք` աղքատ Հայաստանը զարգացած երկրների համար արտահանելու ենք նաեւ փող` աղքատը ֆինանսավորելու է հարուստներին, որովհետեւ Հայաստանը իրավունք չունի երեւի թե զարգանալու եւ հզոր տնտեսություն ունենալու, եւ քանի որ, իհարկե, կան Հայաստանում գրագետ եւ պատրաստված քաղաքացիներ, բնական է, արտերկրին նաեւ ցանկալի է, որ գնան ոչ միայն ոչ որակյալ աշխատուժ որպես մեր քաղաքացիները, այլ նաեւ` որակյալը: Միջին խավը իրենք ունեն: Իրենք ուզում եմ մեր քաղաքացիները գնան սեւագործ աշխատանքը կատարեն, ինչպես նաեւ այն բարձր գիտական աշխատանքը, որի պահանջարկը միշտ էլ կա:

Մեր մի շարք գործընկերները ասացին, որ օրենքը ընդունելի կլինի, եթե մենք այս սկզբունքը կիրառենք ավագ դպրոցի մասով: Ես ուզում եմ դիմել մեր այդ պատգամավորներին, մեր գործընկերներին, եւ մեր սկզբունքը` խմբակցության, նույնն է: Այո, մենք կարող ենք այդ սկզբունքը կիրառել ավագ դպրոցի պայմաններում, սակայն օրենքի փոփոխության անհրաժեշտություն չկա: Այսօր էլ ավագ դպրոցի մակարդակով 70/30% հարաբերակցությամբ մինչեւ 70% առարկները կարող են ընտրվել կրթական համալիրի կողմից, իր հայեցողությամբ, իսկ դա նշանակում է, որ մինչեւ 70% առարկաները կարող են դասավանդվել նաեւ օտար լեզվով: Եթե մենք այս սկզբունքը ընդունենք մեզ համար, ապա մենք կարող ենք ունենալ ոչ թե 2, ոչ թե 15 դպրոց, որտեղ տրամադրվում է բարձրակարգ կրթություն, որտեղ տրամադրվում է կրթություն օտար լեզվով, որի շնորհիվ երեխաները կստանան նաեւ համապատասխան հմտություններ, գիտելիքներ արտերկրում շփումներ ունենալու համար, այլ նաեւ մենք կունենանք հնարավորություն Հայաստանի բոլոր դպրոցներում, բոլոր ավագ դպրոցներում այդ զարգացումը ապահովել, եւ ինչու՞ ունենանք էլիտար, առանց դա էլ Հայաստանում ամեն ինչ էլիտար է, չէ՞, ճաշարաններից սկսած մինչեւ մարդիկ, նույնիսկ մարդիկ են էլիտար, բնակարաններն են էլիտար, հիմա էլ էլիտար աշակերտներ կլինեն, թող ժողովուրդը` բոլորը իրենց էլիտար զգան, թող, իսկապես, բոլոր նրանք, ովքեր ուզում են ավագ դպրոցներում սովորեն, լավ կրթություն ստանան, թող բոլոր քաղաքացիները Հայաստանում գոնե մի պահ իրենց էլիտար զգան: Շնորհակալություն:

Հ.ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ

-Ելույթը համար մենք ունենք Մանվել Բադեյան, հերթագրված, որը դահլիճում չէ, Սուքիաս Ավետիսյանը նույնպես դահլիճում չէ, Վարդան Բոստանջյանը դահլիճում չէ, Հակոբ Հակոբյանը իր ելույթը հանել է եւ Արտակ Զաքարյանը գտնվում է գործուղման մեջ: Ելույթները ավարտվեցին: Մենք խումբ, խմբակցություններից ունենք 4 հայտ: «Ժառանգություն» պատգամավորական խմբակցության անունից ձայն է խնդրում պատգամավոր Անահիտ Բախշյանը: Համեցեք տիկին Բախշյան:

Ա.ԲԱԽՇՅԱՆ

-Բարեւ ձեզ հարգելի գործընկերներ: Կարծում եմ ներկայացված նախագծերը լավ առիթ հանդիսացան, որպեսզի հասարակությունը եւ իշխանությունը աուդիտի ենթարկի մեր կրթական համակարգը, կապված դասավանդվող լեզուների հետ: Հա: Այսօր, փաստորեն, ունենք, վերջին երկու ամսում պարզեցինք, որ Հայաստանում ունենք 30 դպրոցներ, որտեղ ռուսաց լեզվի դասավանդումն սկսվում է առաջին դասարանից: Ունենք երկլեզու գործող դասարաններ, հատուկ ստեղծված դասագրքերով: Ունենք 95 թվականին Հայաստանի եւ Ֆրանսիայի կառավարությունների միջեւ կնքված մշակութային գիտական եւ տեխնիկական համաձայնագրով սահմանված կետ, որով երկլեզու դասարանների ընդլայնման միջոցով, մասնավոր ուշադրություն է դարձվում մասնագիտական ֆրանսերենին, որի հիման վրա, հավանաբար, գործում են Երեւանում 119 եւ 48-րդ դպրոցները:

Երրորդ` փաստորեն, ունենք նաեւ որակի միջազգային դպրոց, որտեղ առարկաներն ուսուցանվում են բացառապես անգլերեն, բայց նաեւ ֆրանսերեն, հայերեն եւ ռուսերեն: Այսինքն` տարիներ շարունակ «Լեզվի մասին» օրենքը, որով հանրակրթության մեջ օտարալեզու դասավանդումը արգելվում է, մեր հանրապետությունում իրականացվել է: Այսինքն` մենք հիմա կանգնած ենք մի շատ լուրջ խնդրի առաջ, որը Նախագահի որակմամբ ասվում է, որ քննարկվում է ոչ թե օտարալեզու, այլ միջազգային չափանիշներին համապատասխան մի քանի մասնավոր դպրոց հիմնելու խնդիրը: Ես չգիտեմ, թե Հանրապետության Նախագահը միջազգային չափանիշներ ասելով ի՞նչ նկատի ունի, բայց ես այս առիթով ուսումնասիրեցի Եվրախորհրդի լեզվաքաղաքականության բաժնի 2009 թվականի հոկտեմբերին Հայաստանի մասին հրապարակած «Լեզվակրթական քաղաքականության ուրվագիծ» վերնագրով ուսումնասիրությունը, որի մեջ գրված է` «Եվրախորհրդի տեսակետն այն է, որ լեզվական կրթության վերլուծությունը եւ արժեւորումը հնարավոր չէ մասնատել, որ երկրում լեզուների ուսուցումն ու ուսումնառությունը պետք է ընկալվի որպես մեկ ամբողջություն, ներառելով առաջինը` պետական լեզուն, ինչպես նաեւ փոքրամասնությունների եւ օտար լեզուների ուսուցումը»: Սա է միջազգային չափանիշը, այսինքն` բազմալեզու կրթություն: Նորից եմ կրկնում` սա է միջազգային չափանիշը: Այդ հրապարակման մեջ 15 առաջարկներ էին ներկայացված, որոնցից մեկը, ինքնության հարցերի հետ առնչվող, այսպիսի առաջարկ կար` «Հանրային քննարկումներ սկսել եւ բացահայտել քաղաքացիական հասարակության, կրթության մեջ եւ ընտանիքում հայերենի դերի մասին, ներառյալ օժանդակությունը սփյուռքին...», ես բառացի արտագրել եմ, «...առաջ քաշել լեզվակրթություն ընդհանրական գաղափարը, համալսարաններում զարգացնել ուսանողների երկլեզու կարողությունները,...» եւ այլն:

Այս առաջարկն ինձ զարմացրեց այնքանով, որ օտար փորձագետները մեզ առաջարկում են քաղաքացիական հասարակության մեջ` ընտանիքում, քննարկումների միջոցով բարձրացնել հայերենի դերը: Այս առաջարկի մասին անձամբ շատ մտածեցի: Չգիտեմ, թե իրենք ի՞նչ նկատի ունեին, սակայն ես կարծում եմ, որ այս առումով բացթողում ունենք: Բավական է լալկան գրական գործերով կայացնենք մեր ապագա քաղաքացիներին: Այս առումով կարեւոր անելիք ունեն մեր գրականագետները, գրականության ծրագրերում ավելի շատ ընդգրկեն մեր ազգային արժանապատվությունը սնուցող, ազգային ոգին մեր նկարագիրն ու ազատատենչ ինքնությունը ներբողող գործեր: Պատմության դասագրքերը գրողները ավելի լավ ներկայացնեն մեր պատմության հերոսական էջերն ու պատմության հերոսներին, հատկապես` մերօրյա: Յուրաքանչյուր աշակերտի ներարկել մեր էպոսն ու ներշնչել, որ իրենցից յուրաքանչյուրը մեկ փոքրիկ Մհեր է, որին սպասում է ազգը: Ուզում եմ ասել, որ հայրենասիրության զգացում ներարկելը մեծ հաշվով սկսվում է մայրենիից, եւ ավարտվում է մայրենիով:

Առաջարկվում էր այդ ուսումնասիրության մեջ աջակցել փորձարարական կամ մասնագիտական դպրոցների գաղափարին, եւ այսպիսի կետ կար` «Լեզվի մասին» օրենքի որոշ դրույթների կասեցմամբ: Լավ չեմ հասկանում, թե ի՞նչ են նկատի ունեցել «կասեցում» բառով, որովհետեւ վերոնշյալ ուսումնասիրության թարգմանությունը շատ անհաջող էր, բայց մեր առաջարկությունների մեջ կանդրադառնամ այս մտքին: Ուսումնասիրել ենք Գերմանիայի եւ Ֆրանսիայի նմանատիպ դպրոցների վերաբերյալ տեղեկությունները եւ պարզել, որ Գերմանիայում գործում է միջնակարգ կրթության միջազգային դպրոց ավագ դպրոցի հիմքի վրա, 16-ից 18 տարեկանների համար 2 տարով: Ուսուցումը անգլերեն է, բայց պարտադիր ուսումնասիրում են գերմաներենը:

Ֆրանսիայում գործում է Բորդոյի միջազգային դպրոց IJSCI ծրագրով` անգլերեն լեզվով, սակայն ֆրանսերենը պարտադիր առարկա է, այսինքն` ոչ մի բացառություն պետական լեզվի նկատմամբ չունեն իրենք:

Ի՞նչ ենք առաջարկում` ասում ենք «այո» այսպիսի միջազգային չափանիշներով դպրոց ունենալուն: Դրա համար առաջարկում ենք «Լեզվի մասին» օրենքի 2-րդ հոդվածի 1-ին պարբերության մեջ առաջարկվող «բացառությամբ օրենքով նախատեսված դեպքերը», այսինքն` կրթության լեզուն գրական հայերենն է, բացառությամբ օրենքով նախատեսված դեպքերը, սա հանել, բացառել, որովհետեւ ՀՀ-ում կրթության լեզուն գրական հայերենն է, որն ունի պետական լեզվի կարգավիճակ թե՛ Սահմանադրությամբ, թե՛ հռչակագրով, թե՛ ազգային անվտանգության ռազմավարությամբ: Առաջարկում ենք 2-րդ հոդվածի 3-րդ պարբերության մեջ առաջարկվող «ոչ հանրակրթական» բառերը որ փոխարնելու են «մասնագիտական»-ով, դրա կողքը ավելացնել «նախամասնագիտական» բառը:

Նախամասնագիտական կրթություն ավագ դպրոցի ռազմավարության մեջ նշվում է որպես ավագ դպրոցի կրթություն: Հետեւաբար, եթե մենք «Կրթության լեզուն»  հոդվածի 3-րդ պարբերության մեջ ավելացնում ենք նաեւ նախամասնագիտական բառը, այսինքն` օտարալեզու կրթություն կարող են տալ մասնագիտական եւ նախամասնագիտական ուսումնական հաստատություններում միայն կառավարության որոշմամբ, ապա սա հնարավորություն է տալիս ավագ դպրոցներում ներդնել երկլեզու կրթություն: Հա՛, 3-րդ պարբերության փոփոխությունը առաջարկում ենք հանել:

«Հանրակրթության մասին»  օրենքի նախագծի հոդվածով առաջարկվող օրենքի փոփոխությունը օրենքի 4-րդ հոդվածի 9-րդ մասում թողնել անփոփոխ: Այսինքն` այնտեղից էլ բացառությունը հանել:

Նախագծի 2-րդ հոդվածով առաջարկվող լրացման մեջ թողնել միայն 3-րդ աստիճանը:

Օրենքով սահմանել այլընտրանքային, փորձարարական, հեղինակային եւ միջազգային ծրագրեր հասկացությունները: Մնացած բոլոր նպատակները, կապված միջազգային չափորոշիչներին համապատասխան կրթություն կազմակերպելու հետ, ոչ միայն անհրաժեշտ են, այլեւ` ուշացած:

Բազմիցս ասվել է, նշվել է, որ «Հանրակրթության մասին» օրենքը կառավարությանը տալիս է թե՛ այլընտրանքային հանրակրթական ծրագրերին համապատասխամ ուսումնական հաստատություն ստեղծելու նպատակով որոշում կայացնել, թե՛ այլ տեսակի` ոչ պետական ուսումնական հաստատություն կարող է ստեղծվել թե՛ օտար լեզուների խորացված ուսուցում կազմակերպել ինչպես միջին, այնպես էլ ավագ դպրոցներում:

Կրկին գանք բազմալեզու կրթությանը կամ այդպիսի կրթություն պահանջող միջազգային չափանիշներին: Ո՞վ է դասավանդելու այդ դպրոցներում: Քանի որ մեր մանկավարժներ պատրաստող մանկավարժական համալսարանը այնքան հեռու է միջազգային չափանշներից, եւ քանի դեռ նրա ծրագրերն ու կրթության կազմակերպման բովանդակությունը չի համապատասխանեցվելու միջազգային չափանիշներին, ակնկալել, որ մայրենիով հանրակրթություն կունենանք, այն էլ` բազմալեզու հանրակրթություն, երազելուց այն կողմ չենք անցնելու: Այսինքն` խնդիրը միայն օրենքը փոփոխելը չէ, այլ շատ ավելի լուրջ խնդրի առաջ ենք կանգնած: Այդ միջազգային դպրոցի ուսուցիչները ովքե՞ր են լինելու, որտեղի՞ց են գալու: Կարծում եմ Հանրային խորհրդի ազգային անվտանգության խորհրդի պահանջը` հետ կանչել նախագիծը, հենց այդ կոնտեքստում պետք է նայել:

Հասկանալի է, որ նմանատիպ դպրոցներ բացելու հրամայականը գալիս է լուրջ ներդրումների ակնկալիքից: Թող լինեն օրենքով սահմանված կարգով, սակայն ինձ հանգիստ չի տալիս այն միտքը, որ եթե ինչ-որ մարդիկ ներդրումներ չառաջարկեին, այսինքն` այս նախագծերը հասարակության քննարկմանը ներկայացնելու առիթ չլիներ, ապա հանրակրթության առկա որակի ցածրագույն լինելու փաստը այդպես էլ չէր ճանաչվելու, դրա մասին բարձրաձայն չէր խոսվելու եւ Հանրապետության Նախագահը չէր ասելու` վատ կլինի՞, եթե միջազգային չափանիշներին համապատասխան կրթություն տվող մի քանի մասնավոր դպրոց ունենանք:

Ես կրկին ողջունում եմ այս օրենքների նախագծերը: Ասում եք ունենանք միջազգային չափանիշներին համապատասխան 2 դպրոց, հետո կբարձրացնենք մեր հանրակրթության որակը: Ինչպե՞ս, եթե.

1-ին` դեռեւս անցյալ տարի այս ժամանակ ահազանգվել է քննությունից առաջ քննական թեստերի արտահոսքի մասին, այսինքն` կեղծ քննությունների: Այսինքն` կրթության որակի չափանիշը կեղծելու մասին: Ոչինչ չի ձեռնարկվել ոչ անցած տարի, հուսամ, որ այս տարի կձեռնարկվի:

2-րդ` դպրոցների տնօրեններ կան, որ համարձակվում են շրջանցել կրթության նախարարի հրամանը, եւ էքստեռն քննություն են կազմակերպում: 39-ը հայտնաբերվում են, աշակերտներից, բայց 3500 աշակերտից մնացածը, 39-ից բացի, ու՞ր են:

3-րդ` կրթության տեսչությունը դպրոցներում հայտնաբերում է աշակերտների թվի հավելագրում, ինչպես օրինակ Ապարանի թիվ 1, 2, 3 դպրոցներում, եւ միայն թիվ 3 դպրոցում 68 աշակերտ հավելագրում է հայտնաբերվել: Հաղորդում եմ գրել դատախազությանը եւ պատասխանի մեջ, որը շատ հեռու է միջազգային չափանիշներից, թափանցիկ երեւում է, թե ինչպե՞ս է պարտակվել կեղծիքն ու կոռուպցիան: Մեզանում ո՞վ չգիտի, թե ի՞նչն է վերոնշյալ տնօրեններին թեւ տալիս կեղծել, օրենքը շրջանցել, վկայականներ ծախել: Վերջերս մի տնօրենի բացահայտել են, հետաքրքրվեք, թե ո՞ր կուսակցության մտերիմն է եղել: Եթե չգիտեք, ես կօգնեմ ձեզ:

Համատարած անպատժելիության մթնոլորտ: Որպես հետեւություն ուզում եմ ասել, որ չունենք կեղծիքի, կոռուպցիայի դեմ պայքարող միջազգային չափանիշներին համապատասխան մարմին, չունենք միջազգային չափանիշներին համապատասխան արդարադատություն, չունենք միջազգային չափանիշներին համապատասխան հեռուստատեսություն, ԶԼՄ-ներ, այսինքն` ազատ խոսք, քննադատություն, բազմակարծություն:

Հարգելի քաղաքական մեծամասնություն` իշխանություն, դուք էլ շատ լավ հասկանում եք, որ քանի դեռ չունենք միջազգային չափանիշներին համապատասխանող արդարադատություն, ազատ խոսք, բազմակարծություն եւ չենք հաջողում ժողովրդավարության մեջ, որը ամրագրել ենք Սահմանադրությամբ, ուրեմն, որքան էլ որ օրենք փոխենք, չենք ունենա միջազգային չափանիշներին համապատասխան նույնիսկ երկու դպրոց: Մեր խմբակցությունը այս նախագծի այս ձեւակերպմանը դեմ է քվեարկելու: Շնորհակալություն:

Հ.ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ

-«Օրինաց երկիր» պատգամավորական խմբակցության անունից ձայն է  խնդրել պատգամավոր Հովհաննես Մարգարյանը, խնդրեմ պրն Մարգարյան:

Հ.ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Հարգարժան գործընկերներ, մինչեւ թեմային անցնելը, ես կուզենամ ցավակցել այն 4 զինվորների ընտանիքներին, մերձավորներին եւ հարազատներին, ովքեր վերջերս Արցախում, 5-ին հա՞, արդեն 5 մեր զինվորներին, ովքեր զոհվեցին հանուն մեր երկրի սահմանների պաշտպանության, հանուն մեր անվտանգության: Խորը վշտով ցավակցում եմ բոլոր զոհված 5 հոգու հարազատներին եւ ընտանիքներին:

Նախագիծը, որը քննարկման մեջ է եւ հնչեց տարբեր տեսակետներ, ես ընդամենը կուզենայի անդրադառնալ մի քանի առաջարկությունների, որոնց մասին «Օրինաց երկիր» խմբակցությունը ներկայացրել է օրենքի նախագծի հեղինակներին եւ ավելի մանրամասն արդեն իսկ այդ մասին խոսեց խմբակցության ղեկավար տիկին Բիշարյանը: Ես կանդրադառնամ ընդամենը այն առաջարկություններին, որոնք մեր կողմից եղել են, եւ առաջարկություններից մեկը վերաբերում էր, որ միջին դասարանները, որոնք 5-ից 9-ն են, մենք առաջարկել ենք, որպեսզի այդ դասարանները ընտրվեն ոչ թե 5-ից, այլ` 7 եւ բարձր: Այս առումով իմ կողմից եղավ առաջարկ, որ ի վերջո շատ հաճախ մենք ականատես ենք լինում, որ ծնողները, եթե առաջին դասարանից ընտրում են, կընտրեն, որ իրենց երեխաները խորը տվյալ լեզվի ուսումնասիրություն կատարեն եւ ընտրեն դպրոց, սա կլինի միայն ծնողի ընտրությունը: Ես ընդամենը Քաղաքացիական օրենսգրքից բերեցի մի օրինակ, երբ ծնողները ամուսնալուծվում են, երեխայի տարիքը երբ լինում է 10 տարեկան եւ բարձր, նա ընտրում է, թե որ ծնողի հետ պետք է ապրի:

Կուզենայի ասել, որ երեխան այդ տարիքում նաեւ պետք է կողմնորոշվի, թե արդյոք ինքը ուզու՞մ է խորացված տվյալ լեզվով շարունակի իր ուսուցումը, թե՞ ոչ, այսինքն` առաջնային ենք համարում նաեւ երեխայի կարծիքը, ով ընտրության մեջ արդեն հնարավորություն կունենա իր կարծիքը հայտնի, այսինքն` ինքնանպատակ չի այն առաջարկությունը, որ մենք կատարել ենք:

Հաջորդը վերաբերում է ավագ դպրոցներին: Արդեն բոլորիս պարզ է, որ ավագ դպրոցները ազատ են, եւ կարող են ընտրել ավագ դպրոցները ցանկացած միջին դասարանը ավարտած երեխաները:

 Ի վերջո մեր առաջարկություններից մեկը վերաբերում է դպրոցների թվին: Այն 15 դպրոցները, որոնք նշված են օրենքում, եւ մենք առաջարկում էինք հնարավորինս նվազեցներ ծրագիրը սկսելուց հետո, այսինքն` օրենքի գործունեությունից հետո պրակտիկ կյանքում պարզ կլինի, թե ի՞նչ չափով կարդարացնեն:

Բնականաբար, մենք կողմ ենք, որպեսզի մեր այն հնարավորություն ունեցող երեխաները, ովքեր ցանկություն ունեն ավելի խորը ուսուցանել առարկայական խորացված տարբեր լեզուներ, հնարավորություն ընձեռեք` այլընտրանքային հնարավորություն, որ ոչ թե մեր երկրի սահմաններից դուրս, այլ մեր երկրում օգտվեն այս հնարավորությունից: Ինչու չէ, հնարավոր է նաեւ լինեն դեպքեր, որ օտարերկրյա քաղաքացիները մեր մոտ գործող դպրոցներում ուսուցանեն:  Ես ընդամենը կուզենամ ասել որ, գիտեք, ես շատ հաճախ փորձել եմ վերլուծել եւ չեմ գտել, որ հայրենասիրությունը, ազգասիրությունը, դա կախված է լեզվից: Դա  մարդու տեսակ է: Իհարկե, այսօրվա վիճակով չեմ պատկերացնում մի հայրենասեր մարդու, ում համար ամենաթանկը չլինի իր մայրենի լեզուն: Չեմ պատկերացնում մի մարդու, ով կլինի իր երկրի սահմաններից դուրս, անկախ նրանից, թե ինչքա՞ն կտիրապետի օտար լեզուների, նա պարտավոր կլինի խոսելու իր լեզվով, տիրապետել իր լեզվին, եւ յուրաքանչյուր քաղաքացի, ինձ թվում է, առաջին պետք է տիրապետի եւ սիրի իր լեզուն:

Սա է իմ մոտեցումը եւ, բնականաբար, ես կարծում եմ, որ եթե մենք հնարավորություն ընձեռեք այլընտրանքային այս դպրոցների գոյությանը, սա իմ մասնավոր կարծիքն է, որ այստեղ խոսվում է արտագաղթ, չեմ կարծում: Մենք այսպիսի դպրոցներ չունեինք 90-ական թվականներին, երբ արտագաղթը մեզանում շատ էր:

Ավարտելով խոսքս, ես մեկ անգամ եւս կուզենայի, պրն Աշոտյան, ձեր կարծիքը լսել եզրափակիչ ելույթում կախված այն առաջարկությունների հետ, որոնք մեր կողմից ներկայացվեցին եւ հնչեցվեց եւ՛ տիկին Բիշարյանի կողմից, եւ՛ մեր կողմից, այն առաջարկները, որոնք ներկայացրեցինք մենք: Շնորհակալություն:

Հ.ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ

-ՀՅԴ պատգամավորական խմբակցության անունից ձայն է խնդրում պատգամավոր Վահան Հովհաննիսյանը, խնդրեմ:

Վ.ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

-Հարգելի խորհրդարան, անցած քննարկումների ընթացքում ես մեր տեսակետները արդեն հայտնել էի: Ակնհայտ է, որ մեր հանրակրթական համակարգը լրջագույն բարեփոխման կարիք ունի: Ոչ միայն  հանրակրթությունը, ոչ միայն միջնակարգ դպրոցը, իհարկե, նաեւ բուհը, քոլեջը, մասնագիտական ուսուցումը, ամեն ինչը, ամեն ինչը, որովհետեւ Հայաստանը գնալով կորցնում է որակյալ կադրերը: Ընդ որում հետաքրքիր է, որ որոշ քաղաքական ուժեր կամ թերթեր, երբ այս խոստովանությունը անում ես, միանգամից սկսում են 4-րդ դասարանցու մակարդակի չարախնդություններ անել, բա ո՞նց, բա նախարարները առաջ ձերն էին, ձեր կուսակցությունից էին, բա ո՞նց եք նման բան ասում: Ազնիվ ենք, ասում ենք: Եթե որեւէ մեկին թվում է, որ եթե մեր երկրում ֆինանսների նախարարին փոխեն, բյուջեն կդառնա 20 միլիարդ, նա սխալվում է: Ո՛չ այսօրվա նախարարից, ո՛չ նրանից առաջ եղած` նախորդ նախարարներից, այդպիսի կարեւորագույն հարցերը կախված չեն: Սա հասարակության, ընդհանուր կառավարության եւ երկրի ղեկավարման համակարգի խնդիր է ընդհանրապես, եւ ես ուզում եմ հիշեցնել այն, ինչ ասացի անցած ելույթիս ժամանակ, օգտվելով, որ այստեղ ներկա է ՀՀ կրթության եւ գիտության նախարարը, որին պատկանում է շատ ճիշտ մի բանաձեւ: Ամբողջ պրոբլեմները նրանում են, որ Հայաստանում գիտելիքը, գիտությունը, գիտությամբ զինված լինելը ինքնուրույն արժեք չի հանդիսանում: Եթե դու ունես գիտելիք, դա քո հասարակության մեջ հեղինակությանը ոչինչ չի ավելացնում, եթե փող ունես` ավելացնում է, եթե ատրճանակ ունես գրպանում եւ չես վախենում, որ ոստիկանները կխլեն, դա ավելացնում է, լկտի ես` ավելացնում է, վզիդ դիամետրը ինչ-որ համապատասխան թվից մեծ է, դա ավելացնում է քեզ հեղինակություն, գողական ընկերներ ունես, հեղինակությունդ ավելանում է, գիտելիք ունես, չի ավելանում: Պարզ է չէ՞, հստակ է, գիտելիք ունես, պրոֆեսիոնալ ես, դա ոչ մեկին չի հետաքրքրում մեր երկրում, որեւէ մակարդակի վրա:

Հիմա հարց է առաջանում` ստեղծեցինք մենք այդ դպրոցները, ոչ ոք դեմ չի, որ բարձրակարգ մակարդակի դպրոցներ Հայաստանում պետք են: Մենք չենք կարող բոլոր դպրոցները այդպիսիք սարքենք: Այո, ես չեմ վախենում, որ էլիտար դպրոցները լինեն Հայաստանում, բայց այդ դպրոցի շրջանավարտը որտե՞ղ է իր գիտելիքը, մի կողմ թողնենք, թե այդ գիտելիքը նա ո՞ր լեզվով է ստացել` հայերենով, անգլերենով, ռուսերենով կամ որեւէ այլ լեզվով, այդ գիտելիքը որտե՞ղ է նա կիրառելու: Մեր հասարակությանը պե՞տք է նրա գիտելիքը: Մենք, վերջապես, պատրաստում ենք մարդկանց, դրա մասին անթաքույց խոսվում է, որոնք կարող են այդ դպրոցը ավարտելուց հետո հանգիստ գնալ եւ ընդունվել Օքսֆորդ, Քեմբրիջ, Հարվարդ, Սորբոն եւ այլն, հետո, գնացին, ընդունվեցին, այնտեղ էլ սովորեցին, դարձան մեր ժողովրդի պարծանքը, հետո վերադառնում են Հայաստան, մասնակցում են որեւէ մրցույթի, չգիտեմ` ԾԻԳ-ում կամ նախարարությունում ու, բնականաբար, պարտվում են, որովհետեւ այդ մրցույթի մեջ նրա գիտելիքը`Օքսֆորդը եւ Հարվարդը ոչ մեկին չի հետաքրքրում, այլ հետաքրքրում են էն մյուս հատկանիշները, որոնց մասին ես արդեն ասացի` փողը, վզի տրամաչափը եւ այլն, եւ այլն: Հասկանու՞մ եք:

Հիմա, երբ մեր հասարակությունը այս մակարդակի վրա է, ո՞ր խնդիրն ենք մենք լուծում այս դպրոցներով: Սա մեկ: Ուրեմն, հավանաբար, գոյություն ունեցող խնդրին պետք էր մոտենալ մի քիչ այլ` մյուս կողմից, եւ այդ դեպքում խնդիրը կսկսեր լուծվել ինքն իրեն, եւ այս խնդիրը, որ հիմա դրված է մեր առջեւ, չէր ունենա այդքան արհեստական տեսք եւ չէր առաջացնի հասարակության դժգոհությունը: Սա մեկ:

Երկրորդը` արդյոք այսօր գործող օրենքները մեզ բացարձակապես հնարավորություն չեն տալիս եւ փակում են ճանապարհները ստանալու այդ որակյալ կրթությունը: Մեր կարծիքով` ոչ:  Մասնագետները, որոնց հետ քննարկել ենք այս հարցը, նույնպես ասում են` ոչ, որովհետեւ վերջապես միջազգային փորձ թեեւ, միգուցե ոչ շատ, բայց գոյություն ունի, եւ մենք հասկանում ենք, որ եթե պարզապես «Լեզվի մասին» օրենքին ձեռք չտրվի, իսկ այն մնացածը, ինչ-որ մենք ուզում ենք անել, դրվի մյուս օրենքի մեջ` կրթության օրենքի մեջ, նկարագրական մասով, բացատրվի պարզապես ի՞նչ ենք անում, բայց լեզվի օրենքի մեջ այդ «բացառություն» բառը չգրենք, խնդիրն ինքն իրեն կլուծվի: Ես չեմ կարծում, որ այստեղ կառաջանա հակասություն:

Ես ընդունում եմ, որ այս ամբողջ երկարատեւ ընթացքում տարբեր ֆրակցիաների, այդ թվում նաեւ մեր ֆրակցիայի, ինչու չէ, նաեւ մեծամասնական ֆրակցիաների կողմից արված առաջարկությունները զգալի չափով կերպարանափոխել եւ ավելի ընդունելի ընդունելի տեսքի են բերել օրենքը, բայց ոչ մինչեւ վերջ: Օրինագիծը, այնուամենայնիվ, ամենահիմնական բացը` ճեղքը, այդ բացառության հնարավորությունը տալիս է, իսկ մենք չգիտենք, սիրելի իմ հանրապետական բարեկամներ, հաջորդ ընտրություններին կամ էն մյուս ընտրություններին ինչ քաղաքական ուժ կհաղթի ընտրություններում: Ես կարծում եմ հանրապետականները կամ «Բարգավաճ Հայաստանի» ներկայացուցիչները չեն կարծում չէ՞, որ իրենք միշտ ընտրություններում հաղթելու են: Ես կարծում եմ, որ եթե նրանք այդպես կարծում են, ապա ժողովուրդը հնարավորինս արագ պետք է դադարի նրանց ձայն տալ, որովհետեւ եթե քաղաքական ուժը կարծում է, որ ինքը պետք է հավերժ իշխի, այդ քաղաքական ուժը քաղաքական բեմում այլեւս անելիք չունի: Բայց ես վստահ եմ, որ իմ հանրապետական բարեկամները այդպես չեն կարծում, նրանք հասկանում են, որ կարող են գալ ուրիշ քաղաքական ուժեր, եւ դուք չգիտեք ինչ քաղաքական ուժեր, ու դուք չգիտեք այդ բացը, ճեղքը, որ այսօր մենք այս օրենքում թողնում ենք, էդ ուրիշ քաղաքական ուժերը` հիփոթետիկ քաղաքական ուժերը ո՞նց կօգտագործեն վաղը կամ վաղը չէ մյուս օրը: Մենք ընդամենը ասում ենք` եկեք զգույշ լինենք այս հարցում, եւ եկեք ձեռք չտանք այն, ինչ որ կարելի է ձեռք չտալ:

Օգտվելով այն հանգամանքից, որ մեր հարգելի կոլեգան` կրթության եւ գիտության նախարարը մասնագիտությամբ բժիշկ է, հիշեցնեմ, որ վիրաբույժը, երբ սկսում է աշխատել, ձեռք է տալիս մինիմալ, այսինքն` ինչ-որ կարելի է ձեռք չտալ եւ դրանով հասնել նպատակի, նա ձեռք չի տալիս: Եթե կա հնարավորություն, եւ մենք կսպասենք, կլսենք ձեր եզրափակիչ ելույթը, եթե կա գոնե մի փոքր հնարավորություն մինիմալը ձեռք տալ նպատակին հասնելու համար, դա կլինի ճիշտ ճանապարհը, որովհետեւ եթե մենք ինչ-որ անզգույշ շարժումով այսօր անենք մի բան, որը նույնիսկ այսօր մենք չենք կարող կանխատեսել, մենք պետք է դրանից խուսափենք, մենք պետք է միգուցե առավել զգուշավորություն դրսեւորենք այս հարցում քան պետք է, եւ քան կդրսեւորենք մեկ ուրիշ հարցում, օրինակ` հարկային համակարգում...

Դե լավ, հիմա մի բան կարող է, եղել է չէ, տասնյակ անգամներ եղել է, օրենքն ընդունել ենք, մի քանի ամիս հետո սկսել ենք գլուխներս քորել, որ լավ չստացվեց տղերք, եւ հետ ենք պտտացրել: Բայց այս դեպքում հետ պտտացնելը շատ դժվար է լինելու եւ կարող է ուշ լինել: Դրա համար ես առաջարկում եմ այնուամենայնիվ «Լեզվի մասին» օրենքում փոփոխությունից խուսափել եւ անհրաժեշտ բարեփոխումները կրթության համակարգում տեղավորել ուրիշ օրենքների մեջ, այսինքն` ինչ-որ հնարավոր է անել` դրանով սահմանափակելով հետագա վտանգների հնարավորությունը: Ոչ ոք դեմ չէ նորմալ կրթական համակարգ ունենալուն հենց միջնակարգ դպրոցում, ոչ ոք դեմ չէ խորացված լեզուների ուսումնասիրությանը: Եթե դուք տաք մեր այսօրվա աշակերտին խորացված, իսկապես` անգլերենի, ռուսերենի կամ ֆրանսերենի իմացություն, պարզապես լեզվի իմացություն, դուք մի մտահոգվեք, ինքը այդ լեզվով գրականությունը, ինֆորմացիան, գիտությունը նույն ինտերնետից կքաղի: Այնպես չի, որ նրա հնարավորությունները սահմանափակ են, եւ միայն այդ դպրոցը` էլիտար դպրոցը նրան կփրկի: Մենք պետք է այդ ուղղությամբ մտածեինք` խորացված այդ լեզուների ուսուցումը կարող էր տալ պահանջվող էֆեկտի առնվազն 50, 60%-ը, եթե ոչ ամբողջը: Բայց լեզվի օրենքի մեջ փոփոխությունը, մենք համարում ենք բացարձակապես ոչ անհրաժեշտ, եւ կարծում ենք, որ դրանից պետք է խուսափել:

Եթե որեւէ փոփոխություն այդ ուղղությամբ չի արվելու, մեր ֆրակցիան այս օրինագծին դեմ է, այդպես արտահայտվել ենք, այդպես էլ քվեարկելու ենք, իսկ եթե այդ կարդինալ` ռադիկալ փոփոխությունները մենք տեսնենք, իսկապես, կարող է իրականացվեն եւ այդ հնարավորությունը կա, այդ դեպքում մենք կկարողանանք քննարկել մեր հետագա մոտեցումը, բայց այս պահին, այս տեսքով օրենքը մեր ֆրակցիայի համար, օրինագիծը մեզ համար ընդունելի չէ:

Հ.ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ

-«Բարգավաճ Հայաստան» պատգամավորական  խմբակցության անունից ձայն է խնդրում պատգամավոր Արամ Սաֆարյանը, խնդրեմ պրն Սաֆարյան, համեցեք:

Ա.ՍԱՖԱՐՅԱՆ

-ԱԺ մեծարգո նախագահ, հարգելի գործընկերներ, քիչ առաջ ավարտվեց «Բարգավաճ Հայաստան» խորհրդարանական խմբակցության նիստը, որտեղ մենք մեկ անգամ էլ քննարկեցինք մեր մոտեցումը եւ վերահաստատեցինք այն դիրքորոշումը, որն ունեցել ենք վերջին ամիսների ընթացքում այս խնդրի հետ կապված: 2,5 ամիս է այս հարցը քննարկվում է քաղաքական դաշտում եւ մենք 2,5 ամիս շարունակ, հանդիպելով հասարակության ներկայացուցիչների, մեր գործընկերների, կոալիցիոն գործընկերների եւ բոլոր մյուս ցանկացողների, այդ թվում նաեւ լրագրողների հետ, ունեցել ենք մեր տեսակետը, որը չի փոխվել եւ որը մնացել է նույնը: Այն հիմնված է գիտական, քաղաքացիական, մարդկային պարզ պատկերացումների վրա: ՀՀ-ում պարտադիր հանրակրթությունը 9 տարի է: Շա՞տ է դա, թե` քիչ: Այստեղ կարող են լինել տարբեր կարծիքներ, որովհետեւ մեր հարեւանները կատարելագործում են, ունենալով նյութական մեծ հնարավորություններ, բարձրացնում են այդ շեմը, եւ կա վտանգ, որ մի սերունդ հետո մեր հասարակությունը կարող է, ոչ շահեկան իմաստով, տարբերվել մեր հարեւաններից: Բայց այսօր սա իրողություն է, եւ սա է մեր հնարավորությունը: Վստահ եմ, որ պետությունը մտածելու է այն մասին, որ առաջին հնարավորության դեպքում 9-րդ դասարանից պարտադիր հանրակրթության շեմը էլ ավելի բարձրացնի: Վստահ եմ, որ ցանկացած հայ այդ բանը ուզում է:

Հիմա` 9 դասարան մարդ պետք է ստանա կրթություն իր մայրենի լեզվով, եւ պետք է հստակ սովորի հանրակրթական առարկաները իր մայրենի լեզվով: Սա մեզ համար քննարկելու հարց չի, եւ ես ուրախ եմ, որ այս կարգի մեր քննարկումներում, մեր գործընկերների հետ մեր շփումների ժամանակ մենք ըմբռնում ենք գտել:

Ինչ վերաբերում է ավագ դպրոցին` 10, 11, 12-րդ դասարաններին, սա կամավոր հանրակրթության շրջանն է, եւ մենք կարող ենք այստեղ անել էքսպերիմենտներ, չվնասելու պայմանով: Ես կարծում եմ, մենք պետք է ելնենք նրանից, որ այսօր մեր երկրում գործում են մի քանի համալսարաններ` Հայ-ռուսական-սլավոնական համալսարանը, Ֆրանսիական համալսարանը, Ամերիկյան համալսարանը, որոնք կրթություն են տալիս այլ լեզուներով, եւ մենք այստեղ որպես մոնոէթնիկ հասարակություն, ունենք խնդիր այդ համալսարաններում այդ լեզվի կրողների, այդ լեզվի մասնագիտական շփման խոսակցական լեզուն, գիտական լեզուն առաջ մղելու իմաստով:

Այս իմաստով ես կարծում եմ, որ մեր ավագ դպրոցը կարող է դառնալ այն քոլեջը, այն հիմքը, ինչպես ամբողջ աշխարհում է, որտեղ որ մարդիկ լեզուների արագացված ուսուցմանը զուգահեռ մասնագիտական առարկաների ուսուցանումով կստեղծեին բավարար գիտելիքների ծավալ, բարձրագույն ուսումնական հաստատություններում սովորելու համար: Հիմա ես հարց եմ ուզում տալ` ու՞մ է պետք Սլավոնական համալսարանի շրջանավարտը, եթե նրա խոսակցական լեզուն իր մայրենիին հավասար ռուսերենը չի: Ու՞մ է պետք Ֆրանսիական համալսարանի դիպլոմը, եթե նրա շրջանավարտը ֆրանսերեն մասնագիտական խոսելաոճ եւ գիտակցական լեզու չունի: Ո՞մ ենք մենք խաբում:

Որպեսզի այս խնդիրը լուծվի, դրա համար գոյություն ունի ավագ դպրոց, դրա համար դեռեւս Սովետական Միության ժամանակներից գոյություն ունեն լեզուների արագացված դասավադման մեթոդիկաներ, որոնք մեր երկրում տիրապետող մարդիկ կան եւ որոնց պետք է դիմել, եւ այդ փորձը պետք է վերցնել: Այդ փորձը կա ԵՊՀ-ում, այդ փորձը կան եւ ՀՊՃՀ-ում, այդ փորձը կա եւ Երեւանի բժշկական համալսարանում, այդ մարդկանց պետք է հրավիրել, այդ ծրագրերը պետք է կազմել, մասնագիտական քննարկումներ անցկացնել եւ մինչեւ երկրորդ ընթերցումը ասել մեզ նաեւ դրա մասին:

Ինչ վերաբերում է միջազգային դպրոցներին, աշխարհի երկրների մեծագույն մասում կան միջազգային դպրոցներ: Որպես կանոն, այդ դպրոցները եզակի են` հատուկ են, մեզ հասկանալի, եւ մեզ համար ընդունելի է Հայաստանում 1, 2 այդպիսի դպրոց ունենալու ցանկությունը: Այդպիսի դպրոց հիմա էլ կա Հայաստանում, եւ այդտեղ սովորում են դիվանագետների օտարերկրյա երեխաները: Խնդիրը պարզապես նրանում է, որ ոչ նրանք են Հայաստանի պետության հեղինակությունը ճանաչում, ոչ էլ մեր պետությունն է նրանց դիպլոմը ճանաչում: Ավելի լավ չի ունենալ այնպիսի դպրոցներ, որոնք օրինական, լեգալ դաշտ կտեղափոխեն այս ամբողջ կրթական համալիրը:

Ես ավելի պարզ եմ ուզում ասել` Դիլիջանում մեկ դպրոցին եւ Ջերմուկում մեկ դպրոցին մենք համաձայն ենք: Մենք կարծում ենք, որ այդ դպրոցներում պետք է սովորեն օտարերկրացիների երեխաները, երկքաղաքացիների երեխաները, մեր դիվանագետների երեխաները, որոնք երկու տարի ներսում են աշխատում, երկու տարի` դրսում, բնակչության ուրիշ կարող կատեգորիների երեխաներ,  բայց մեզ համար կարեւոր է, որ այդտեղ սովորեն նաեւ փող չունեցող, բայց բացառիկ գիտելիքներ ունեցող երեխաները: Այդ սոցիալական փաթեթը պետք է նույնպես պետք է ներառվի այդ օրենքի մեջ: Հիմա դա կլինի 10%, 20%, 30% այդ երեխաները պետք է իրավունք ունենան այդպիսի դպրոցներում սովորելու եւ ունեւորների հետ հավասար շանս ունենան ավելի բարձր ուսումնական հաստատությունների այդ կրթական ցենզում սովորելու:

Վերջինն եմ ուզում ասել` մեր դիրքորոշումը, տեսակետը, այս քննարկման ամենասկզբից մինչեւ հիմա միշտ եղել է նույնը, մենք մեզ պատեպատ չենք խբել, մենք տեսակետներ չենք փոխել, մենք շատ հավատացած ենք եղել, որ սրանք ճիշտ մոտեցումներ են:

Ուզում եմ շնորհակալություն հայտնել այս քննարկումների ընթացքում մեր հանրապետական գործընկերներից, որոնք ուշադիր լսել են մեզ, եւ ուզում եմ ասել, որ մեր դիրքորոշումը սա է, եւ մենք կսպասենք եզրափակիչ ելույթներին, պրն նախարար, եւ ձեր եզրափակիչ ելույթներից կախված կլինի մեր քվեարկությունը: Շնորհակալություն:

Հ.ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ

-«Հանրապետական» կուսակցության պատգամավորական խմբակցության անունից ձայն է խնդրում Գալուստ Սահակյանը, խնդրեմ պրն Սահակյան, համեցեք:

Գ.ՍԱՀԱԿՅԱՆ

-Մեծարգո նախագահ, հարգելի գործընկերներ, մի շահեկան բան կա այս ամբողջ քննարկումներում, որ եւս մեկ անգամ հոգատարություն է դրսեւորվում հայոց լեզվի նկատմամբ: Այն բոլոր քննարկումները, որ խորհրդարանի ներսում են եղել, կամ տարբեր դեմ եւ կողմ մարդկանց հետ միասին փորձել ենք քննարկել, այդ քննարկման ճանապարհը մենք ունենք, բավականին երկար ճանապարհ պետք է անցնենք: Մարդիկ փորձում են կշռել, որ իբրեւ թե հասարակությունը ոտքի է կանգնել եւ պայքարում է իր լեզվի համար: Դա այդպես չէ, որովհետեւ, հենց սկզբում ասեմ, որ փողոցում հավաքված 100, 120 մարդկանց այսօրվա չակերտավոր մեկենասները նույնն են, որոնք փակեցին ատոմակայանը, փակեցին Նաիրիտը, եւ փորձում են այսօր էլ մեր կարեւորագույն արժեհամակարգը շեղել, թե իբրեւ թե ազգադավ գործողություններ ենք կատարում: Ասեմ հետեւյալը, որ մենք պատրաստ ենք նորից քննարկումները շարունակել: Մենք բավականին մեծ քննարկումներ ենք ունեցել թե՛ կուսակցության ներսում, թե՛ խմբակցությունում, թե՛ կոալիցիոն գործընկերների հետ միասին փորձել ենք նոր բանաձեւեր գտնել, նոր մոտեցումներ ձեւավորել եւ նորից պատրաստ ենք այդ գործընթացները շարունակել: Ակնհայտ է, որ հենց սկզբից առաջին արձագանքները եղան այս օրենքի վերաբերյալ կոալիցիոն շրջանակներից, մասնավորապես` «Հանրապետական» կուսակցության: Ամբողջ այդ երկու ամիսների ընթացքում ես չտեսա կառավարությանը կոնկրետ հարցադրումներ այս մասին, եւ ոչ էլ հայտարարություններ, բոլորը մտածում էին, կամ անորոշ վիճակ էր, կամ` քաղաքական:

Մեր մոտ այս խնդիրը քաղաքական արտահայտություն չունի: Մի առիթով ասել եմ, նորից կրկնում եմ` այն կուսակցությունը, որը ներկայացնում եմ ես, դա հենց այն կուսակցությունն է, որ նրա ամբողջ արժեհամակարգը եւ ծրագրերը մշակված են հենց այս խնդրի շուրջ:

Ես նորից ուզում եմ կրկնել, որ ինչպիսի փոփոխություն էլ լինի, հայ ազգային դպրոցի գաղափարախոսությունից այն կողմ չի կարող անցնել, եւ բավականին երկար քննարկելուց հետո մենք առաջարկում ենք կառավարությանը, եւ եթե ընդունվի կառավարության կողմից, կարծում եմ, որ առաջին ընթերցումից հետո մենք նորից երկար ճանապարհ ունենք աշնանը, լսումներ, նորից արձանագրումներ, նորից քննարկումներ:

Մենք առաջարկում ենք 11 դպրոցներ, որոնցից 9-ը, դրանք ավագ դպրոցի բազայի վրա հիմնված միջպետական կամ կառավարական փոխհամաձայնությունների հիմքով, եւ երկու մասնավոր դպրոցներ, որոնց ուսուցումը այլ լեզուներով կսկսվի 7-րդ դասարանից: Բոլոր մեկնաբանությունները պատրաստ են առանձին քննարկումների տալ, այն էլ այս երկու դպրոցները Երեւան քաղաքում չեն կարող լինել: Նորից մեկնաբանությունները ունենք` ինչու՞:

Առավել եւս մտահոգություն չկա նման մասնավոր դպրոցների առումով, որովհետեւ ինչպիսի հաշվարկ էլ վերցնենք, բավականին մեծ ազգասեր պետք է լինի, որ ոչ թե միջազգային չափանիշներով, այլ` միջազգային չափորոշիչներով նման տիպի դպրոցների շենքային հարմարությունները միայն կարող են հասնել 50, 60 միլիոն եվրոյի: Դուք պատկերացնու՞մ եք, Հայաստանում, եթե նման դպրոց է ստեղծվում, քանի՞ տարի է պետք, որ մտածենք, որ բիզնեսի առումով է, եւ այդ գումարները հետ են գալու:

Իմ գործընկերները արդեն մեկնաբանեցին, որ ավագ դպրոցը, դա պարտադիր հանրակրթություն չէ: Դա մարդու իրավունքն է, ավագ դպրոցում կսովորի՞, թե՞ չի սովորի, մանավանդ այս դպրոցները միջպետական պայմանագրերով քոլեջային դպրոցներ կլինեն: Վեճը կարող է առաջանալ այդ երկու մասնավոր դպրոցների առումով, որը 7-րդ դասարանում կսկսվի` ուսուցումը այլ լեզուներով: Կարող ենք նորից վիճել այս հարցում, մենք մեր մեկնություններն ունենք եւ կարող ենք նաեւ գիտականորեն դա ներկայացնել մեր հասարակությանը:

Ինչ վերաբերում է այն մտահոգություններին, որ կարող է լինել, օրինակ հարցադրում են անում, թե քանի՞ աշակերտ նման դպրոցում կսովորի: Նույնիսկ եթե օրենքում չֆիքսենք, այդտեղ այնպիսի մեծ թվեր է դրվում միայն ուսումնական շենքերի համար, որ այդտեղ 500-ից 600 աշակերտից ավել հնարավոր չի, որ սովորի, բայց կարող ենք հանրակրթության օրենքում առաջարկել կառավարությանը նաեւ արգելանք դնել, որ այդ դպրոցները մասնաճյուղեր չունենան, որ այդ դպրոցները նաեւ սոցիալական բլոկ ունենան, իսկ այդ սոցիալական բլոկը կարելի է նաեւ օրենքում ֆիքսել որոշակի տոկոս, եւ օգտագործել նաեւ մեր տարբեր հասարակական կազմակերպություններն ու տարբեր կրթական ծրագրեր ունենք, այդ միջոցով խնդիրը լուծենք: Այս դպրոցները անհարմար է, որ համարում եք էլիտար դպրոցներ: Հայ ժողովրդի սերունդները կարողացել են իրենց ընդունակությունների համեմատ բավականին լուրջ բարձունքների հասնել: Հիմա ասում ենք նրանք էլիտա՞ր են, էլիտար դպրոցի սանե՞ր են: Ընդունակություն ունեցող մարդիկ միշտ էլ հնարավորություն ունենում են իրենց ուսումը շարունակել եւ սովորել: Սա հարուստների դպրոց չի կարող լինել: Սա պարզապես նպաստելու է` այն սկզբունքը, որը մենք դրել ենք, մենք պետք է կարողանանք մասնակից դառնալ ամբողջ աշխարհի կրթական համակարգերին, նոր եթե բանաձեւեր կլինեն, նոր որակումներ կլինեն, մենք պատրաստ ենք նաեւ քննարկել դա:

Այդուհանդերձ, ես ուզում եմ առաջարկս նորից կրկնեմ, հիմնական սկզբունքի տեսակետից, որը քննարկման արդյունք է` 11 դպրոցներ, որոնցից 9-ը` միջպետական ավագ դպրոցի շրջանակներում միջպետական քոլեջային տիպով, եւ երկու մասնավոր դպրոցներ, որոնք Երեւան քաղաքում չեն կարող լինել, եւ խնդրելու եմ իմ գործընկերներին օժանդակել, առաջին ընթերցումից հետո մենք կկարողանանք ամռան ընթացքում համատեղ եւ՛ շտկումներ անել «Հանրակրթության մասին» օրենքում, եւ՛ լսումներ կատարել, որպեսզի ինչ-որ չափով ընդունելի լինի բոլոր կողմերի համար: Շնորհակալություն:

Հ.ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ

-Անցնում ենք ամփոփիչ ելույթներին: Հարակից զեկուցող` գիտության, կրթության, մշակույթի, երիտասարդության եւ սպորտի հարցերի մշտական հանձնաժողովի նախագահ Արտակ Դավթյան: Չունե՞ք ցանկություն:

Անցնում ենք հիմնական զեկուցող` կրթության եւ գիտության նախարար Արմեն Աշոտյանին, համեցեք:

Ա.ԱՇՈՏՅԱՆ
 
 

-Շնորհակալություն: ԱԺ մեծարգո նախագահ, հարգելի խորհրդարան, շնորհակալ եմ այսօրվա քննարկումների համար: Կարող եք պատկերացնել, այս ամիսների ընթացքում ինչքան ասելիք է կուտակվել: Ասելիքի մի մասը հրապարակվել է ԶԼՄ-ների միջոցով, մի մասը խորհրդարանում ենք խոսել: Այսօր եզրափակիչ ելույթում գայթակղությունը մեծ է նույնպես շարունակել այդ ասելիքը` եւ՛ այդ կուտակված ասելիքի, եւ՛ անհարկի մեղադրանքների ողջ բեռը տեղափոխել այն մարդկանց խղճի վրա, որոնք այդ անշնորհակալ քաղաքականությամբ են զբաղվում:

Ինչեւէ, այս պայմանները, որում մենք հիմա աշխատում ենք, մի քիչ հիշեցնում են ֆուտբոլի աշխարհի առաջնությունը` վուվուզելների երգը, եւ ամբողջ այս ուշադրությունը, որ կա այսօրվա քննարկումների ընթացքում, նույնպես մեծ գայթակղություն ուներ նաեւ որոշակի կրքեր բորբոքել խորհրդարանում: Ես շնորհակալ եմ, որ խորհրդարանական խմբակցությունները եւ իմ գործընկերները ելույթների մեջ շատ կառուցողական էին, անկախ նրանից, թե այդ ելույթներում հնչեցնում էին կողմ քվեարկելու պատրաստակամություն, թե` դեմ քվեարկելու քաղաքական որոշում:

Ուզում եմ ուղղակի մի քանի շեշտադրում անել այստեղ հնչեցված խնդիրների հետ կապված, որոնք առաջին անգամ չէ, որ բարձրացվում են, եւ բարձրացվել են նաեւ ԱԺ-ում մինչ այդ: Չեմ ուզում բառապաշար օգտագործել կրթական ոլորտի խնդիրները քննարկելիս, որը հարիր չի ցանկացած կրթական համակարգի մարդուն, առավել եւս` իրեն կիրթ համարող մարդուն, ուստի առանց մեկնաբանությունների եմ թողնում բազմաթիվ էպիտետներ, բայց ուզում եմ խոսել հետեւյալի մասին` հարգելի գործընկերներ, շատ է խոսվում, որ օրենքի փոփոխության անհրաժեշտություն չկա, եւ գործող օրենսդրությունը թույլ է տալիս մեզ իրականացնել այն ծրագիրը, այն ծրագրերը, որոնց համար մենք նաեւ եկել ենք Ազգային Ժողով՝ այս օրինագծով: Ցավոք սրտի, այս 2,5 ամիսների ընթացքում եւ ոչ մի իրավական լուրջ տեղեկանք, հիմնավորում, բացի քաղաքական ելույթներից մեզ չներկայացվեց, եւ ես ձեզ հավաստիացնում եմ, որ իրավական լուծումը, այլ տեսակի լուծումը, քան այն առաջարկը, որ մենք արել ենք, գոյություն չունի: Եթե ունի այդ լուծումը, դիցուկ, երեք ամիսների ընթացքում չենք գտել այդ իրավական համապատասխան ճանապարհը եւ հանկարծ մի օր կգտնենք այդ ճանապարհը, ես կգտնեմ, նորից մինչեւ երկրորդ ընթերցում կոնստրուկտիվ առաջարկ անել, ցույց տալ մեզ, օգնել մեզ այն ճանապարհը հարթելու, որը թույլ կտա, դիցուկ, «Լեզվի մասին» օրենքին ձեռք չտալ:

Ինչեւէ, ինձ համար շատ կարեւոր էր, որ ընդդիմադիր խորհրդարանական խմբակցությունների կողմից հնչեցրած ելույթներում ես չտեսա, չնկատեցի եւ չհնչեցվեց որեւէ դեմ կարծիք մոտեցմանը եւ գաղափարին: Անգամ եղան գնահատականներ, որ ուշացած է այս նախաձեռնությունը միջազգային, կրթական որոշ հաստատությունների Հայաստանում գործունեության թույլտվության հետ կապված: Եթե չկա այդպիսի սկզբունքային դիրքորոշում եւ սկզբունքային մերժում, ոչ թե դիրքորոշում, այլ` մերժումը այս առաջարկության, ես առաջարկում եմ, հարգելի ընդդիմադիր խմբակցությունների գործընկերներ, քվեարկել կողմ առաջին ընթերցման ժամանակ, եթե գաղափարը ընդունելի է, առաջինից երկրորդ ընթերցում գրավոր ներկայացնել առաջարկություններ եւ հիմնավորել, որ դուք էլ հիմնավորվեք ձեր կարծիքի մեջ, մեզ էլ հիմնավորեք այդ կարծիքի մեջ, որ, իրոք, հնարավոր է անել այն ծրագիրը, որ  մենք ուզում ենք անել, առանց դիպչելու «Լեզվի մասին» օրենքի, եւ երկրորդ ընթերցման ժամանակ խոսել արդեն փաթեթի ճակատագրի մասին: Այսինքն` բյուրեղացնելով առաջարկս, առաջարկում են, քանի որ մեր մտահոգությունները նույնն են, մոտեցումները նույնն են, եւ դուք էլ կարծում եք, որ նախաձեռնությունը ոչ թե հետ պետք է կանչվի, ինչպես որոշ շրջանակներ պնդում են, այլ, ուղղակի պետք է լրամշակվի, օրենքից մի փաթեթը հանվի, մի ուրիշ դրույթ մտցվի եւ այլն` օրենսդրական գործընթաց, օրինաստեղծ գործընթացի շրջանակում եք պատկերացնում քննարկումները, ապա առաջարկում եմ քվեարկել կողմ առաջին ընթերցմամբ:

Առաջինից երկրորդ ընթերցում լսումների, գրավոր առաջարկությունների, համատեղ քննարկումների ժամանակ, եթե վստահ եք, որ կա այդ իրավական ճանապարհը` լուծել մեզ բոլորիս հետաքրքրող խնդիրը առանց «Լեզվի մասին» օրենքը փոխելու, ապա գնանք այդ ճանապարհով: Հիմա առաջարկս նույնն է` քվեարկել կողմ առաջին ընթերցմամբ, աշխատել միասին մինչեւ երկրորդ ընթերցում:

Կոալիցիոն խմբակցությունների դիրքորոշումների հետ կապված ազնիվ պետք է ասեմ, որ ակնհայտ է, որ այս դահլիճում չէ, որ լսել եմ այդ տեսակետները, եւ այդ քննարկումները ծավալվել են թե՛ իմ հարազատ կուսակցությունում, եւ՛ կուսակցության ղեկավար մարմիններում, եւ՛ գիտեմ, որ քննարկումները եղել են այլ քաղաքական ուժերի քաղաքական մարմիններում` «Բարգավաճ Հայաստանի», «Օրինաց երկիր» կուսակցություն: Տեսակետները, որոնց մասին իմ գործընկերները հնչեցրեցին այստեղ, նաեւ ծանոթ էին ինձ մամուլից, որովհետեւ մամուլում նույնպես հրապարակումներ այս նոր բանաձեւման հետ կապված եղել են, եւ բնական է, անակնկալի չգալով, ես պատրաստ եմ կառավարության կողմից հնչեցնել այն մոտեցումը, որով պետք է խնդրեմ հարգելի խոսնակին` ԱԺ հարգելի նախագահին, դնել այդ տարբերակով քվեարկության, պատեհ պահին այս օրինագիծը:

Այսպես` հարգելի գործընկերներ, ես ուզում եմ ձեր ուշադրությունը հրավիրել այն փոփոխություններին, որոնք մենք առաջարկում ենք, որոնցով հանդերձ մենք առաջարկում ենք քվեարկել այս օրինագիծը, մասնավորապես` «Հանրակրթության մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքում լրացումներ կատարելու մասին» օրինագծում հոդված 2-րդի 6.1 կետի «որոշումով» բառից հետո դնել վերջակետ, հանել տեքստից եւ իրականացնել սույն հոդվածի 8-րդ մասով սահմանված «միջնակարգ կրթության երկրորդ, երրորդ աստիճան հանրակրթական ծրագրեր» արտահայտությունները: Սա առաջին խմբագրական փոփոխությունը:

Երկրորդ խմբագրական փոփոխությունը, որը ընդունելի ենք համարում եւ ուզում եմ տեքստի մեջ էլ նույնպես հնչեցնեմ, որպեսզի նաեւ իմ գործընկերները հստակ իմանան մեր դիրքորոշումը: Խոսքը վերաբերում է նույն օրենքի հոդված 2-ի վերջին մասին` վերջին պարբերությանը` «Սույն մասում սահմանված ուսումնական հաստատությունների առավելագույն թիվը ՀՀ-ում 11-ն է», այսինքն` 15 թիվը փոխարինում ենք 11 թվով, որից հետո շարադրում ենք հետեւյալ կերպ` «11-ն է, որից 2-ը` ոչ պետական ուսումնական հաստատություններ` Դիլիջանում եւ Ջերմուկում, որոնք գործունեություն են իրականացնում միջնակարգ կրթության 7-րդ դասարանից, եւ 9-ը` միջպետական կամ միջկառավարական համաձայնագրով ստեղծված ուսումնական հաստատություններ, որոնք կարող են իրականացնել սույն հոդվածի 8-րդ մասին միջնակարգ կրթության երրորդ աստիճանով, այն է` ավագով»:

Մի դեպքում գրում ենք 7-րդ դասարան, որովհետեւ միջին աստիճանը, որը մենք առաջարկել ենք, 7-րդը նույնպես միջին է, բայց ավելի հստակ ենք ձեւակերպում այն դասարանը, որից կարող է իրականացվել համապատասխան կրթություն, իսկ ավագ դպրոցի դեպքում կիրառում ենք «Հանրակրթության մասին» օրենքի համապատասխան բառապաշարը, այն է՝ 3-րդ կրթական աստիճան, երբ որ խոսում ենք միջնակարգ կրթության մասին։

Հիմնականում այսքանը, այսինքն, այն առաջարկությունները, որոնք հնչեցվեցին, որոնք քննարկվում են եւ որոնց նաեւ մենք տեղյակ էինք, մինչեւ այսօրվա նիստը ընդունելի են մեզ համար։ Ուզում եմ շնորհակալություն հայտնել նորից խորհրդարանին, շատ կոնստրուկտիվ քննարկումների համար, ուզում եմ շնորհակալություն հայտնել նաեւ հասարակությանը այս խնդրի նկատմամբ ուշադիր լինելու համար, անգամ հասարակության այն շերտերին, որոնք տրամագծորեն հակառակ կարծիք ունեն եւ ոչ մի կերպ չեն կարող ընկալել մեր ներկայացրած փոփոխությունների տրամաբանությունը եւ կրթական հիմնավորումները։

Իհարկե, այստեղ դեռեւս կարծում եմ առանձին հետազոտելու եւ հետաքրքրությունների առարկա է այն հասարակական խմբավորումը, որ աշխատում է այս օրենքի դեմ, կարծում եմ սա օրենքի հետ կապ չունի եւ ավելի շատ նախընտրական ցանցային տեխնոլոգիաների կիրառման փորձարկումն է ընդամենը, 2012-13 թվականներին, կարծում եմ, ավելի հստակ կլինի այն թեզը, որ այսօր ես առաջ եմ քաշում, որ այս կազմակերպված դիմադրությունը ոչ այնքան եւ ընդհանրապես «Լեզվի մասին» օրենքի հետ բուն առնչություն չունի, որքան, նորից կրկնեմ, ցանցային տեխնոլոգիաների կիրարկման փորձարկման առաջին փորձն է, փորձաքարն է, Իրանի, այսպես կոչված տվիտերիան, հեղափոխության, տվիտեր հեղափոխության շարունակության եւ հնարավորության զոնդաժն է Հայաստանի Հանրապետությունում, օրինակ ֆեյսբուքի միջոցով, ինչեւէ, տեխնոլոգիաներն առաջ են գնում, նաեւ քաղաքական տեխնոլոգիաները։

Եվ ուզում եմ շնորհակալություն հայտնել իմ կուսակցությանը, «Հայաստանի Հանրապետական» կուսակցության խմբակցության աշխատանքի համար, «Բարգավաճ Հայաստան» կուսակցության աշխատանքի, համատեղ աշխատանքի համար, եւ «Օրինաց երկիր» կուսակցության համատեղ աշխատանքի համար։ Որքանով ես հասկացա այս դիրքորոշումը հնչեցնելուց հետո ձեր քվեարկությունը դրական է լինելու եւ դուք սատարելու եք մեզ, մեր տեսակետին։ Ուզում եմ նորից շնորհակալություն հայտնել երկու ընդդիմադիր խմբակցություններին, կրկնելով իմ առաջարկը, քվեարկել առաջին ընթերցմամբ կողմ եւ միասին աշխատել որոնելու համար իրավական ճանապարհ «Լեզվի մասին» օրենքին ձեռք չտալու։ Եվ ուզում եմ հատուկ շեշտել այն հանգամանքը, որ այս ամիսների ընթացքում աշխատել ենք շատ սերտ Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ եկեղեցու հետ եւ չերեւացող հասարակական ուշադրությունից մի քիչ հեռու, ԶԼՄ-ներով չլուսաբանվող, բայց հետեւողական աշխատանք է համատեղ իրականացվել Մայր Աթոռի հետ, եւ իրենց եմ ուզում անպայման շնորհակալություն հայտնել այս համատեղ աշխատանքի արդյունքների համար։

Ազգային Ժողովի մեծարգո նախագահ, խնդրում եմ պատեհ պահին, մեր հնչեցրած ընդունված փոփոխություններով, օրինագիծը դնել քվեարկության։ Շնորհակալություն։

Հ.ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ

-Պրն Աշոտյան, գրավոր դուք քարտուղարություն ներկայացրեք այն փոփոխությունները, որոնք դուք ընդունում եք, եւ արձանագրենք, հարգելի գործընկերներ, որ պրն Աշոտյանը նույնպես ցանկություն եւ համաձայնություն հայտնեց, որ առաջինից երկրորդ ընթերցմամբ, դեռ խմբակցությունների, քաղաքական ուժերի հետ անհրաժեշտություն կա եւս մանրակրկիտ քննարկել այս օրինագիծը: Ես նույնպես, որպես ԱԺ նախագահ, կնպաստեմ, որ առաջինից երկրորդ ընթերցման ընթացքում լինեն բազմաթիվ քննարկումներ, եւ համոզված եմ, որ նույնիսկ կլինեն փոփոխություններ: Հարցի քննարկումն ավարտվեց:

Ներկայացնեմ քննարկվող հարցերի հերթականությունը` կառավարության ներկայացրած «Պետական կենսաթոշակների մասին» օրենքի նախագիծը կից փաթեթով առաջին ընթերցմամբ ընդունելու մասին հարցը: Երրորդ հարցն էր դա:

Կառավարության ներկայացրած «ՀՀ աշխատանքային օրենսգրքում փոփոխություններ եւ լրացումներ կատարելու մասին» եւ մի շարք օրենքների նախագծերի փաթեթը երկրորդ ընթերցմամբ եւ ամբողջությամբ ընդունելու մասին հարցը: Հինգերորդ հարց:

Կառավարության ներկայացրած «Ֆիզիկական անձանց բանկային ավանդների հատուցումը երաշխավորելու մասին» օրենքում լրացումներ եւ փոփոխություններ կատարելու մասին»,  «ՀՀ կենտրոնական բանկի մասին» օրենքում լրացում կատարելու մասին» եւ «ՀՀ բյուջետային համակարգի մասին» օրենքում լրացում կատարելու մասին» օրենքների նախագծերի փաթեթը երկրորդ ընթերցմամբ եւ ամբողջությամբ ընդունելու մասին հարցը: Վեցերորդ հարց:

Կառավարության ներկայացրած «Բանկերի եւ բանկային գործունեության մասին» օրենքում փոփոխություն կատարելու մասին» եւ «Բաժնետիրական ընկերությունների մասին» օրենքում փոփոխություն կատարելու մասին» օրենքների նախագծերի փաթեթը երկրորդ ընթերցմամբ եւ ամբողջությամբ ընդունելու մասին հարցը: Յոթերորդ հարց:

Ա.ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ

-Հարգելի գործընկերներ, շարունակում ենք մեր աշխատանքները: Այժմ քննարկվում է կառավարության ներկայացրած «Պետական կենսաթոշակների մասին», «Զինծառայողների եւ նրանց ընտանիքի անդամների սոցիալական ապահովության մասին» եւ մեկ տասնյակից ավել այլ օրենքներում փոփոխություններ եւ լրացումներ կատարելու մասին» օրենքների նախագծերի փաթեթը առաջին ընթերցմամբ ընդունելու մասին հարցը: Հիմնական զեկուցող` աշխատանքի եւ սոցիալական հարցերի նախարարի տեղակալ Արտեմ Ասատրյան, խնդրեմ:

Ա.ԱՍԱՏՐՅԱՆ

-Շնորհակալություն: ԱԺ մեծարգո պրն նախագահ, հարգարժան նախագահություն, հարգելի գործընկերներ, ձեր քննակմանն է ներկայացվում կենսաթոշակային բարեփոխումների իրականացումն ապահովող օրենսդրական ակտերի փաթեթը, որում ներառված է 5 մայր օրենքների նախագծեր, եւ եւս 44 օրենքներում փոփոխություններ եւ լրացումներ կատարելու մասին նախագծեր: Փաթեթը ներկայացնելիս ուզում եմ նաեւ անդրադարձ կատարել ընդհանրապես կենսաթոշակային բարեփոխումների խնդիրներին, առկա իրավիճակին եւ առկա մարտահրավերներին, խնդիրներին, բարեփոխումների հիմնական նպատակներին եւ ակնկալվող արդյունքներին, իհարկե, ներկայացնելով բարեփոխումների օրենսդրական փաթեթի համատեքստում:

Ներկայումս ՀՀ-ում գործում է սերունդների համերաշխության սկզբունքով գործող բաշխողական կենսաթոշակային համակարգ, որը մինչեւ 2008 թվականը ֆինանսավորվում էր սոցիալական վճարներից եւ սոցիալական ապահովագրության բյուջեի միջոցներից, իսկ դրանից հետո արդեն պետական բյուջեի միջոցների հաշվին: Սակայն համակարգային խնդիրները այնքան խորն էին, որ ոչ միայն խնդիրը վերաբերում է համակարգի ֆինանսավորմանը կամ կենսաթոշակների հաշվարկման կարգին, այլ ունեինք համակարգային խնդիրներ կենսաթոշակային բարեփոխումների իրականացման համար եւ այն սկիզբ է առել դեռեւս 1999 թվականից, երբ առաջին անգամ կառավարությունը հաստատեց կենսաթոշակային բարեփոխումների ռազմավարությունը: Դրա հիմնական դրույթները իրացվեցին արդեն 2003 թվականին ընդունված «Պետական կենսաթոշակների մասին» օրենքում, որտեղ նաեւ ամրագրվեց բարեփոխումների հետագա տեսլականը, այդ թվում բազմաստիճան կենսաթոշակային համակարգի ներդրումը:

Ընդհանրապես ուզում եմ նաեւ անդրադարձ կատարել կենսաթոշակ ինստիտուտին: Ի՞նչ ասել է կենսաթոշակ, ի՞նչ խնդիր է լուծում կենսաթոշակը: Դա երկու հիմնական խնդիր է լուծում, որոնցից առաջինը բավարար   կենսաթոշակով ապահովելն է ցանկացած անձի, ով անցնում է թոշակի:

Երկրորդ` նախկինում կորցրած եկամտին համարժեք փոխհատուցում ապահովելն է կենսաթոշակի տեսքով, այսինքն` կապ, կատարած վճարումների կամ աշխատավարձի եւ վճարվելիք կենսաթոշակի միջեւ: Այս առումով պետք է նշեմ, որ չնայած վերջին տարիներին կառավարության կողմից իրականացվել է հետեւողականորեն կենսաթոշակների չափերի բարձրացում եւ կենսաթոշակային ապահովվածությանն ուղղված միջոցների տեսակարար կշիռը պետական բյուջեում ավելացել է, սակայն միջին կենսաթոշակի առումով խնդիրը դեռեւս առկա է, եւ միջին աշխատանքային կենսաթոշակի չափը դեռեւս կազմում է նվազագույն սպառողական զամբյուղի շուրջ 65%-ը:

Մյուս կողմից, անձի եկամուտների եւ կենսաթոշակի չափի միջեւ բացակայությունը առկա է եղել նաեւ նախկինում, եւ ներկայումս գործող օրենքով, այդ կապը ամրագրված չէ, հետեւաբար կենսաթոշակ ինստիտուտը չի կատարում նաեւ իր, որպես կորցրած եկամտի փոխհատուցում տալու գործառույթը: Այսինքն` այս վերը նշված հիմնական երկու պայմաններից որեւէ մեկը գործող համակարգով ապահովված չէ, հետեւաբար նաեւ ամբողջական պատկեր տալու համար, թե ինչպիսին է կենսաթոշակային բարեփոխումների իրականացումը նաեւ այլ երկրներում, պետք է ասեմ, որ նմանտիպ խնդիրներ առկա են նաեւ այլ երկրներում, եւ այս խնդիրների լուծումներն են նաեւ տվել այլ երկրներ, որոնք մենք մանրամասն ուսումնասիրել ենք:

Բայց որպեսզի ներկայացնեմ նաեւ կենսաթոշակային համակարգը բնութագրող հիմնական ցուցանիշները, պետք է անդրադարձ կատարեմ մեր համակարգի օրինակով 3 հիմնական ցուցանիշների:

Առաջինը` համակարգի փոխհատուցման գործակիցն է, այսինքն` միջին աշխատավարձի հարաբերությունը միջին կենսաթոշակին, որը ներկայիս համակարգում կազմում է ընդամենը 25%:

Երկրորդը` համակարգի բեռնվածության գործակիցն է, այսինքն` համակարգը ֆինանսավորող, վճարումներ կատարող, այլ կերպ ասած` աշխատող քաղաքացիների հարաբերակցությունն է կենսաթոշակ ստացողներին: Այս հարաբերակցությունը կազմում է մեկը՝ մեկի, եւ ընդհանրապես, սերունդների համերաշխության սկզբունքով գործող համակարգերում ընդունելի է համարվում երեքը՝ մեկի հարաբերակցությունը: Հետեւաբար նշանակում է, որ մեկը՝ մեկի հարաբերակցությունը ահավոր ծանր բեռ է գործող սկզբունքով աշխատող կենսաթոշակային համակարգի համար:

Երրորդ հիմնական ցուցանիշը, դա կենսաթոշակային ապահովությանն ուղղվող միջոցներն են համախառն ներքին արդյունքի մեջ: Դա ներկայումս կազմում է 4,5%: Կարելի է ասել, որ բավականին միջոցներ հատկացվում են կենսաթոշակային ապահովությանը, բայց այդքանով հանդերձ, կենսաթոշակների չափերը մնում են ոչ բավարար:

Մարտահրավերների առումով պետք է նշեմ, որ հիմնականը ժողովրդագրական իրավիճակի զարգացման միտումներն են: Այդ համատեքստում պետք է նշեմ, որ թե՛ ծնելիության կրճատմամբ` նորանկախ հանրապետությունում, թե՛ նաեւ հետագայում կյանքի սպասվելիք միջին տեւողության ավելացմամբ, նաեւ 90-ական թվականներին աշխատունակ տարիքի արտագաղթով պայմանավորված ժողովրդագրական իրավիճակի զարգացման միտումները դրական չէին, եւ այսօր մենք միջազգային չափորոշիչներին համապատասխան ունենք ստվերացած հասարակություն, քանի որ հասարակության 12%-ից ավելին կազմում են կենսաթոշակային տարիքից բարձր անձինք:

Մյուս մարտահրավերը` երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո ծնելիության բումով պայմանավորված սերնդի արդեն այս տարիներին եւ առաջիկա տարիներին կենսաթոշակի անցնելու հանգամանքն է, այսինքն` եւ՛ հիմա, եւ՛ առաջիկա տարիներին էլ ավելի է մեծանալու կենսաթոշակի անցնող անձանց թվաքանակը, ի հակադրություն համակարգի ֆինանսավորման համար վճարումներ կատարողների թվաքանակին:

Կատարվող վճարումների եւ կենսաթոշակի չափի միջեւ կապի բացակայությունը հաջորդ առարկայական մարտահրավերն է: Ես դրա մասին արդեն նշեցի, որ փոխհատուցման գործակիցը կազմում է 25%, սակայն ուզում եմ մասնավորեցնել, որ դա տարբեր է, տարբեր աշխատավարձ ստացող մարդկանց համար, այսինքն` ցածր աշխատավարձով աշխատող անձանց համար, դիցուկ` նվազագույն աշխատավարձով, ասենք` 30 հազար դրամ, երբ միջին կենսաթոշակը կազմում է 25, 26 հազար դրամ, դա նշանակում է, որ համակարգի փոխհատուցման գործակիցը կազմում է 90, 95%, շատ դեպքերում կարող է կազմել նաեւ 100-ից ավել տոկոս, այսինքն` կենսաթոշակը ավելին է, քան վճարվող աշխատավարձը այդ կատեգորիաների անձանց համար, քանի որ գիտեք, որ կենսաթոշակը պայմանավորված չէ աշխատավարձով: Բայց մյուս կողմից, բարձր աշխատավարձ ստացողների համար փոխհատուցման գործակիցը շատ ավելի ցածր է, ընդհուպ մինչեւ 10%, 5%, այսինքն` սա նշանակում է, որ բացակայում է ընդհանրապես խթանների համակարգը, եւ որեւէ խթան գոյություն չունի աշխատող քաղաքացիների համար, գործատուների համար, վճարումներ կատարել կենսաթոշակային համակարգին, քանի որ ակնկալիքները այդ կենսաթոշակային համակարգից շատ թույլ են:

Վերջապես մյուս մարտահրավերը` համակարգի ֆինանսական  կայունության հետ կապված, արդեն նշածս պատճառներով եւ ժողովրդագրական վիճակի զարգացման միտումներով եւ աշխատաշուկայի զարգացման միտումներով պայմանավորված, առաջիկայում եւս ավելանալու են բյուջետային ծախսերը կենսաթոշակային ապահովվածության համար, սակայն միեւնույնն է, ֆինանսական, կայունության ապահովման տեսանկյունից կենսաթոշակային համակարգի առջեւ դեռեւս կանգնած են մեծ խնդիրներ:

Ամփոփելով այս մարտահրավերների հետ կապված խնդիրը պետք է նշեմ, որ մեր ամբողջ ուսումնասիրությունները, վերլուծությունները ցույց են տալիս, որ համակարգի ֆինանսական կայունության ապահովման տեսանկյունից, պահպանելով այդ կայունությունը, ամբողջ ժամանակահատվածում կանխատեսվող փոխհատուցման գործակիցը չի կարող բարձրանալ 25%-ից, այսինքն` կենսաթոշակի միջին մակարդակը միշտ պետք է մնա ցածր մակարդակի վրա:

Այս առումով ուզում եմ ասել այդ առկա խնդիրներին առաջադրվող լուծումներին, այն նպատակների համատեքստում, որոնք ներկայացված են ռազմավարությամբ` կառավարության ներկայացրած, հաստատած եւ ներկայացվող օրենսդրական փաթեթի համատեքստում:

Նաեւ ուզում եմ նշել, որ այսօրինակ իրավիճակը ոչ միայն հատուկ է ՀՀ-ին, այլ նմանատիպ իրավիճակում են հայտնված բազմաթիվ երկրներ, հետեւաբար, մենք ուսումնասիրել ենք նաեւ այդ երկրների փորձը, թե ինչպե՞ս են նրանք հաղթահարում այդ մարտահրավերները: Կան նաեւ մի քանի հիմնական ուղղություններ, որոնք, ըստ էության, կիրառվում են այս անցումային ժամանակահատվածում, այսնքն` գործող սերունդների համերաշխության սկզբունքով համակարգից այլ համակարգի անցնելու պարագայում:

Առաջինը` դա անցումն է սերունդների համերաշխության սկզբունքով գործող համակարգերից դեպի կուտակային` ինքնաֆինանսավորվող համակարգերը:

Երկրորդը` անցումն է սահմանված կենսաթոշակների բանաձեւերով կենսաթոշակային համակարգերից սահմանված վճարների հիման վրա գործող կենսաթոշակային համակարգեր, եւ պետության կողմից անմիջապես կառավարվող համակարգերից դեպի նաեւ որոշ չափով ինքնակարգավորվող կենսաթոշակային համակարգեր: Այս լույսի ներքո էլ ներկայացնում ենք կենսաթոշակային բարեփոխումների նպատակները:

Հաշվի առնելով վերոշարադրյալը, ուզում եմ նշել, որ նախատեսվում են կենսաթոշակային բարեփոխումներ իրականացնել հետեւյալ սկզբունքների ներքո` նախ նվազագույնի հասցնել, ապա ի սպառ բացառել աղքատության ռիսկը եւ աղքատությունը կնսաթոշակառուների շրջանում, որը համարում եմ կարեւորագույն սոցիալական թիրախ` ցուցանիշ, ապահովել համակարգի ֆինանսական կայունությունը երկարաժամկետ ապագայում եւ կապ ամրագրել անձի աշխատանքային եկամուտների եւ հետագայում ստացվելիք կենսաթոշակի չափի միջեւ:

Բարեփոխումների հիմնական երկու ուղղությունները.

առաջինը` պետք է շարունակել կենսաթոշակների չափերի բարձրացումը` հետեւողականորեն, գործող կենսաթոշակառուների համար ապահովելով նաեւ թիրախային ցուցանիշները, որոնցից առաջինը այն է, որ միջին աշխատանքային կենսաթոշակը պետք է համապատասխանի կենսաապահովման նվազագույն բյուջեին իսկ այնուհետեւ` դրա 150%-ին, իսկ դրանից հետո նվազագույն, այսինքն` սոցիալական կենսաթոշակը, կենսաապահովման  նվազագույն բյուջեի չափին:

Երկրորդ ուղղությունը, դա բազմաստիճան կենսաթոշակային համակարգի ներդրումն է: Առաջարկվում է քառաստիճան համակարգ: Զրո եւ առաջին աստիճանները, դրանք ներկայումս գործող կենսաթոշակային համակարգերն են` սոցիալական կենսաթոշակ եւ աշխատանքային կենսաթոշակ, աշխատանքային կենսաթոշակը տարբերակված ստաժի տարիներից: Ըստ էության, այսօր գործող համակարգը այդպիսին է, եւ առաջարկվում է արդեն բարեփոխումների շրջանակներում պահպանելով գործող համակարգային սկզբունքների ներքո իրականացնել նաեւ հաջորդ բաղկացուցիչների ներդրումը:

Զրո եւ առաջին բաղկացուցիչները կարգավորվելու են «Պետական կենսաթոշակների մասին» օրենքով` փաթեթում ներառված: Դրանով մենք կանոնակարգում ենք այսօրվա խնդիրները իրավակիրառ պրակտիկայում առաջացած, մյուս կողմից «Պետական կենսաթոշակների մասին» օրենքի նախագծում նաեւ ներառել ենք զինծառայողներին եւ նրանց հավասարեցված անձանց վերաբերող կենսաթոշակները, նաեւ իրականացնելով օրենսդրության կոդիֆիկացիա:

Կենսաթոշակային համակարգի երկրորդ եւ երրորդ բաղկացուցիչները, դրանք կուտակային կենսաթոշակային բաղադրիչներն են: Այս բաղադրիչի գործուներությունը ապահովելու է փաթեթում ներառված «Կուտակային կենսաթոշակների մասին» օրենքով, որով կարգավորվելու են կենսաթոշակային համակարգի պարտադիր եւ կամավոր կուտակային բաղադրիչների կառուցվածքը, դրանց կառավարման գործընթացը, մասնակիցների, այլ կերպ ասած` ֆիզիկական անձանց եւ նաեւ գործընթացում ներգրավված պետական կառավարման մարմինների  իրավունքները, պարտականությունները, գործառույթները, եւ ես կուզենայի դրանցից ներկայացնել զուտ սկզբունքային նշանակություն ունեցող դրույթները:

Մասնակցության առումով` առաջարկվող կենսաթոշակային համակարգում առաջարկվում է կամ նախատեսվում է մինչեւ 40 տարեկան անձանց համար պարտադիր կուտակային բաղադրիչին մասնակցություն, այսինքն` պետք է կատարեն պարտադիր կուտակային վճարներ, իսկ 40 տարեկանից բարձր անձանց համար առաջարկվում է կամավոր սխեմայի մասնակցությունը, այսինքն` կամավոր կարող են քաղաքացիները որոշում ընդունել մասնակցելու պարտադիր կուտակային բաղադրիչին եւ նաեւ նախատեսված է օրենքով, որ այդ որոշումը վերջնական է եւ չի կարող վերանայվել:

Ֆինանսավորման առումով, նախատեսվում է կուտակային վճար 10%-ի չափով, որից 5%-ը քաղաքացու, այսինքն` վարձու աշխատողի աշխատավարձից, իսկ 5%-ը պետական մասնակցություն, սակայն սահմանափակելով 25 հազար դրամով` վերին շեմ, պետական մասնակցության համար: Եթե կամավոր անձը որոշի մասնակցել պարտադիր կուտակային համակարգին, ապա պետական մասնակցություն չի նախատեսվում:

Կարեւորում եմ նաեւ միջոցների սեփականության հարցը, ինչը կանոնակարգված է նաեւ նույն «Կուտակային կենսաթոշակների մասին, օրենքով: Եթե գործող համակարգում կենսաթոշակային միջոցները համարվում են պետական սեփականություն, պետական բյուջեի եկամուտներն են, ապա առաջարկվող համակարգով կուտակային կենսաթոշակների համակարգում կատարված վճարումները գնում են յուրաքանչյուր անձի անհատական կուտակային  հաշիվներին եւ նաեւ միջոցների սեփականատեր համարվելու են տվյալ անձինք, նաեւ ժառանգման իրավունքով:

Նաեւ քննարկումների արդյունքում կարեւորվեց կուտակային կենսաթոշակային համակարգի համար երաշխիքների համակարգի ներդրումը, եւ այդ առումով պետք է ասեմ, որ օրենքում ամրագրված է նաեւ երաշխիքների իրականացման մեխանիզմները, մասնավորապես, պետությունը երաշխավորում է քաղաքացիների կողմից կատարված պարտադիր վճարների ավելացված տարեկան գնաճով վերադարձելիությունը:

Մեխանիզմների առումով` 20%-ը առաջարկվում է երաշխիքային հիմնադրամի միջոցների հաշվին, իսկ 80%-ը` պետական բյուջեի:

Այս երկրորդ, երրորդ բաղկացուցիչների հետ կապված կանոնակարգող է նաեւ «Ներդրումային ֆոնդերի մասին» օրենքի նախագիծը, որը նորից փաթեթում ներառված օրենքի նախագիծ է, որի հիմնական նպատակը ՀՀ-ում ներդողների իրավունքների պաշտպանությունն է կոլեկտիվ ներդրումային համակարգի միջոցով: «Ներդրումային ֆոնդերի մասին» օրենքի նախագծով նախատեսվում են ներդրումային ֆոնդերը, նախատեսվում են դրանց կագավիճակները, կազմակերպաիրավական տեսակները, նրանք տարբերակվում են ըստ իրավական կարգավիճակի` պայմանագրային եւ կորպորատիվ, ըստ ներդրումային քաղաքականության` ստանդարտ եւ մասնագիտացված, ըստ փայերի հետգնման հնարավորության եւ պարբերակայնության` բաց, միջակայքային եւ փակ ֆոնդեր: Որպես ֆոնդի առանձին տեսակ, «Ներդրումային ֆոնդերի մասին» օրենքով նախատեսված է նաեւ կենսաթոշակային ֆոնդերը, սակայն դրա առանձնահատկությունների կարգավորումը ամբողջությամբ թողնված է «Կուտակային կենսաթոշակների մասին» օրենքին:

Օրենքների նախագծերի փաթեթում ներառված հաջորդ նախագիծը, դա «Կուտակային վճարի եւ եկամտային հարկի անձնավորված հաշվառման մասին» օրենքի նախագիծն է, որը հիմնական օրենքն է լինելու առաջարկվող համակարգի գործունեության համար ենթակառուցվածք ձեւավորելու առումով: Դա ենթադրում է պետեկամուտների կոմիտեում անձնավորված հաշվառման համակարգի ստեղծում, յուրաքանչյուր անձի համար անհատական հաշիվներ, դրա շրջանակներում նախատեսվում է գործատուների կողմից բացառապես էլեկտրոնային հաշվետվությունների ներկայացում եւ նաեւ այդ հաշվետվությունների եւ եկած ֆինանսական միջոցների համադրման արդյունքում այդ գումարները պետք է փոխանցվեն կենտրոնական դեպոզիտարիա, յուրաքանչյուր մասնակցի կենսաթոշակային հաշվին, այնուհետեւ, դրանց ներդրումները իրականացնելու համար:

Հաջորդ հիմնարար խնդիրը առաջարկվող փաթեթում դա եկամտահարկի եւ պարտադիր սոցիալական ապահովության վճարին է վերաբերում: Ներկայացված է «Եկամտային հարկի մասին» օրենքի նախագիծը, որով առաջարկվում է ուժը կորցրած ճանաչելով «Եկամտահարկի մասին» եւ «Պարտադիր սոցիալական ապահովության մասին» օրենքները, միասնականացնել այդ երկու օրենքները: Հիմնական խնդիրները, որ այսօր կան դրա հետ կապված, այն է, որ այդ երկու օրենքներում տարբեր են հաշվարկման բազաները: Մի դեպքում, «Եկամտահարկի մասին» օրենքում գործում է եկամտահարկի բազայի  հաշվարկման դրամարկղային մեթոդը, իսկ սոցվճարների պարագայում գործում է հաշվեգրման մեթոդը, նաեւ առկա են այլ տարբերություններ եւ նախագծով առաջարկվում է միասնականացնել այս օրենքները, կրճատել հարկ վճարողների կողմից ներկայացվող հաշվետվությունների քանակը, միասնականացնել եկամտահարկի եւ սոցիալական վճարների հաշվարկման եւ վճարման ժամկետներն ու մեթոդները, նաեւ սահմանել եկամտահարկի աճող պրոգրեսիվ դրույքաչափ մինչեւ 120 հազար դրամ եկամտի համար 24,4%, իսկ դրանից ավել մասի համար 26%:

Օտարերկրյա քաղաքացիների եւ քաղաքացիություն չունեցող անձանց համար սահմանել նույն պայմանները, ինչ ՀՀ քաղաքացիների համար:

Ուզում եմ ներկայացնել նաեւ բարեփոխումների իրականացման փուլերը: Ըստ էության, խնդիրը քննարկվել է բազմիցս, եւ՛ ՀՀ վարչապետի մոտ է քննարկվել, եւ՛ ՀՀ Նախագահի մոտ է քննարկվել, եւ առաջարկվում է բարեփոխումների իրականացման հետեւյալ սցենարը` քառաստիճան կենսաթոշակային ներդրման հետ կապված: Առաջարկվող նախագծերի փաթեթում ներառված «Պետական կենսաթոշակների մասին» օրենքը «Ներդրումային ֆոնդերի մասին» օրենքը եւ «Կուտակային կենսաթոշակների մասին» օրենքի կամավոր կենսաթոշակային ապահովագրությանը վերաբերող դրույթները ուժի մեջ մտնեն օրենքներն ընդունվելուց, պաշտոնական հրապարակվելուց հետո, կամ 2011 թվականի հունվարից:

«Եկամտահարկի մասին» եւ «Կուտակային վճարի եւ եկամտային հարկի անձնավորված հաշվառման մասին» օրենքներն առաջարկվում է գործողության մեջ դնել 2013 թվականի հունվարից, իսկ «Կուտակային կենսաթոշակների մասին» օրենքի պարտադիր կուտակային վճարներին վերաբերող դրույթները ուժի մեջ մտցնել 2014 թվականի հունվարից:

Ըստ էության, այս սցենարը նաեւ հնարավորություն կտա, նախ` նաեւ հանրապետությունում կենսաթոշակային նոր համակարգի ներդրման առումով գործարկել կամավոր կենսաթոշակային բաղադրիչը, ձեւավորել այդ համապատասխան ենթակառուցվածքները եւ այնուհետեւ անցնել պարտադիր կուտակային կենսաթոշակային ապահովագրությանը:

Մյուս կողմից, արդեն կամավոր կենսաթոշակային ապահովավագրության նկատմամբ հետաքրքրությունը մեծացնելու համար փաթեթում ներառված է նաեւ որոշակի հարկային արտոնություններ պարունակող նախագծեր, մասնավորապես` շահութահարկի գծով:

Վերջում կուզենայի շնորհակալություն հայտնել մեր ձեւավորված աշխատանքային խմբին, որում ընդգրկված էին մեր նախարարության, Ֆինանսների նախարարության, Էկոնոմիկայի նախարարության, պետեկամուտների կոմիտեի, Կենտրոնական բանկի ներկայացուցիչները: Հատկապես կուզենայի շնորհակալություն հայտնել ԱԺ սոցիալական հանձնաժողովին, իրոք, շահագրգիռ քննարկումների համար եւ կատարված շախատանքների ու լրամշակումների համար, որի շրջանակներում ԱԺ ներկայացվեց լրամշակված օրենսդրական նախագծերի փաթեթը:

Կուզենայի նշել, որ սա ուղղակի առաջին քայլը պետք է լինի կենսաթոշակային բարեփոխումների իրականացման առումով, նախ` ձեւավորելով անհրաժեշտ օրենքների բազան, ենթաօրենսդրական իրավական ակտերին պետք է անցնենք, դրանց մշակումներին, համապատասխան ենթակառուցվածքների ձեւավորմանը, նախատեսվում է նաեւ...

Ա.ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ

-Ընդմիջում 1 ժամ: Մեր աշխատանքները կշարունակենք ընդմիջումից հետո: 


Ժամը 14:30

ՆԱԽԱԳԱՀՈՒՄ ԵՆ ՀՀ ԱԶԳԱՅԻՆ ԺՈՂՈՎԻ ՆԱԽԱԳԱՀԻ ՏԵՂԱԿԱԼՆԵՐ ՍԱՄՎԵԼ ՆԻԿՈՅԱՆԸ ԵՎ ԱՐԵՎԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ
 

Ս.ՆԻԿՈՅԱՆ

-Հարգելի պատգամավորներ, սկսում ենք մեր աշխատանքները, բոլորին հրավիրում ենք դահլիճ:

Մենք մեր նիստն ընդմիջեցինք, երբ աշխատանքի եւ սոցիալական հարցերի նախարարի տեղակալ Արտեմ Ասատրյանը ներկայացնում էր հիմնական զեկույցը:

Պարոն Ասատրյան, դուք շարունակելո՞ւ եք ձեր զեկույցը: Ավարտեցի՞ք:

Ա.ԱՍԱՏՐՅԱՆ

-Շնորհակալություն:

Ս.ՆԻԿՈՅԱՆ

-Հարգելի գործընկերներ, հիմնական զեկուցողն ավարտել է իր զեկույցը: Այժմ հերթագրում հիմնական զեկուցողին հարցեր ուղղելու համար: Հերթագրում:

Հերթագրվել է 6 պատգամավոր: Առաջինը` Արմեն Մարտիրոսյան, 3-րդ խոսափող:

Ա.ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Պարոն Ասատրյան, նախ` առաջին հերթին չե՞ք կարծում, որ հանրային լայն քննարկումների կարիք կա ոչ միայն վարչապետի եւ Նախագահի մոտ, այլեւ հասարակության շահագրգիռ խմբերի հետ: Իհարկե, մեկ նմանատիպ քննարկում, կարծես թե, եղել է, եւ դուք այնտեղ բավականին մանրակրկիտ ներկայացրեցիք, բայց, այնուամենայնիվ, կարծում եմ, սա այն օրինագիծն է, որ վերաբերելու է ՀՀ յուրաքանչյուր քաղաքացու, եւ քննարկումների ծավալը, կարծում եմ, շատ ավելի մեծ պետք է լիներ:

2-րդ` արդյոք այս օրինագծի ընդունման դեպքում մենք կունենա՞նք հերթական համակարգը` ֆինանսական, որի արդյունքում տեղի կունենա քաղաքացիների ֆինանսական միջոցների կուտակում` մի խումբ տնտեսավարողների ձեռքին եւ, ըստ էության, կունենանք հերթական ինչ-որ, չասեմ` մոնոպոլ, բայց ֆինանսական մի բուրգ, որը բավականին մեծ ֆինանսական ռեսուրսներ է տիրապետելու:

3-րդ հարցը` արդյոք այս օրինագծի ընդունումը, ըստ էության, չի՞ նշանակում, որ կառավարությունը, կարծեք թե, չասեմ` հրաժարվել է, բայց, երեւի թե, արդեն ձեռքերը վեր է բարձրացել օլիգարխիկ ստվերային տնտեսության առջեւ եւ, տեսնելով, որ համապատասխան ֆինանսներ չի կարողանում բերել հարկային դաշտ, բնականաբար, եւ բյուջե, ինչի արդյունքում եւ կավելանային թոշակները, ինչու չէ` նաեւ աշխատավարձերը, ստիպված գնում է այս մի համակարգով, որի արդյունքում կոնկրետ քաղաքացու` ժամանակին տրված գումարներից է կախված լինելու իր թոշակի չափը:

Եվ մեկ հարց եւս` հնարավոր է, որ ես սխալ եմ, բայց իմ լսածով այս համակարգը շատ պետություններ, որտեղ ներդրվել է` կուտակային համակարգը, հիմա, ըստ էության, վերադառնում են, ավելի ճիշտ ոչ թե վերադառնում են, այլ գնում են այն ուղղությամբ, ինչը եւ մերն է եղել մինչեւ այսօր, եւ փորձում են այն համակարգը կիրառել, որը մենք կիրառել ենք, քանի որ այդ կուտակային համակարգը իրեն այդ պետություններում չի արդարացրել:

Որքանո՞վ են ճիշտ իմ տեղեկությունները, եւ արդյոք հաշվի առնվա՞ծ է այդ երկրների փորձը, թե ինչու են նրանք հրաժարվում կուտակային համակարգից: Եվ վերջապես... Կներեք:

Ա.ԱՍԱՏՐՅԱՆ

-Շնորհակալություն, պարոն Մարտիրոսյան, հարցերի համար:

Առաջին հարցի հետ կապված պետք է նշեմ, որ հանրային քննարկումների առումով, իրոք, մենք բավականին մեծ աշխատանք կատարել ենք, սակայն, չեմ կարծում, որ դրանով կբավարարվենք: Մենք ունենք նաեւ կառավարության կողմից հաստատված Հանրային իրազեկման աշխատանքային ծրագիր, եւ նաեւ օրենքների նախագծերի փաթեթի առաջին ընթերցումով ընդունելուց հետո նախատեսվում է նաեւ լայնածավալ աշխատանքներ այդ ուղղությամբ:

Կարծում եմ, մինչ այս իրականացված աշխատանքները եւս բավարար հնարավորություն տրվել է ներկայացնելու հիմնական մոտեցումները, բայց դրանով, միանշանակ, չենք սահմանափակվելու եւ, իրոք, դուք ճիշտ նշեցիք` այս համակարգի բարեփոխումները վերաբերում է ՀՀ յուրաքանչյուր քաղաքացու, եւ դեռ մենք բավականին խնդիրներ ունենք, որպեսզի կարողանանք բոլորին եւ յուրաքանչյուրին հասցնել այս առաջարկվող համակարգի էությունն ու խնդիրները:

Ինչ վերաբերում է կենսաթոշակային նոր համակարգերի շրջանակներում միջոցների կուտակումների հետ կապված, պետք է ասեմ, որ ներկայացված օրենքների նախագծերի փաթեթով կանոնակարգվում են կենսաթոշակային ֆոնդերի ստեղծումը, դրանց լիցենզավորումը, դրանց կողմից համապատասխան ֆոնդերի առաջարկումը, պորտֆելների առաջարկումը եւ նաեւ այն ընթացակարգերը, որոնցով պետք է լիցենզավորվեն եւ կարողանան գործունեություն ծավալեն` ֆինանսական շուկայում, այդ ինստիտուտները:

Այդ առումով, կարծում եմ, որ մենք հետագա քայլերում արդեն` ինֆրաստրուկտուրաների ձեւավորման առումով, կունենանք այն իրավիճակը, որ բավարար հնարավորություն կընձեռվի այդ դաշտում գործելու համար` ցանկացած կազմակերպության համար հավասար պայմաններ ստեղծելու:

Պետք է նշեմ, որ այդ առումով, հաշվի առնելով կենսաթոշակային ֆոնդերի առանձնահատկությունները, նաեւ օրենսդրությամբ նախատեսված են համապատասխան պահանջներ այդ լիցենզավորման համար եւ, բնականաբար, ցանկացած կազմակերպություն, որը կբավարարի այդ պահանջներին կարող է դիմել եւ իր ընթացակարգերով լիցենզավորվել, եւ մուտք գործել այդ դաշտ:

Ինչ վերաբերում է եկամուտների հավաքագրմանը` պետական բյուջեում, պետք է ասեմ, որ ներկայումս մենք այդ աշխատանքներն իրականացնելու հետ կապված, այո, ունենք խնդիրներ, եւ նաեւ հարկային վարչարարության բարելավման առումով են աշխատանքներ գնում, բայց զուտ կենսաթոշակային համակարգի բարեփոխումների առումով պետք է նշեմ, որ սա նախեւառաջ եւ առաջին հերթին սոցիալական պաշտպանության համակարգի առաջիկա ժամանակահատվածի համար առաջարկվող մոդելն է:

Ես կարծում եմ, որ մենք բոլորս քաջ գիտակցելով, որ պետական բյուջեում սոցիալական պաշտպանությանն ուղղվող միջոցները, որոնք ամենամեծ տեսակարար կշիռն են կազմում, եւ դրա հիմնական մասն ուղղելով կենսաթոշակներին, արդեն իսկ դրանով ասում ենք, որ նոր կենսաթոշակային համակարգի մոդելի ձեւավորումը նախեւառաջ որոշում է առաջիկա երկարաժամկետ ապագայում ՀՀ սոցիալական պաշտպանության մոդելի առումով:

Եվ, կարծում եմ, այն թեզը, որը դրված է, որ նաեւ որոշակի պատասխանատվության փոխանցում է նախատեսվում կատարել պետությունից նաեւ դեպի անհատ քաղաքացի, որ նաեւ քաղաքացիները շատ ավելի շահագրգռված պետք է լինեն` իրենց ապահով ծերության առումով, կարծում եմ, այդ մոտեցումն այսօր շատ ավելի առարկայական է եւ ավելի ընդունելի պետք է լինի:

Ինչ վերաբերում է այլ երկրների փորձին, պետք է ասեմ, որ, իրոք, մանրամասն ուսումնասիրվել են աշխարհի տարբեր երկրների փորձը: Ես իմ ելույթում փորձեցի անդրադառնալ նաեւ այդ խնդիրներին եւ այն հիմնական մոտեցումներին, որոնք որդեգրվել են տարբեր պետությունների կողմից:

Կապված փոփոխությունների հետ` իրենց ռազմավարություններում, օրենքներում, գիտեք, դրանք տեղի են ունենում մշտապես եւ, կարծում եմ, որեւէ համակարգ կամ որեւէ օրենք չի կարող նաեւ ամբողջ ժամանակահատվածի համար հավերժ գործել, հետեւաբար այդ փոփոխությունների շտկումների առումով միշտ կարող է տեղի ունենալ այդպիսի գործընթացներ, բայց խոսքը վերաբերում է համակարգային փոփոխությանը, համակարգի ներդրմանը, եւ ես գոնե այդպիսի փորձ չգիտեմ, որ համակարգային փոփոխություն իրականացրած երկրներից որեւէ մեկը նորից կատարել է համակարգային փոփոխություն` ետ վերադառնալով այսօրվա գործող համակարգերի նման համակարգերին: Շնորհակալություն:

Ս.ՆԻԿՈՅԱՆ

-Արձագանքման համար` Արմեն Մարտիրոսյան, 3-րդ խոսափող:

Ա.ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ

-Շնորհակալություն, պարոն Ասատրյան: Ես նկատի ունեի` ոչ թե իրենք կատարել են եւ ետ են վերադառնում, այլ, ասենք, ունեցել են կուտակային համակարգը եւ հիմա փորձում են իրականացնել` մոտավորապես այն համակարգին անցնեն, ինչ որ մենք ենք հիմա:

Եվ կուտակային համակարգի հետ կապված տարբեր օրինագծեր են եղել այստեղ, ԱԺ-ում, որ ընդունել ենք, որոնք սիմբիոզ են եղել եւ տարբեր երկրների օրինակներ են հաշվի առել, եւ հենց դա նաեւ բարդություն է բերել, որովհետեւ հաշվի չի առնվել ընդհանրապես մնացած օրենսդրական բազան` այդ երկրների, թե ինչպես է, ինչպես նաեւ հասարակության վիճակը: Այս դեպքում եւս օրինագիծը կոնկրետ որեւէ պետության կուտակային համակարգի ամբողջական օրինա՞կ է, թե՞ սիմբիոզ է տարբեր կուտակային համակարգերի: Շնորհակալություն:

Ա.ԱՍԱՏՐՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Պետք է նշեմ, որ որեւէ կոնկրետ երկրի օրինակ հնարավոր չի եւ պետք էլ չի, ուղղակի, արտատպել եւ ներկայացնել օրենքների նախագծերի տեսքով, եւ մենք գնացել ենք այն ճանապարհով, որ ուսումնասիրել ենք բազմաթիվ երկրների եւ՛ օրենսդրությունը, եւ՛, ինչպես նշեցի` համակարգերը, եւ դրա շրջանակներում` հաշվի առնելով նաեւ մեր հանրապետության առանձնահատկությունները, ներկայացրել ենք այս օրենսդրական նախագծերի փաթեթը, որում ներառված են արդեն կոնկրետ որոշումները` առաջարկվող համակարգի վերաբերյալ:

Այդ առումով պետք է նշեմ, որ, միանշանակ, որեւէ երկրի կոնկրետ օրինակ չի ներկայացնում իրենից մեր կողմից առաջարկվող համակարգը: Շնորհակալություն:

Ս.ՆԻԿՈՅԱՆ

-Հաջորդ հարցի համար` Խաչիկ Հարությունյան, 3-րդ խոսափող:

Խ.ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Պարոն Ասատրյան, շատ կարեւոր օրենքի նախագիծ է այս փաթեթը` օրենքների նախագծերի եւ, ես կարծում եմ, հանրությանն իրազեկելու մենք խնդիր ունենք ձեզ հետ միասին, որովհետեւ այն վերաբերում է յուրաքանչյուր քաղաքացու, եւ այս առումով պետք է, փաստորեն, լուրջ աշխատանքներ տանել:

Հիմա, ըստ էության, ինչ վերաբերում է, ուրեմն, նախագծին, հարցերս վերաբերում են միայն պարտադիր կուտակային ֆոնդերին:

Ուրեմն, առաջին հերթին` ի՞նչ չափանիշներով եք առաջնորդվել, երբ ընտրությունը կատարել եք 40 տարիքի այդ սահմանը,  1974 թվի ծնվածներից սկսած:

Ուրեմն, 2-րդ հարցը` Կենտրոնական բանկին տրվում է նոր գործառույթներ: Այնտեղ, ըստ երեւույթին, ավելանալու են հաստիքները եւ նոր աշխատատեղեր: Ո՞վ է ֆինանսավորելու, որտեղի՞ց են ֆինանսավորվելու այդ հաստիքները:

Նույնը վերաբերում է ռեեստր վարողին: Նախ` ինչպիսի՞ կազմակերպաիրավական միավորում է այդ ռեեստր վարողը, եւ ի՞նչ չափի հաստիքներ է ունենալու, որտեղի՞ց են դրանք ֆինանսավորվելու, աշխատավարձերը որտեղի՞ց են ստանալու:

Հաջորդը վերաբերում է, ուրեմն, կենսաթոշակային ֆոնդի կառավարիչներին: Քանի՞ կառավարիչ եք մոտավորապես նախատեսում, քանի՞ ֆոնդ է լինելու եւ, բնականաբար, քանի՞ կառավարիչ, որովհետեւ օրենքի նախագծում այդ 200 մլն-ից մինչեւ 500 մլն-ի սահմանը, որ կա, ուրեմն, հստակ չէ: Ենթադրենք, այդ գումարի սահմաններում ունենում ենք ինչ-որ իքս թիվ` ֆոնդում կուտակած: Հիմա 200-500 մլն` դուք քանիսն եք նախատեսում: Ինձ թվում է, հարցը պարզ էր: Եվ ինչպե՞ս է կատարվելու այս կառավարիչների ընտրությունները:

Հիմա մասնակիցների ժողով եք ասում: Մասնակիցներն իրենք ընտրելո՞ւ են կառավարիչ, ինչպե՞ս են ընտրելու: Արդյոք կա՞ ներքին կանոնադրություն, կամ մասնակիցները, ո՞նց եք պատկերացնում, այս մասնակիցները ո՞նց են հավաքվելու, ո՞նց են ժողով անելու կամ ո՞նց են ընտրելու այդ կառավարչին: Առայժմ այսքանը:

Ա.ԱՍԱՏՐՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Ինչ վերաբերում է 40 տարեկանի սահմանագծին, ուրեմն, պետք է ասեմ, որ կատարվել են հաշվարկ-վերլուծություններ, կանխատեսումներ եւ դրա շրջանակներում է կայացվել որոշումը` առաջարկել, որ պարտադիր կուտակային կենսաթոշակային համակարգին մասնակցեն մինչեւ 40 տարեկան անձինք, իսկ 40-ից բարձր տարիքի անձինք` կամավոր սկզբունքով:

Ելնելով հետեւյալ հանգամանքից, որ հաշվի առնելով, որ կուտակային կենսաթոշակային համակարգի մասնակցությունը ենթադրում է այդ աշխատանքային գործունեության ժամանակահատվածում համապատասխան վճարումների կատարում, այդ վճարումների ներառում` կենսաթոշակային հաշիվներ, դրանց ներդրում, ներդրումից եկամտաբերություն եւ վերջում` կենսաթոշակի տրամադրում, հաշվարկները ցույց են տալիս, որ ընդունելի բավարար չափով կենսաթոշակի մակարդակ հնարավոր է ապահովել 20, 25 տարի եւ ավելի վճարումներ կատարելու դեպքում, եւ դրա համար առաջարկվել է, որ մինչեւ 40 տարեկանները մասնակցեն պարտադիրության սկզբունքով, քանի որ նրանց կենսաթոշակի անցնելուն կմնա դեռեւս 23 տարի, եւ այդ ժամանակահատվածում նրանք կկատարեն իրենց պարտադիր կուտակային վճարներն այդ համակարգին եւ կստանան հետագայում բավարար չափի կենսաթոշակ: Իսկ 40-ից բարձր տարիքի անձանց համար նախատեսվում է այդ կամավորության սկզբունքը, որի շրջանակներում քաղաքացին ինքը որոշում կկայացնի` մասնակցել այդ համակարգին, թե` ոչ:

Հաջորդ հարցի հետ կապված` Կենտրոնական բանկի գործառույթների առումով, պետք է ասեմ, որ ոչ միայն Կենտրոնական բանկի, այլ այս կենսաթոշակային բարեփոխումների իրականացման շրջանակներում մանրամասն վերլուծվել են կարիքները` բոլոր պետական կառավարման մարմինների, ովքեր ներգրավված են այս գործընթացում, նրանց առկա հաստիքները, առկա նյութատեխնիկական ռեսուրսներ, եւ նաեւ կենսաթոշակային բարեփոխումների շրջանակներում թե՛ առաջացող նոր գործառույթներ, եւ թե՛ նախկին գործառույթների վերացում, եւ դրա շրջանակներում նաեւ կազմվել է մանրամասն պլանը, այսինքն` ծրագիրը` այդ կառուցվածքային փոփոխությունների կատարման առումով, ինչպես նշեցի` թե՛ Կենտրոնական բանկում, եւ թե՛ պետական կառավարման մյուս մարմիններում` Աշխատանքի սոցիալական հարցերի նախարարություն, Ֆինանսների նախարարություն, Պետական եկամուտների կոմիտե եւ այլն:

Մասնակիցների հաշիվների վարման առումով, գիտեք, որ ՀՀ կառավարությունը համապատասխան համաձայնագիր, պայմանագիր է կնքել «Նազդակ OMX» կազմակերպության հետ, որը ներկայումս հենց հանդես է գալիս որպես Հայաստանի կենտրոնական դեպոզիտարիա, եւ դեպոզիտարիան իր միջոցներով ներդնելու է մասնակիցների հաշիվների համակարգը:

Այսինքն` այդ կենսաթոշակային անհատական հաշիվները, որոնցում լինելու են պարտադիր կուտակային վճարները, եւ դրանք այնուհետեւ ուղղվելու են ակտիվները կառավարող ընկերություններին եւ, ըստ էության, կենտրոնական դեպոզիտարիան իրականացնելու է նաեւ այդ իրավունքների հաշվառում, այնուհետեւ նաեւ այդ կենսաթոշակային հաշիվներից կենսաթոշակ ստանալու համար գումարների փոխանցում:

Այս հարաբերությունները նաեւ կարգավորվելու են հետագայում կնքվելիք պայմանագրերի շրջանակներում եւ, բնականաբար, դեպոզիտարիան իր կողմից մոտեցվող նաեւ ծառայությունների համար կստանա համապատասխան վարձավճար:

Ինչ վերաբերում է կենսաթոշակային ֆոնդերի կառավարիչներին կամ ֆոնդերի եւ նրա կառավարիչների քանակին, գիտեք, որ օրենքի նախագծերում որեւէ սահմանափակում չկա: Սահմանված են համապատասխան պայմաններն ու պահանջները, որի շրջանակներում դրան բավարարող յուրաքանչյուր իրավաբանական անձ կարող է դիմել, ստանալ համապատասխան ընթացակարգերով լիցենզիա, եւ իրականացնել այդ գործունեությունը:

Այդ շրջանակներում որեւէ սահմանափակում չունենք: Կարծում եմ, այստեղ որոշումները կընդունվեն առավելապես տնտեսավարողի տեսանկյունից` հաշվի առնելով կուտակվելիք գումարների միջոցների քանակը, դրա շրջանակներում իրականացվելիք տնտեսական գործունեությունը, նաեւ, բնականաբար, մասշտաբի էֆեկտը:

Ինչ վերաբերում է կենսաթոշակային ֆոնդերի ընտրությանը, ապա այստեղ ֆոնդն ինքն իրավաբանական անձ չի լինելու` կենսաթոշակային ֆոնդը: Ֆոնդը դա գումարների միավորումն է, այդ պարկն է գումարների: Կա, լինելու է կենսաթոշակային ֆոնդի կառավարիչ, որն առաջարկելու է համապատասխան պորտֆելներ` մասնակիցներին: Ե՛վ օրենքով, եւ՛ օրենսդրությամբ հստակ կանոնակարգվելու են, նաեւ կանոնակարգվում են այդ առաջարկվելիք ֆոնդերը, դրանց մեջ նաեւ չափաբաժինները` համապատասխան, որովհետեւ պետք է լինեն տարբեր տեսակի ֆոնդեր` կայուն եկամտաբերությամբ, հաստատուն եկամտաբերությամբ, եւ դրա շրջանակներում քաղաքացիներն իրենք, ուղղակի, մասնակիցները, որ օրենքի իմաստով ներկայացվում են որպես մասնակիցներ, որոշումներ են կայացնելու` կոնկրետ ընտրելով թե՛ ֆոնդը, թե՛ ֆոնդի կառավարչին: Այսինքն` կոնկրետ իրենց միջոցներն իրենք որտեղ են տեսնում, որ պետք է ներդրվի եւ կառավարվի այդ ֆոնդերի կառավարիչների կողմից:

Եվ նաեւ օրենքով սահմանված են համապատասխան ընթացակարգեր, որ տարեկան մեկ անգամ մասնակիցներն իրավունք ունենան կատարելու փոփոխություն` այդ ֆոնդերի կամ ֆոնդերի կառավարիչների` անվճար կերպով, իսկ մեկ անգամից ավելիի դեպքում ընտրություն կատարելու պարագայում` համապատասխան վճարի դեպքում: Այսքանը, շնորհակալություն:

Ս.ՆԻԿՈՅԱՆ

-Հաջորդ հարցի համար` Արծվիկ Մինասյան, 3-րդ խոսափող:

Ա.ՄԻՆԱՍՅԱՆ

-Պարոն Ասատրյանն իմ վերաբերմունքը գիտի այս փաթեթի վերաբերյալ, որ ես համարում եմ չարեփոխում, ոչ թե բարեփոխում, եւ բացի դա ինքը, ամբողջ գաղափարախոսությունը հիմնված է ոչ թե սոցիալական ոլորտի բարեփոխումների, այլ ֆինանսական շուկայի բարեփոխումների վրա:

Իմ հարցն ընդամենը մեկն է, պարոն Ասատրյան: Խնդրում եմ, հրապարակեք ձեր հաշվարկների համաձայն պետական բյուջեի դեֆիցիտի մեծությունը` բարեփոխումների սկզբից մինչեւ առաջին արդյունքները, այսինքն` մինչեւ 37 թվականը` 2000: Ի՞նչ դինամիկա է ունենալու պետական բյուջեի դեֆիցիտը:  Շնորհակալություն:

Ա.ԱՍԱՏՐՅԱՆ

-Շնորհակալություն, պարոն Մինասյան: Ես, ամեն դեպքում, չեմ ուզում նաեւ համաձայնվել այն մտքի հետ, որ սա սոցիալական ոլորտի բարեփոխումներ չի, եւ այդ թեզն ամրագրելու համար պետք է նաեւ նշեմ հետեւյալը, որ այն թիրախային ցուցանիշները, որոնք սահմանված են կենսաթոշակային բարեփոխումների ռազմավարությամբ, նախեւառաջ վերաբերում են կենսաթոշակների չափերին եւ դրանց մակարդակին:

Եվ նաեւ 2 հիմնական ուղղությունները, որոնցով նախատեսվում է կենսաթոշակային բարեփոխումների իրականացումը, դա նախեւառաջ աստիճանաբար, շարունակական բարձրացնել կենսաթոշակների չափերը` ներկայիս սերնդի կենսաթոշակառուների համար եւ նաեւ առաջիկա տարիների կենսաթոշակի անցնողների համար:

Եվ մյուս կարեւորագույն գործառույթը` կենսաթոշակի, որը կապի ամրագրումն է` կենսաթոշակի եւ կատարած վճարումների միջեւ, իրականացնել կուտակային կենսաթոշակային համակարգի միջոցով:

Ինչ վերաբերում է բյուջեի դեֆիցիտի մեծությանը, պետք է նշեմ, որ կատարված հաշվարկները, որոնք իրականացվել էին նախկին բազայի տվյալների հիման վրա, նաեւ վերանայվեցին մեր կողմից` կապված նաեւ վերջին ֆինանսատնտեսական ճգնաժամի արդյունքների հետ, եւ համապատասխան մոդելով, պրոս մոդելով կատարված հաշվարկները, ես հիմա բացարձակ թվերով, ուղղակի, չեմ կարող հիշել, հետեւյալն է ընդհանուր տենդենցը, մոտեցումը` կարճաժամկետ ժամանակահատվածում բյուջեի դեֆիցիտի առումով կուտակային համակարգի ներդրումն ունենում է ազդեցություն:

Այսինքն, բնականաբար, ավելանալու են այդ առումով ծախսերը, քանի որ, գիտեք, օրենսդրական փաթեթով նախատեսված է համապատասխան` եւ՛ թիրախային ցուցանիշների, եւ՛ կուտակային, պարտադիր կուտակային վճարներին` պետության կողմից մասնակցությունը, բայց միջնաժամկետ եւ երկարաժամկետ կտրվածքով բյուջեի դեֆիցիտը շատ ավելի դրական տենդենց է ունենում, եւ հաշվարկները, որոնք կատարել ենք ապահովելու համար նույն փոխհատուցման գործակիցը, եթե շարունակվում է գործող համակարգը` նաեւ ամբողջ հաշվարկային կանխատեսումային ժամանակահատվածում, եւ ներդրվում է այդ համակարգը, առաջարկվող համակարգը դրականորեն տարբերվում է այս հաշվարկներն այդ առումով:

Իսկ ավելի մանրամասն` ցուցանիշների առումով, կարծում եմ, ձեզ լրացուցիչ կներկայացնեմ այդ ավելի կոնկրետ թվերը: Շնորհակալություն:

Ս.ՆԻԿՈՅԱՆ

-Հաջորդ հարցի համար խոսափողի մոտ է հրավիրվում Հեղինե Բիշարյանը:

Հ.ԲԻՇԱՐՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Պետք է ասեմ, որ այս փաթեթը հոգեհարազատ է մեզ, որի վրա մենք աշխատել ենք նախընտրական ժամանակահատվածում եւ տեղ է գտել մեր նախընտրական ծրագրերում:

Այնուամենայնիվ, կան մտահոգիչ բաներ, ես ուզում եմ մի փոքր զուգահեռ անցկացնել, ուրեմն, ավանդների հետ կապված, որովհետեւ նման մտահոգություն կա ժողովրդի մեջ, երբ իրեն փորձում ես բացատրել, որովհետեւ այսօր դեռ հեռուստատեսությամբ, հեռուստաթիվիներով ամենայն մանրամասնությամբ ժողովրդին չի տրամադրվել այն ինֆորմացիաները, ինչին արդեն մենք տիրապետում ենք, եւ նրանք մտահոգություն ունեն, որ սրանք կարող են այնպես, ինչպես ավանդները, ուրեմն, երաշխիքներ չունենան, որպեսզի մարդիկ տասնյակ տարիներ շարունակ ներդնեն այդ գումարները, եւ հետո ինչպե՞ս կլինի, եթե հանկարծ ինչ-որ բան այն չլինի: Սա է ամբողջ մտահոգությունը:

Եվ 2-րդ հարցը, որը նաեւ մտահոգում է ինձ, որ կա, իհարկե, տարբեր երկրների փորձը, եւ մենք այդ օրինակները բերում ենք, բայց, այնուամենայնիվ, պետք է տեղայնացնենք այս խնդիրը` ելնելով այն, ուրեմն, սկզբունքներից, ինչ որ մեր երկրում կա, եւ սրա հետ կապված նաեւ պետք է հաշվի առնենք հետեւյալ դրույթը, որ մենք ասում ենք, որ մինչեւ 40 տարեկան պարտադիր է, այո՞:

Այս առումով դուք չե՞ք գտնում, որ կարող են խնդիրներ լինել, եւ այստեղ էլ կա մտահոգություն մարդկանց մեջ, որ իրենց պարտադրվում է: Գուցե մենք սկզբունքները մի փոքր փոփոխենք էստեղ, մինչեւ որ մի քանի տարի շարունակ կատարելով` այս փորձը, հա՞, ներդրվի եւ կատարվի այս, ուրեմն, գործընթացը, որից հետո մենք անցնենք պարտադիրի: Շնորհակալություն:

Ա.ԱՍԱՏՐՅԱՆ

-Շնորհակալություն, տիկին Բիշարյան: Ինչ վերաբերում է առաջին հարցին` կապված երաշխիքների համակարգի հետ, գիտեք, որ այս ընթացքում, երբ նախագծերի փաթեթը ներկայացված էր ԱԺ-ին, բազմաթիվ քննարկումներ են եղել այս խնդիրների հետ կապված, եւ նաեւ հարցը բարձրաձայնվել էր պատգամավորների կողմից` սոցիալական հանձնաժողովում եւ սոցիալական հանձնաժողովի կողմից ներկայացված առաջարկությունների քննարկման ժամանակ: Նաեւ կայացրեցին համապատասխան որոշումներ` երաշխիքների համակարգի ներդրման հետ կապված:

Օրենքների նախագծերի փաթեթում արդեն իսկ ներառված են նաեւ դրա հետ կապված խնդիրների լուծումները, եւ մասնավորապես առաջարկվում է նույն ավանդների փոխհատուցման երաշխավորման հիմնադրամի սկզբունքներին համապատասխան իրականացնել երաշխիքային հիմնադրամի ձեւավորում` մասնավորապես դրանով նախատեսելով մասնակիցների կողմից կատարված վճարումների 20 տոկոսը երաշխավորելու առումով, իսկ մնացած 80 տոկոսը ՀՀ պետական բյուջեի միջոցների հաշվին:

Պետք է ասեմ, որ այդ առումով մենք, իրոք, ուսումնասիրել ենք բազմաթիվ երկրների փորձը, եւ նաեւ փորձել ենք այդ առումով ընդունելի լուծումները, մեր ՀՀ-ի առանձնահատկությունները նաեւ հաշվի առնելով, տալ: Եվ տվյալ դեպքում երաշխիքները վերաբերում են մասնակիցների կողմից կատարված վճարումներին` ավելացված գնաճով հաշվարկված գումարները: Այսինքն, ըստ էության, առաջարկվում է երաշխավորել այդ միջոցների վերադարձելիությունը:

Ինչ վերաբերում է մինչեւ 40 տարեկան անձանց պարտադիր մասնակցելու խնդրին, պետք է ասեմ, որ խնդիրը շատ ավելի սոցիալական պաշտպանության ընդհանրապես իրականացման համատեքստում է: Գիտեք, որ երկրներն ունեն սոցիալական պաշտպանության համակարգեր եւ, ըստ էության, Սահմանադրությամբ հանդիսանալով սոցիալական պետություն, պետությունը վերցրել է պարտավորություն` որոշակի սոցիալական երաշխիքներ տրամադրել իր քաղաքացիներին:

Տարբեր երկրներում այդ սոցիալական պաշտպանվածության մեխանիզմներն իրենց մեջ ներառում են մի դեպքում սոցիալական ապահովություն, մի դեպքում` սոցիալական ապահովագրություն, մի դեպքում` պարտադիր ապահովագրություն` կուտակային:

Այսինքն` այս դեպքում սա մեխանիզմներից, մոտեցումներից մեկն է, որը նորից կիրառելի է տարբեր երկրներում, եւ այս առումով միտքն այն է, որ երիտասարդները չեն մտածում իրենց ծերության ապահովության մասին եւ, բնականաբար, կարող են նաեւ չկարեւորել հետագայում իրենց ծերության ապահովության խնդիրը, այդ պատճառով պետությունները նաեւ ստեղծում են համապատասխան մեխանիզմներ, կառուցակարգեր` պարտադրելով որոշակիորեն կրճատելով սպառումը` կատարել վճարումներ, այնուհետեւ դրանից, այդ միջոցներից, որպեսզի ստանան իրենց ծերության ապահովության համար անհրաժեշտ գումարներ:

Եվ ես նշեցի նաեւ, որ կոնկրետ 40 տարեկանի խնդիրն այդ առումով կատարված հաշվարկների եւ վերլուծությունների արդյունք է, որ առաջարկվել է այդ սահմանագիծն ընտրել: Կարծում եմ, որ մենք, միանշանակ, դեռեւս ներկայացնելու բավականին մեծ խնդիրներ ունենք, քանի որ, իրոք, ինչպես նշում եք, այս համակարգի գործունեությունն առնչվում է եւ առնչվելու է ցանկացած քաղաքացու եւ, բնականաբար, մենք պետք է հնարավորինս մատչելի եւ նաեւ առարկայական տեղեկատվություն հասցնենք մեր բոլոր քաղաքացիներին, որպեսզի նաեւ նրանք վաղը գործող համակարգի շրջանակներում գիտակցված որոշումներ կայացնեն եւ՛ կենսաթոշակային ֆոնդերի ընտրության, եւ՛ ներդրումների, եւ այլնի առումով:

Կարծում եմ, այդ ամբողջ աշխատանքները մենք պետք է միասին իրականացնենք: Շնորհակալություն:

Ս.ՆԻԿՈՅԱՆ

-Արձագանքման համար` Հեղինե Բիշարյան, 3-րդ խոսափող:

Հ.ԲԻՇԱՐՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Իհարկե, ինձ համար հետաքրքիր է, որ, եթե մենք դարձրել ենք 40 տարեկանը` մինչեւ, պարտադիր, սա նշանակում է, որ մենք կարող ենք մասնավոր սեկտորում, եւ ընդհանրապես, հա՞, գործատու եւ աշխատող հարաբերություններում վեր հանենք ստվերային այն ամենը, ինչ կա:

Այսինքն` այստեղ պարտադիր կլինի՞, որ ամեն մի քաղաքացի շահագրգռված լինի եւ պարտադրի, որ իրեն գրանցեն, հա՞, որպես, ուրեմն, աշխատող, եւ սրանով մենք ինչ-որ կարողանո՞ւմ ենք աջակցել այս ստվերային եղածին: Այ, սա ինձ հետաքրքիր է: Գուցեեւ այդքան կապված չի, բայց...

Ա.ԱՍԱՏՐՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Չէ, անմիջականորեն կապված է նաեւ: Տեսեք, այսօրվա համակարգում աշխատող քաղաքացիները` կատարելով վճարումներ եկամտահարկի, սոցիալական վճարի տեսքով, որեւէ առարկայական նշանակություն չեն տալիս այդ վճարումներին կամ այդ վճարումների կատարված կամ չկատարված լինելուն: Ինչո՞ւ, որովհետեւ դրանք այսօր անդեմ են, դրանք բոլորը հավաքվում են պետական բյուջեում, կարող ենք ասել, որ որպես հարկ, եւ այդ առումով որեւէ քաղաքացու համար նաեւ տեսանելի չի իր ապագա կենսաթոշակի իրավունքի առումով ինչպիսի՞ ազդեցություն է գործում այդ կատարած վճարումները կամ դրանց չկատարված լինելը:

Առաջարկվող համակարգի շրջանակներում, ինչպես նշեցի, յուրաքանչյուր քաղաքացու, աշխատող քաղաքացու համար բացվելու են կենսաթոշակային հաշիվներ, եւ նաեւ նախատեսվում է համապատասխան ենթակառուցվածքների միջոցով բոլոր քաղաքացիներին հնարավորություն տալ նույնիսկ ցանկացած պահի տեսնելու իրենց հաշիվները:

Այսինքն` արդյոք կատարվե՞լ են այդ վճարումները այդ հաշիվներում, դրանք պետք է արտացոլված լինեն, ինչպե՞ս է տեղի ունենում շարժը` դրանց հետ կապված, եւ բնականաբար, նաեւ հնարավորություն, որպեսզի նաեւ իրենք հաշվարկեն իրենց ապագայում ստանալիք կենսաթոշակը, այսինքն` ինչպիսի՞ կենսաթոշակ են հետագայում ստանալու:

Կարծում եմ, իրոք, սա շատ առարկայական նշանակություն ունեցող հանգամանք է, եւ քաղաքացիների տեսանկյունից, երբ ավելի տեսանելի կլինի իրենց կողմից կամ իրենց համար կատարած վճարումները, դրանց հետագա շարժը եւ դրանից ակնկալվելիք կենսաթոշակը, այս առումով այս ամբողջ գործընթացում նաեւ ներգրավված կլինեն նաեւ հենց իրենք` վարձու աշխատողները:

Եվ մնացածը, կարծում եմ, ժամանակի ընթացքում նաեւ համապատասխան մշակույթի ձեւավորման առումով կլինի, եւ այդ խնդիրները շատ ավելի առարկայական լուծումներ կունենան: Այսքանը, շնորհակալություն:

Ս.ՆԻԿՈՅԱՆ

-Արա Նռանյան` 3-րդ խոսափող:

Ա.ՆՌԱՆՅԱՆ

-Պարոն Ասատրյան, մի քանի հարցեր ունեմ, ուզում եմ, ուղղակի, կոնկրետ պատասխաններ ստանալ: Բյուջեի բեռի վերաբերյալ Արծվիկ Մինասյանի հարցին դուք ասացիք, որ հիմա չեք կարող տվյալներ ասել, բայց տնտեսության վրա ի՞նչ բեռ է նստելու այսօր հարկահավաքման սխեման: Խոսքը քաղաքացու կամ գործատուի վրա ի՞նչ բեռ է նստելու 26 պլյուս 5 տոկոս այդ հարկային բեռը: Դա առաջին հարց, եւ ինչպե՞ս է այդ խնդիրը լուծվելու` գործատո՞ւն է վճարելու ձեր կարծիքով, քաղաքացի՞ն է վճարելու եւ այդ ավել գումարն ի վերջո ինչքա՞ն է կազմելու բեռը:

2-րդը` հիմա ցիկլն ավարտվեց եւ 25 տարի հետո մենք մտանք այդ աշխատանքային փուլի մեջ, երբ համակարգն աշխատելու է, ձեր հաշվարկներով ինչքա՞ն է կազմելու պետական կենսաթոշակը` քաղաքացու, ինչքա՞ն է կազմելու` միջին հաշվարկով, միջին աշխատավարձ, տարիներ շարունակ միջին աշխատավարձ ստացող ՀՀ քաղաքացու այն թոշակը, որը նա ստանալու է մասնավոր հիմնադրամներից, որովհետեւ մենք էլ ունենք հաշվարկներ, այդ հաշվարկներն այնքան էլ մխիթարող չեն:

Հաջորդ հարցը վերաբերում է կառավարիչներին: Ովքե՞ր են լինելու կառավարիչները, քանի՞ հոգի եւ ի՞նչ սեփականությամբ: Այսինքն` օտարերկրացինե՞ր, թե՞ հայաստանցիներ: Ինչքա՞ն է կազմելու այդ ֆինանսական կառավարիչների հիմնադրամների ծախսը, եւ ընդհանրապես համակարգի ծախսատարությունն ինչքա՞ն է կազմելու, որովհետեւ այլ երկրների փորձը ցույց է տալիս, որ համակարգը, նոր համակարգը անհամեմատ ավելի ծախսատար է: Եվ կուտակված գումարը քաղաքացու վրա, որ կուտակվի, հաշվին կուտակվի, ինչքանո՞վ է նա կարողանալու մոտավորապես թոշակ գնել, ինչքա՞ն է արժենալու այդ թոշակը:

Սա որոշ չափով նաեւ համահունչ է այն հարցին, թե ինչքա՞ն թոշակ է ստանալու, բայց ինձ նաեւ հետաքրքիր է` ձեր հաշվարկով այդ կուտակված գումարն ի՞նչ արժեք է ունենալու, որովհետեւ նա կարող է ունենալ ավելի փոքր արժեք, որովհետեւ քաղաքացին ցանկանալու է մինչեւ կյանքի վերջ ստանալ թոշակ, իսկ հայտնի չէ, թե այդ քաղաքացին ինչքան է ապրելու ապահովագրական ընկերության համար, կամ գուցե հաշվի առնելով տնտեսական աճը` նա անհամեմատ ավելի մեծ թոշակ ստանա: Այսինքն` դուք ինչքա՞ն եք մոդելավորել, ինչքա՞ն է լինելու այդ թոշակի չափը:

Եվ վերջին հարցը, որը տնտեսական չէ: Տարբեր երկրներում նման բարեփոխումները լուրջ ցնցումներ են առաջացնում հասարակության մեջ, սակայն մեր այս քննարկման մթնոլորտը, երեւի, լավագույնս վկայում է մեր հասարակության ընդհանրապես վերաբերմունքին, եւ վկայում է անտարբերությանը` նաեւ իր ճակատագրի նկատմամբ: Սակայն կանցնի մի 20, 25 տարի, հետո մենք կարող է ունենանք բոլորովին այլ արդյունք, քան ներկայացվում է այսօր:

Ձեր կարծիքով գոնե այդ դեպքում չպե՞տք է նրանք, ովքեր կողմնակից են այս պրոյեկտի, այս պրոյեկտի կնքահայրերն են, ի վերջո կրեն անձնական պատասխանատվություն, եթե պարզվեց, որ պետականությունը կանգնած է լուրջ կործանման առջեւ, եւ ազգը լուրջ պրոբլեմներ ունեցավ այս պրոյեկտի իրականացման արդյունքում: Շնորհակալություն:

Ա.ԱՍԱՏՐՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Ինչ վերաբերում է առաջին հարցին` բեռի առումով, ուրեմն, փաթեթով, ինչպես նշեցի, նախատեսված է եկամտահարկի եւ պարտադիր սոցիալական ապահովության վճարի միավորում, եւ հաշվարկները, որոնց արդյունքում դուրս ենք եկել 24.4 տոկոս` մինչեւ 120 հազար դրամ եկամտի դեպքում, եւ 26 տոկոս, դրանք տրվել են այն հաշվարկների արդյունքում, որ որեւէ կողմի վրա ծանրաբեռնվածություն չլինի: Կողմեր ասելով նկատի ունեմ մի դեպքում գործատուներին, մյուս դեպքում վարձու աշխատողներին, եւ մյուս դեպքում պետությանը:

Հիմա, բնականաբար, 100 տոկոսանոց արդյունք ապահովել` այդ առումով, հնարավոր չի, եւ առաջարկվող տարբերակը ենթադրում է մի փոքր, մինչեւ 120 հազար դրամ աշխատավարձի դեպքում, եթե չեմ սխալվում, առավելագույնը 400 դրամ գումարի ավելացում` գործատուների համար, իսկ 120 հազար դրամից ավելի բարձր աշխատավարձի դեպքում` առավելագույնը 2100 դրամ: Վարձու աշխատողների տնօրինվող եկամուտի առումով որեւէ փոփոխություն տեղի չի ունենա, եւ այս կատարված հաշվարկների արդյունքում առաջարկվող դրույքաչափերն ամրագրված են օրենքի նախագծում:

Ինչ վերաբերում է 5 տոկոսին, 5 տոկոս կուտակային վճարին, ապա դա արդեն անձի սեփականությունն է համարվում, եւ ինչպես նշեցինք, դա յուրաքանչյուր անձի կուտակային հաշիվներին գնացող գումար է, եւ նաեւ նշեցի, որ դրա սեփականության իրավունքը, եւ նաեւ ժառանգման իրավունք է նախատեսված այդ գումարների ներկայացվող օրինագծերով:

Կենսաթոշակների մակարդակների կամ չափերի հետ կապված` պետական կենսաթոշակի եւ կուտակային կենսաթոշակի: Հաշվարկների համաձայն դրանց մակարդակներն առաջին տարում, երբ պետք է սկսեն ստանալ արդեն կուտակային կենսաթոշակները, դրանք կանխատեսումներ են, բոլորս հասկանում ենք, որ մոդելով իրականացված, բայց շատ պահպանողական սցենարով, մասնավորապես կուտակային համակարգում` միջոցների եկամտաբերության հետ կապված:

Դրանք համարյա նույն մակարդակի են, դրանից հետո արդեն գնալով աճում է կուտակային կենսաթոշակների համակարգից վճարվող կենսաթոշակների չափերը:

Այս հանգամանքը, միանշանակ, պետք է նաեւ այդպես լիներ, քանի որ կուտակային կենսաթոշակային համակարգի ներդրմամբ պայմանավորված` պետության երաշխիքների համակարգը` սոցիալական պաշտպանության առումով, դա նվազագույն կենսաթոշակի չափի ապահովումն է, եւ նշածս թիրախային ցուցանիշների ապահովման տեսանկյունից` առնվազն ապահովելով կենսաապահովման նվազագույն բյուջեի չափով, եւ դրա վրա ավելացնելով` ներկայիս համակարգից դեռեւս իրավունք ձեռք բերած անձանց համար ստաժից տարբերակված կենսաթոշակները:

Ես, ուղղակի, պետք է ասեմ ոչ թե բացարձակ թիվ` կենսաթոշակի չափի առումով, այլ ցուցանիշ, որը ցույց է տալիս կենսաթոշակի մակարդակը: Դա կազմում է շուրջ 45 տոկոս` նախկին եկամտի, այսինքն` փոխանցման գործակցի մասին է խոսքը գնում: Իսկ ինչպես նշեցի իմ ելույթում, մեր կատարած հաշվարկները ցույց են տալիս, որ գործող համակարգի հետագա գործունեության ընթացքում փոխանցման գործակիցը 25 տոկոսից չէր բարձրանում:

Կառավարիչների առումով` օտարերկրյա, թե` տեղական, այդպիսի սահմանափակումներ նախագծերով տրված չեն եւ, փաստորեն, օրենքներին բավարարող ցանկացած անձ կամ կազմակերպություն կարող է ստանալ համապատասխան լիցենզիա, եւ իրականացնել ակտիվների կառավարիչների գործունեություն:

Ինչ վերաբերում է նրանց ծախսերին, դա օրենքի նախագծերով ամրագրված է, դա առավելագույնն է, նրանց կառավարման ներքո գտնվող ակտիվների 1.5 տոկոսի չափով պետք է լինի, առավելագույնը սահմանափակում է վերին շեմի:

Կենսաթոշակի արժեքի հետ կապված, երեւի, այն ցուցանիշը, ինչի մասին որ նշեցի, այսինքն` փոխհատուցման գործակցի առումով, նորից պետք է դրա մասին նշեմ: Եթե ավելի առարկայական անհրաժեշտ է ձեզ` բացարձակ արժեքով, կարծում եմ, բացարձակ արժեքն այս պահին շատ մեծ բան մեզ չի տա` տեղեկատվության առումով, քանի որ 25 տարի հետո, ասենք, այ, այսքան հազար դրամ կենսաթոշակի չափը, կարծում եմ, իրոք, կարեւոր չի, բայց, եթե ձեզ պետք է, մենք լրացուցիչ մեր հաշվարկներից կներկայացնենք:

Եվ վերջապես պատասխանատվության հետ կապված խնդրին: Ես, իհարկե, կարծում եմ, որ պատասխանատվությունը դա ամենակարեւոր ինստիտուտն է, եւ պատասխանատվության առումով, բնականաբար, այստեղ 2-րդ կարծիք ունենալ չեմ կարող: Մենք այսօր ներկայացնելով օրենքների նախագծերի փաթեթը, իրականացրած լինելով այն աշխատանքը` ամբողջ նախապատրաստական, որը վերաբերում է կենսաթոշակային բարեփոխումներին, դրա տրամաբանությանը, բնականաբար, ներկայացնում ենք ձեր դատին եւ, բնականաբար, մենք այս առումով համապարտ պատասխանատվություն ենք կրում մեր երկրում իրականացվող` տվյալ դեպքում նաեւ կենսաթոշակային բարեփոխումների համար: Այսքանը, շնորհակալություն:

Ս.ՆԻԿՈՅԱՆ

-Արձագանքման համար` Արա Նռանյան:

Ա.ՆՌԱՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն, պարոն Նիկոյան: Պարոն Ասատրյան, սեփականության վերաբերյալ չպատասխանեցիք` ովքե՞ր են լինելու կառավարիչները` հայաստանյան կազմակերպություննե՞ր, թե՞ օտարերկրյա:

Եվ 5 տոկոսը դուք միշտ ասում եք, կողմնակիցներդ, որ այդ 5 տոկոսը եկեք բեռի վրա չհաշվենք, որովհետեւ դա ձեր գումարն է: Այսօր իմ բոլոր վճարված հարկերն էլ իմ գումարն են, տալիս եմ իմ հարազատ պետությանը, իմ պետական բյուջեին, որտեղից հետո թոշակ եմ ստանում, նպաստ եմ ստանում, աշխատավարձ եմ ստանում: Այդ բոլորն էլ իմ գումարն են, բայց այսօր մենք այդ ամեն ինչը բեռ ենք հաշվում:

Չե՞ք համարում, որ դուք դրանով թյուրիմացության մեջ եք գցում հասարակությանը, երբ այս նոր համակարգի մթնելու պայմաններում դուք հրաժարվում եք 5 տոկոսը համարել հարկային բեռ, այնինչ ռեալ քաղաքացին վճարելու է, ռեալ վճարելու է:

Եվ ի վերջո, լավ, այն 5 տոկոսը, որ պետությունն է տալու, դա էլ է ի վերջո նաեւ իմ գումարը, ես եմ էլի վճարում: Դրա համար, ասել, որ դա իմ բեռը չի... Եվ ճիշտ հասկացա, վերջում, մի քանի վայրկյան է մնացել, 100 հազար դրամ աշխատավարձ ստացողը, օրինակ, եթե նվազագույն կենսաթոշակը 40 հազար է, իր մասնավոր կենսաթոշակը դրանից ցածր է լինելու: Ասենք, 25 հազար ոնց որ ասացիք, 25 տոկոսի չափով:

Ա.ԱՍԱՏՐՅԱՆ

-Ուրեմն, ակտիվների կառավարիչների հետ կապված ես նշեցի իմ խոսքում, որ սահմանափակում օրենքների նախագծերով չկա, այսինքն` այդպիսի սահմանափակում, որ ովքեր կարող են ակտիվների կառավարիչ դառնալ, օրենքով նախատեսված չի: Կան լիցենզավորման պայմանները, կա օրենքի պահանջները, եւ դրա շրջանակներում կարող է ակտիվների կառավրիչի լիցենզիա ստանալ այդ պահանջներին բավարարող սուբյեկտը:

Ինչ վերաբերում է... Կներեք, 2-րդ հարցը` 5 տոկոսի հետ կապված խնդրին, այսինքն` լրացուցիչ բեռի առումով: Տեսեք, հարկային վճարումները, այո, մեզնից յուրաքանչյուրի պարտավորությունն է, եւ մենք այսօր կատարում ենք:

Ես իմ խոսքում նշեցի, որ կենսաթոշակային բարեփոխումների շրջանակներում, երբ ներկայացնում ենք կենսաթոշակային անհատական հաշիվների նեդրումը եւ այդ հաշիվներում կուտակված միջոցների սեփականության եւ ժառանգման իրավունքը, մենք այդ նույն բանն այսօր չենք կարող ասել վճարված հարկերի կամ պետական բյուջե փոխանցված գումարների մասին, այդ թվում այսօր կատարվող սոցիալական վճարների մասին, նույնիկս, եթե մենք դրա հաշվառում ենք իրականացնում, թե ով` ինչքան սոցիալական վճար է կատարել:

Այսինքն` մի դեպքում մենք գործ ունենք վիրտուալ իրավունքի հետ` հաշվարկում ենք իրավունքը կամ հաշվառում ենք իրավունքը, եւ հետագայում ելնելով պետության հնարավորություններից` ֆինանսական, նաեւ շատ դեպքերում, այո, քաղաքական որոշումներով կայացվում է կենսաթոշակների չափերի մակարդակի հետ կապված հարցը, այսինքն` որոշումներ են կայացվում այդ շրջանակներում:

Իսկ կուտակային կենսաթոշակային համակարգի շրջանակներում ներկայացնելով այդ համակարգը` որպես գումարները` անձի սեփականություն, կարծում եմ, այստեղ, իրոք, փիլիսոփայության խոշոր փոփոխություն է տեղի ունենում, եւ այդ առումով, կարծում եմ, դրանք համեմատել կամ նույն դաշտում դիտարկել այնքան էլ ճիշտ չի:

Իսկ ինչ վերաբերում է կենսաթոշակների չափերին` 100 հազար` միջին աշխատավարձի պարագայում, այսօր միջին կենսաթոշակը 25 հազար դրամ է: Երբ մենք խոսում ենք փոխհատուցման գործակցի մասին, խոսքը վերաբերում է նրան, որ միջին ցուցանիշը հաշվարկները ցույց է տալիս, որ կկազմի` նոր համակարգի պարագայում, առնվազն 45 տոկոս: Սրա մասին էի ես ասում: Շնորհակալություն:

Ս.ՆԻԿՈՅԱՆ

-Հարցերը հիմնական զեկուցողին ավարտվեցին, դուք կարող եք զբաղեցնել... Ներողություն, ներողություն: Այո, այո:

Վերջին հարցը` Հովհաննես Մարգարյան, 3-րդ խոսափող:

Հ.ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Պարոն Ասատրյան, նախ իմ գործընկերների կողմից բազմաթիվ հարցեր հնչեցին եւ, ըստ էության, մենք ամեն ինչ պետք է անենք, որ ի վերջո այս ռեֆորմը նպատակաուղղված լինի, որ կենսաթոշակառուները, ովքեր աշխատել են, արարել են իրենց երկրի համար, թոշակի գնալուց հետո, կենսաթոշակառու դառնալուց հետո արժանապատիվ ձեւով գոնե կարողանան գոյատեւել մեր երկրում:

Հիմա, այս առումով ես 2 հարց ունեմ:

Առաջին հարցս վերաբերում է, տեսեք, ասում եք` 5 տոկոս, 5 տոկոս էլ պետությունը: Խոսքս վերաբերում է կուտակային կենսաթոշակների մասին` պարտադիր պայման մինչեւ 40 տարին: Ինչո՞ւ չենք ուզում կամավոր թողնել: Ես ուզում եմ մի հաշվարկ կատարենք: Ցանկացած քաղաքացի, դա իր իրավունքն է, եթե յուրաքանչյուր առեւտրային բանկում նա ավանդադրի գումար եւ յուրաքանչյուր ամիս` այս ամիս 10 դրեց, մյուս ամիս 10 ավելացրեց, 20-ից է հաշվարկվում տոկոսը, եւ պատկերացրեք, 20 տարի հետո դա ինչ տոկոսներ է լինում: Այսինքն` ինչ գումար կարող է վերցնել այդտեղից:

Սա ավելի շատ չի՞ ստացվում, քան այն գումարը, որ պետք է ինքը կուտակի ծերության ժամանակ: Այսպիսի հաշվարկ կատարվե՞լ է, որովհետեւ շատ դեպքերում, եթե տարեկան ես գցում, 5 տարով ես գցում, ավելի բարձր տոկոսներ է` 9, 10 տոկոս տարեկան ավելանում է քո գցած գումարի վրա եւ ավելի ապահովված չի լինում:

2-րդը` դուք ասացիք միջազգային փորձ է: Ինձ կոնկրետ հետաքրքրում է, օրինակ` Չինաստանի փորձն ուսումնասիրվե՞լ է: Պատահական չասացի Չինաստան, որովհետեւ բոլորս գիտենք, որ շուրջ 1.5 միլիարդ է այնտեղ բնակիչները, եւ դուք նշեցիք, ինձ հետաքրքրում է` Չինաստանում հարաբերակցությունը ո՞նց է: Այսինքն` կենսաթոշակառուների եւ այն մարդկանց, որոնք վճարում են, որովհետեւ միջին թիվն ասացիք 1/3 հարաբերակցության է, իսկ մեզ մոտ 1/1 հարաբերակցության է: Այսինքն` ես ինչքան հասկացա` մեր երկրում ինչքան կենսաթոշակառու ունենք, այդքան էլ աշխատող ունենք, ովքեր աշխատում են: Հիմա, կոնկրետ Չինաստանինն ուսումնասիրվե՞լ է, թե` ոչ:

Հավելյալ նաեւ մտքիս, եթե մի հաշվարկ կատարենք եւ մի առաջարկով մտնենք, համապատասխան գերատեսչություններին առաջարկ կատարենք` Չինաստանի, օրինակ` առաջարկենք, որ կարո՞ղ են արդյոք մեկ օր նախաճաշ չանեն չինացիները: Դե, նախաճաշին, բնականաբար, մինչեւ 2 դոլարին համարժեք կծախսի յուրաքանչյուր անձ, կստացվի 3 միլիարդ` մեր ամբողջ բյուջեն: Հետո մի օր էլ մենք չենք անի, կօգնենք իրենց, նախաճաշ, մի քանի տարի հետո, եւ այդ գումարը կօգնենք Չինաստանին:  Շնորհակալություն: Ինձ հետաքրքրում է կոնկրետ Չինաստանի հարցը:

Ա.ԱՍԱՏՐՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Պարտադիր, թե կամավոր: Այսինքն` առաջարկվող համակարգը, որը նշեցի, մեր կատարված վերլուծությունների արդյունքում է նաեւ առաջարկվել, ենթադրում է, որ մինչեւ 40 տարեկան անձանց համար պարտադիր համակարգը շատ ավելի ճիշտ ձեւաչափ է, եւ նշեցի մի քանի պատճառներ, մասնավորապես նաեւ այն հանգամանքը, որ պետությունը` որպես իր քաղաքացիների սոցիալական կամ կենսաթոշակային ապահովության համար պատասխանատվություն կրող կողմ, նաեւ խնդիր ունի այդ համապատասխան մեխանիզմների միջոցով լուծելու կենսաթոշակային կամ սոցիալական ապահովության խնդիրները:

Մենք` ուսումնասիրելով տարբեր երկրների փորձը, նաեւ ունենք այսպիսի տեղեկատվություն, որ բազմաթիվ երկրներում, քանի որ վաղուց են ներդրվել այս նաեւ համակարգերը` կուտակային, եւ ներդրվել են ձեր նշած կամավորության սկզբունքով, բայց դրանից արդեն անցել են բավականին երկար տարիներ, կամ 50, 100 տարի, այսօր այնտեղ արդեն ձեւավորվել է մշակույթ, եւ ցանկացած գործատու, այսօր, ընդունելով աշխատողին աշխատանքի, պարտադիր նրա համար կատարում է լրացուցիչ կենսաթոշակային վճարներ մասնավոր ֆոնդերին: Ճիշտ է, այդ երկրներում արդեն դրանք պարտադիր համակարգեր չեն համարվում, բայց պարտադիր են դարձել արդեն սովորույթի ուժով եւ ոչ թե օրենքի ուժով:

Այս պարագայում, մեր մոտ ներդնելով կուտակային կենսաթոշակային համակարգերը, ըստ էության, առաջարկվող սցենարը ենթադրում է, որ օրենքների ընդունումից հետո կսկսի գործարկվել կամավոր կենսաթոշակային ապահովագրության համակարգը, եւ հստակ սահմանված ժամկետներում` օրենքների նախագծերով նախատեսված, կներդրվի պարտադիր կուտակային համակարգը: Կարծում ենք, որ այս առաջարկվող ձեւաչափն առավել օպտիմալ լուծումն է խնդիրների:

Ինչ վերաբերում է Չինաստանի փորձին, ցավոք սրտի, ես տեղյակ չեմ Չինաստանի փորձին: Բազմաթիվ երկրներ ենք ուսումնասիրել, բայց Չինաստանի փորձը կոնկրետ չենք դիտարկել, բայց կարող ենք լրացուցիչ տեղեկատվություն ձեզ հետագայում ներկայացնել այդ առումով:  Շնորհակալություն:

Ս.ՆԻԿՈՅԱՆ

-Արձագանքման համար` 3-րդ խոսափող` Հովհաննես Մարգարյան:

Հ.ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Ես պատահական չասացի Չինաստանը, որովհետեւ կա գյուղաբնակ համայնքներ, որտեղ 3-4 մլն են բնակվում Չինաստանում, եւ ինձ հետաքրքրում էր` այդ գիգանտ երկրում ինչպիսի՞ն է փորձը: Արդյոք եղե՞լ է պարտադիր կուտակային հիմնադրամներ, թե՞ եղել է կամավոր, հետո դարձել է, ոնց որ դուք ասացիք` բոլոր երկրներում արդեն անցել են, եւ օրենքի ուժով չի:

Ճիշտ կլինի, որ մենք ընտրենք այն ճանապարհը, իմ կարծիքն է սա մասնավոր, ես հորդորում եմ ձեզ, որ մենք ընտրենք կամավոր: Եթե լավ բան ենք անում, մարդը կամավոր թող տանի, վճարի, իրեն համար է, որպեսզի կասկածը վերանա, այլապես, եթե պարտադրում ենք, որ օրենքի ուժով պարտադրված ես դու այդ վճարը կատարելու, եւ տարիքային ցենզ ենք դնում` մինչեւ 40 տարեկան դու պարտավոր ես, 40-ից բարձր պարտավոր չես, կներեք, պարտադրանքը ծնում է չընդունել, շատ հաճախ նաեւ հակակրանք, երբ պարտադրված է լինում: Ի վերջո ասում են, չէ՞. «Պարտադրված ամուսնությունն էլ է դատապարտված ամուսնալուծության»:

Խնդիրն այս է, իսկ կատարվողը, ինչ կատարվում է, բնականաբար, լուրջ ռեֆորմ պահանջվում է, որ արժանապատիվ կենսաթոշակներ ստանան մեր քաղաքացիները: Սա է խնդիրը: Շնորհակալություն:

Ա.ԱՍԱՏՐՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Ես, ուղղակի, կարող եմ նշել, որ հարավ արեւելյան Ասիայի շատ երկրներում ընդհանրապես կենսաթոշակային համակարգեր գոյություն չունեն: Ես դա կոնկրետ Չինաստանի օրինակը նշեցի, չեմ ուսումնասիրել, կնայենք մենք այդ հարցը, բայց կան բազմաթիվ երկրներ` ասիական, որտեղ ընդհանրապես սոցիալական ապահովության համակարգեր գոյություն չունեն, սոցիալական ապահովության ցանցեր գոյություն չունեն, եւ այդ խնդիրները լուծվում են ընտանեկան շրջանակներում, այսինքն` ծնող-երեխա հարաբերությունների շրջանակներում:

Իսկ ինչ վերաբերում է պարտադիր եւ կամավորին, մեկ անգամ եւս ուզում եմ նշել, որ մենք մինչեւ այժմ էլ ունեցել ենք պարտադիր համակարգ, ունենք, ներկայումս էլ ունենք, բայց պարտադիր կատարում ենք վճարում, որն անդեմ է, որը գնում է պետական բյուջեի ընդհանուր եկամուտներ, եւ մենք այսօր մեր աշխատավարձից 3 տոկոսի չափով մենք կատարում ենք սոցիալական վճար, բացի նրանից, որ գործատուները կատարում են սոցիալական վճար, մեր աշխատավարձից, այսօր մենք կատարում ենք եկամտահարկ, եւ այդ վճարումները գնում են պետական բյուջեի ընդհանուր եկամուտներ որպես:

Այս դեպքում, այս պարտադիր համակարգի շրջանակներում 5 տոկոս գումար առաջարկվում է ուղղել քաղաքացիների կենսաթոշակային հաշիվներին եւ դրան ավելացնել` պետության կողմից, եւս 5 տոկոս` խրախուսելով նաեւ մեր աշխատող քաղաքացիների ներգրավումն այս համակարգ, որպեսզի նաեւ իրենք պատասխանատվություն զգան եւ նաեւ պահանջեն իրենց համար վճարումների կատարումը:

Կարծում եմ, այս փիլիսոփայության ներքո առաջարկվող տարբերակը պետք է որ ընդունելի լինի: Շնորհակալություն:

Ս.ՆԻԿՈՅԱՆ

-Շնորհակալություն, պարոն Ասատրյան, հարցերն ավարտվեցին, դուք կարող եք զբաղեցնել ձեր տեղը:

Հարգելի գործընկերներ, այժմ հարակից զեկուցման համար խոսափողի մոտ է հրավիրվում սոցիալական հարցերի մշտական հանձնաժողովի նախագահ Հակոբ Հակոբյանը: Խնդրեմ, պարոն Հակոբյան:

Հ.ՀԱԿՈԲՅԱՆ

-Հարգելի պատգամավորներ, մեր ներկա գործող համակարգի էությունը դուք գիտեք, շատ հստակ է, հստակ է նրանով, որ մարդու կենսաթոշակը կապ չունի ընդհանրապես ո՛չ մարդու աշխատավարձի, ո՛չ մարդու ունեցած որակավորման եւ ո՛չ մի բանի հետ: Կապ ունի 2 պարամետրի հետ` տարեկան «Պետական բյուջեի մասին» օրենքում ինչպիսի բազային հիմնական կենսաթոշակ ենք ստեղծում` առաջինը, եւ     2-րդը, ուղղակի, կապ ունի, թե մարդը քանի տարի է աշխատել:

Համեմատության համար, ուղղակի, կարող եմ ասել հետեւյալը: Եթե մի մարդն աշխատել է ամենացածր վարձատրվող աշխատանքում, որի համար ո՛չ մի որակ, ո՛չ մի կրթական ցենզի պահանջ չկա, ապա վերջում նա կարող է ստանալ շատ ավելի մեծ կենսաթոշակ, քան այն մարդը, որը որ ունի դոկտորի կոչում, կամ որը որ ամբողջ կյանքում ստացել է պայմանական` յուրաքանչյուր ամիս մեկ մլն դրամի աշխատավարձ:

Սա մեր գործող համակարգն է, եւ սրա թերության մասին, ուղղակի, խոսել չի կարելի, որովհետեւ շատ թերի է: Ավելին` չեմ կարծում, որ կարելի է էսպես կանխատեսել: Սա է պատճառը, որ մենք ունենք մի քանի սոցիալական եւ տնտեսական խնդիրներ, որը որ երբեք մարդուն չի տալիս մտածել իր այսօրվա անելիքը եւ վաղվա առկայությունը կամ գոյությունը:

Օրինակ, եթե մարդուն այսօր մենք պարտադրենք, որ նա աշխատի, որպեսզի կարողանա ապահովել իր կենսաթոշակը, ապա նրա համար բացարձակ միեւնույնն է այդ պարտադրանքը, նա հստակ գիտի, որ միեւնույնն է` բազա, գումարած մեկ տարվա համար որոշված դրամը, բազմապատկած իր ստաժով, դա է լինելու նրա կենսաթոշակը, ավելին չի էլ կարելի սպասել:

Ահա սրանից խուսափելու համար կառավարությունը նախաձեռնությամբ է հանդես եկել` կենսաթոշակային բարեփոխումների ամբողջ փաթեթով, որտեղ փորձվում է մարդու աշխատածը, վաստակը, ուղղակի, կապել մարդու կենսաթոշակ արդյունքի հետ, որտեղ որ, ուղղակի, մարդու ստացած աշխատավարձն ուղիղ կապի մեջ է լինում` երաշխավորված, մարդու ստացվող կենսաթոշակի հետ:

Օրենքի նախագիծն արդեն բավական երկար գտնվում է ԱԺ-ում: Եղել են շուրջ 4, 5 քննարկումներ կառավարության հետ` հանձնաժողովում, եղել է 2 քննարկում Հանրապետության Նախագահի մոտ: Իսկզբանե հիմա ներկայացված է վերամշակված տարբերակը, որի եւ նախկինում ներկայացվածի սկզբունքային տարբերությունը կայանում է հետեւյալում` այո, մենք օրենքով պարտադրում ենք քաղաքացուն` նրանից գումար վերցնելու:

Այո, մենք կարող ենք քաղաքացուն չպարտադրել եւ թողնել, որ քաղաքացին ինքը կամավոր միանա կամ ինքը տնօրինի իր կողմից ստեղծված գումարները: Այո, սա այդպես է, բայց, ցավոք, դա չի անում յուրաքանչյուրը, եւ այն քաղաքացին, որը որ դա չի անում, վաղը ինքն ստեղծում է պրոբլեմ եւ՛ պետության համար` որպես սոցիալական խնդիր, եւ՛ իր համար` որպես քաղաքացի:

Դրա համար, հարցի լուծումը, կարծում եմ, օպտիմալ է: Այո, մենք օրենքով պարտադրում ենք քաղաքացուց գումար վերցնելը, եւ օրենքով երաշխավորում ենք այդ մայր գումարը, եւ օրենքով երաշխավորում ենք նվազագույն եկամտաբերությունը, որը հավասար է տվյալ տարվա գնաճին: Օրենքում հստակ ֆիքսված է:

Այսինքն, եթե մենք պարտադրում ենք, ապա գտնվում են պարտավորության դաշտում մեր քաղաքացու մոտ եւ ասում ենք, այո, մենք սա երաշխավորում ենք: Հավելյալ եկամտաբերության համար ստեղծված են համապատասխան բոլոր պարագաները, քաղաքացին կարող է յուրաքանչյուր տարին մեկ անգամ անվճար կերպով փոխել իր կառավարչին եւ քաղաքացին կարող է հետեւել ամեն օր եւ ընտրել իր համար` հաջորդ տարին կամ ցանկացած պահին, մեկ այլ կառավարիչ, որը որ սպասվելիք ավելի մեծ եկամտաբերություն կապահովի, բայց նվազագույնը, որը հավասար է տարեկան գնաճին, սա երաշխավորում է պետությունը: Արդյոք սա բե՞ռ է պետության համար: Իհարկե:

Եվ ես հաջորդ հարցը տամ: Եթե հանկարծ, Աստված ոչ արասցե, որեւէ բան լինի մեր բանկային համակարգում, արդյոք մեր պետությունը պարտավոր չի՞ մտածելու իր քաղաքացիների դրած ավանդների մասին, անկախ այն բանից, թե դա 2 մլն է կամ 4 մլն է, կամ ավել է:

Տեսեք` ինչ կատարվեց: Անգլիան վերցրեց պարտավորություն` իր քաղաքացիների բոլոր գումարները հետ վերցնելու: Այսինքն` պետությունը չի կարող փախնել: Դրա համար, կարծում եմ, ավելի ճիշտ է իսկզբանե պետությունը լինի պարտավորության դաշտում եւ օրենքի գործողությունների դաշտում` իր քաղաքացիների հետ, քան թե դա թողնի կամովին, եւ հետո սպասվելիք, էսպես, արհավիրքները կլինեն անկանխատեսելի:

Ովքե՞ր են մասնակցում բարեփոխումներին: Նախագիծը, որը մեզ ներկայացված է, նախագծով գրված է` վարձու աշխատողներ: Հարցը քննարկվել է, եւ կառավարությունն ինքն ունի արդեն գրավոր պատասխան, որ մասնակիցների քանակը կամ մասնակիցների կատեգորիան կճշտվի առաջինից 2-րդ ընթերցման քննարկումների փուլում:

Տեսեք, եթե վարձու աշխատող է գրված օրենքում, հստակ օրենքում գրված է վարձու աշխատողներ, անհատ ձեռներեցներ եւ նոտարներ, ես հարց ունեմ ձեզ` հարգելի պատգամավոր, դուք կա՞ք: Բարեփոխումը վերաբերում է պետական քաղծառայողի համակարգին: Որ զինվորական համակարգին կամ այն համակարգին, որը որ կենսաթոշակն ստանում է «Զինապարտության մասին» օրենքով չի վերաբերում, սա փաստ է եւ ճիշտ է, իսկ վարձու աշխատողները արդյոք, պետական համակարգի կամ քաղծառայության համակարգի աշխատողներն օգտվելո՞ւ են այս օրենքից, թե՞ ոչ:

Եթե չեն օգտվում, ապա դա վատ է, որովհետեւ պետությունն ինքը պարտավոր է իր աշխատողի, այսինքն` պետության ֆունկցիան այնպես կարգավորել, որ պետական աշխատողը լինի ապահովված ի սկզբանե եւ՛ բարձր աշխատավարձով, եւ՛ բարձր կենսաթոշակով, մի բան, որ այսօր մենք չունենք:

Ես, դրա համար, կարծում եմ, եւ առաջարկությունն ընդունվել է, եւ առաջինից 2-րդ ընթերցմամբ քննարկման փուլում հստակ ֆիքսվի, որպեսզի պետական աշխատողն ինքը կարողանա օգտվել կենսաթոշակային համակարգից: Հակառակ դեպքում մի տեսակ այլ է ստացվում, որ մենք, այսինքն` իշխանությունը, պետությունը չի մտածում իր աշխատողի մասին, եւ դա, կարծում եմ, իր վատ բարոյահոգեբանական հետեւանքները կարող է ունենալ: Սա առաջին խնդիրը:

2-րդ խնդիրը` հասարակությունը բաժանված է, ինչպես նշվեց եւ՛ ձեր կողմից, եւ՛ հիմնական զեկուցողի կողմից, էսպես, մինչեւ 74 թվականի ծնվածներ եւ դրանից հետո: Խնդիրը, պարոն Ասատրյանը պատասխանեց, ես ուզում եմ խնդիրը 2 մասի բաժանել:

Հիմա մենք ունենք հետեւյալ հարցը: Կառավարությունն ինքը հայտարարում է, որ պետական բյուջեից յուրաքանչյուր աշխատողի համար, յուրաքանչյուր ամսվա իր մուծած գումարի չափով` մինչեւ 10 տոկոսը, մի դեպքում 5 տոկոսը կփոխհատուցի, մյուս դեպքում` մինչեւ 5 տոկոսը, մինչեւ 25 հազար դրամը:

Ես կարծում եմ, որ, սա իմ տեսակետն է, եւ բազմաթիվ քննարկումների ժամանակ դա հնչել է, եւ դեռ վերջնական չկա եզրակացություն, ես կարծում եմ, որ կառավարությունը չպետք է մասնակցի 5 տոկոս ներդրումով, որովհետեւ յուրաքանչյուրս շատ պարզ հասկանում ենք հետեւյալը, որ յուրաքանչյուր գումար, որ ստեղծվում է եւ առկա է, այդ գումարը պետք է ճիշտ բաժանվի, եւ ճիշտ բաժանումը, կան ճիշտ բաժանման սխեմաներ, պայմանական ճիշտ բաժանման սխեմաներ, որ գումարների 60 տոկոսը ծախսվում է այսօրվա համար, մաքսիմում մինչեւ 70 տոկոսը, ապա մաքսիմում մինչեւ 40 տոկոսը ծախսվում է վաղվա օրվա համար:

Օրինակ, ես կարծում եմ, հարկավոր է քննարկել ձեր հետ միասին այս ժամանակահատվածում` կառավարության մասնակցությամբ փայաբաժինը պակասեցնելու եւ այդ գումարն ուղարկելու աշխատավարձի բարձրացմանը` նույն պետական աշխատողին: Սա շատ կարեւոր խնդիր է եւ, կարծում եմ, մենք դա կքննարկենք:

Հասարակության մյուս մասը, որը որ պարտադիր կատեգորիան չի, այսինքն` 40 տարեկան եւ բարձր է, այս մասը մասնակցելու է 2 սկզբունքով: Մեկը, երբ որ նա միանում է պարտադիր կուտակային բաղադրիչին, այս դեպքում պետությունը համաֆինանսավորում չի կատարում, իսկ, երբ որ կամավոր է, ապա կամավորի պարագայում ընդհանրապես պետությունը հայտարարում է, եւ դա ճիշտ է, որ հայտարարում է, որ ինքը գործ չունի, որովհետեւ նույն մարդը կարող է ոչ թե կուտակային բաղադրիչին մասնակցել` կենսաթոշակային, այլ ինքը կարող է իր գումարը տեղադրել որեւէ բանկում` պայմանական 4 մլն ապահովված ավանդ ստանալու դեպքում, կամ մեկ այլ պարագաներով, մարդն ինքն է որոշում, որովհետեւ իր նկատմամբ պետությունը որեւէ հարաբերություն կամ պատասխանատվություն չունի:

2-րդ` շատ կարեւոր խնդիրը, որ ես ուզում էի նշել, դա հետեւյալն է, որ այսօրվա գործող համակարգը դեռեւս պահպանվելու է եւ, կարծում եմ, այս համակարգի փոփոխությունների համար մենք մտածելու շատ խնդիր ունենք, եւ մտածելու խորը խնդիր ունենք, որովհետեւ մի բան հասկանում ենք շատ լավ, որ քաղաքացին ինքը գումար վճարելով` ուզում է հասկանալ` իր վճարած գումարը ո՞վ է ստանում:

Դրա համար, ես կարծում եմ, որ ներկա գործող համակարգը ժամանակի ընթացքում, մենք արդեն քննարկել ենք եւ նորից կքննարկենք, որպեսզի ժամանակի ընթացքում գործող համակարգը, ուղղակի, փոխկապակցված լինի կամ աշխատավարձի հետ կամ վճարված սոցվճարի հետ` մեկ այլ սկզբունքով:

Եվ վերջում` ունենալով եւ՛ առաջին, եւ՛ 2-րդ աստիճանները` կենսաթոշակների վճարման, եւ՛ 3-րդ աստիճանը, կստացվի, որ մենք, այո, կկարողանանք բարձրացնել մեր կենսաթոշակը, այսպես, մինչեւ աշխատավարձի կեսը` 50 տոկոսի չափով, եւ դա, կարծում եմ, կլինի ապահովված կենսաթոշակ:

3-րդ խնդիրը` հավաքվելու են, ֆոնդերում կուտակվելու են բավականին մեծ գումարներ, եւ այդ գումարների կառավարման, ովքե՞ր են կառավարում հարցի պատասխանը հետեւյլան է` կառավարումը, իհարկե, կատարվելու է Կենտրոնական բանկի կողմից մշակված բոլոր նորմատիվներով, եւ մասնակիցներն իրենք անմիջապես չեն լինելու կառավարիչներ:

Կան լիցենզիայի պահանջներ, եւ բոլոր կառավարիչները պարտավոր են ենթարկվելու լիցենզիայի պահանջներին, հակառակ դեպքում ֆոնդը կարող է լուծարվել եւ ֆոնդի գումարները, ուղղակի, վերաբերում են միայն կենսաթոշակային համակարգին: Եթե ֆոնդն ունի նաեւ այլ գումարներ` նաեւ կառավարող այդ համակարգում, ապա մեկը մյուսից տարբերվում է:

Եվ վերջապես մի շատ կարեւոր խնդիր էլ ենք լուծում, որ կենսաթոշակը ճանաչում ենք արդեն սեփականություն` պարտադիր կուտակայինի դեպքում, եւ կա դրա ժառանգման իրավունքը, ստացման իրավունքը, եւ այլն, եւ այլն, սա էլ է շատ կարեւոր խնդիր, եւ մի քանի անգամ քննարկվել է, այժմ էլ ավարտված չէ վեճի առարկան` ինչպե՞ս պետք է օգտագործվեն այս գումարները եւ որտե՞ղ պետք է օգտագործվեն:

Կառավարությունը գտնում է, որ գումարները պետք է օգտագործվեն հիմնականում, էսպես, պետության կարիքների համար, այսինքն` պետական բյուջեի դեֆիցիտի համար, Կենտրոնական բանկի վերաֆինանսավորման համար: Այս խնդիրն էլ դեռեւս ավարտված չէ, բայց հստակ այդ գումարների ավելցուկի դեպքում մենք պարտադրված ենք մտածելու, թե որտեղ պետք է օգտագործեն գումարները:

Դրա համար, մենք մտցնում ենք, այլ կառավարման համակարգի մեջ մտցնում ենք սկզբունքներ գումարների ապահովության համար: Գումարները պետք է տեղադրեն այնպիսի ֆոնդերում, այնպիսի երկրներում, որտեղ որ Կենտրոնական բանկը տալիս է իր եզրակացությունը կամ հավանությունը, որպեսզի ռիսկայնությունը պակասի` գումարները կորցնելու, միեւնույնն է` կառավարությունն ինքը երաշխավոր է:

Կառավարությանը եւ Կենտրոնական բանկին մնում է, որպեսզի ժամանակի մեջ կարողանան հստակ տիրություն անել, եւ յուրաքանչյուր քայլ, որը որ կատարվում է այդ գումարների ապահովությունը եւ՛ մեծացնելու, եւ՛ ռիսկայնության գործակիցը փոքրացնելու համար:

Այսպիսով, ես, ավարտելով, ասեմ հետեւյալը, որ չնայած քննարկումներին, հակառակը` առաջին ընթերցումից հետո փաթեթն արդեն հանրությանը կլինի հասկանալի: Ինչո՞ւ մինչեւ հիմա հանրությանը հասկանալի չէր, չէր ներկայացվում հանրությանը, որովհետեւ կառավարությունը, էսպես, աշխատանքային հանձնաժողովը, ԱԺ-ն, պետությունն ինքը դեռեւս չէր ճշգրտել, թե հասարակությանը ի՞նչ պետք է ներկայացնի:

Հիմա արդեն ճշգրտված է, եւ ամենակարեւոր հանգամանքը, որը որ քննարկվել է, երաշխավորության խնդիր է, հիմա մենք արդեն ցանկացած քննարկումներ` եւ՛ լսումներ, եւ՛ հանձնաժողով, եւ՛ լրատվական բոլոր միջոցներով, հա՞, հասարակությանը տեղյակ կպահվի, որի արդյունքը կունենանք, երեւի թե, 2-րդ ընթերցման ժամանակ:

Ահա այսքանը, եթե հարցեր կան, խնդրեմ:

Ա.ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ

-Հերթագրում հարցերի համար: Հերթագրվել են 4 պատգամավորներ: Առաջին հարցը` Վահան Հովհաննիսյան, 3-րդ խոսափող:

Վ.ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

-Հարգելի պարոն Հակոբյան, ես, ցավոք սրտի, ձեր լավատեսությունը, որ քննարկումների ընթացքում հասարակությունը, հանրությունն ավելի լավ կհասկանա այս օրենքի իմաստը, չեմ կիսում: Դա ցավալի է, մենք առնվազն մեր ֆրակցիայի կողմից կանենք ամեն ինչ, որ հասկանա, որովհետեւ հենց որ հասկանա, երկրում, իսկապես, իշխանափոխություն տեղի կունենա` անմիջապես:

Հիմա ես ուզում եմ, քաղաքական գնահատականներ այս ամենի վերաբերյալ ես, իհարկե, դեռ կտամ, բայց հիմա ես ուզում եմ մի քանի հարց ձեզ ուղղել, քանի որ շատ խոսվեց այն մասին, որ մեծ միջազգային փորձ է ուսումնասիրվել` այս փաթեթը ներկայացնելիս, ես կուզեի դուք նշեք ինձ մի քանի երկիր, որտեղ միայն մասնավոր կուտակային ֆոնդեր են գործում: Այդ հիմնադրամները միայն պարտադիր մասնավոր կուտակային են, չունեն պետական ալտերնատիվ կամ կամավոր սկզբունք, այլ միակ այս տարբերակը ո՞ր երկրներում է գործում: Սա առաջին հարց:

2-րդ` ինչպե՞ս եք գնահատում այս ֆոնդերի եւ դրանց մեջ կուտակված միջոցների, կարճ ասած, փողերի արտահոսքն արտասահման, այնինչ, օրինակ` մենք ունենք երկրների օրինակներ, ես այդ մասին կխոսեմ, որտեղ այդ նույն կուտակային ֆոնդերը ծառայել են սեփական երկրի վերակառուցմանը, ներդրումային ծրագրերին եւ այլն:

Ձեր գնահատականով ո՞րն է ավելի հավանական այս փաթեթի ընդունման դեպքում, որ փողը` այդ կուտակված, կծառայի Հայաստանի բարեկեցությանը, թե կարտահոսի դուրս:

3-րդ` որպես մեծ նվաճում նշում եք, նշվում է այս փաթեթի հեղինակների կողմից, որ նախատեսվել է երաշխիքային ֆոնդ, որն ուժի մեջ կմտնի մի քանի տարի հետո, եւ այդ երաշխիքային ֆոնդը, ուրեմն, տարբեր մասնավոր կուտակային ֆոնդերից ինչ-որ տոկոս գանձելով` կկուտակվի պետության կոնտրոլի տակ եւ, եթե, ասենք, այդ ֆոնդերից մեկը խորտակվեց կամ ձախողեց եւ այլն, եւ այլն, 20 տոկոս այդ երաշխիքային ֆոնդը, 80 տոկոս` պետությունը, երաշխավորում են թոշակառուի կորցրած միջոցների վերադարձը:

Հիմա հարցս հետեւյալն է` այդ 80 տոկոսը որտեղի՞ց է տալու պետությունը: Բյուջեից չէ՞, հավանաբար: Այսինքն` նորից մեր փողերից: Ուրեմն, մեզանից, մեր վրա հարկային բեռը ծանրացնելով` երաշխավորում եք մեր էն փողերը, որոնք մենք, հավանաբար, երբեք էլ չենք տեսնի:

Եվ, ցավոք սրտի, ժամանակս վերջանում է, բայց ամենակարեւորը: Տեսեք, ի վերջո ամբողջ կոնցեպցիան այս, ես, գիտեք, տնտեսագետ չեմ, ձեր պես խորը գիտելիքներ` սոցիալական եւ տնտեսական ոլորտներում, չունեմ, բայց հասկանում եմ, որ այս 40 օրենքն ի վերջո իրենց տակ ունեն կոնցեպտուալ մի հարց` մենք սոցիալական վճարներն ուզում ենք փոխկապակցել թոշակի հետ: Փոխկապակցված չի այսօր Հայաստանում: Հա, դա ճիշտ է, ես դա ընդունում եմ: Հիմա, արդյոք այս ճանապարհով մենք այդ փոխկապակցումն ստեղծո՞ւմ ենք: Ո՞րն է շահագրգռվածությունը, մոտիվացիան` մարդկանց, որ նրանք բացահայտեն, դեկլարացիայի ենթարկեն իրենց եկամուտները, հնարավորությունները:

Ավարտում եմ, տիկին Պետրոսյան: Ո՞րն է այդ մոտիվացիան: Դուք ասում եք, որ այդ մասնավորը դա դառնում է այդ մոտիվացիան: Բացարձակապես էլ չէ: Եթե մասնավոր է, ի՞նչ մոտիվացիա է նոր ստեղծում: Հարցս հետեւյալն է: Լավ, դա ես հետո արձագանքելու ժամանակ կասեմ, բայց, եթե այսօր դուք գիտեք, չէ՞, ինչքան մարդ կա, որ խուսափում է հարկերը վճարելուց` այս պետությանը: Այդ էլ կխուսափի, ի՞նչ եք անելու:

Հ.ՀԱԿՈԲՅԱՆ

-Ովքեր որ այսօր խուսափում են, եթե ոչ վաղը, ապա մյուս օրը հստակ յուրաքանչյուրն իր առաջ կունենա խնդիր` ինչպիսի կենսաթոշակ է ստանալու: Եթե շարունակեն խուսափելը, ոչինչ էլ չեն ստանա, եթե չեն շարունակում խուսափել, ապա իրենց իսկ կողմից ստեղծված արտադրանքի մի մասը կծառայի իրենց վաղվա կենսաթոշակի համար:

Շահագրգռվածության հետ կապված` վերջին հարցին եմ ուզում պատասխան տալ: Պետության մասնակցությունը, կարծում եմ, բավարար աստիճան է եւ ավելին` պետության կողմից չէր կարելի անել, որովհետեւ դուք ձեր հարցերով իսկ ասացիք, որ այսօր մեր պետությունը եւ մեր ցեղը չունեցած դեֆիցիտով բյուջեից գումար է տրամադրում քաղաքացիներին, եւ մեր կենսաթոշակը ցածր է, եւ մենք ուզում ենք դա անել վաղվա օրվա համար: Շատ ճիշտ է հարցադրումը:

Քաղաքացին շահագրգռվում էր նրանով, որ քաղաքացին պետք է հասկանա` իր այսօրվա գործողությունից կամ աշխատանքային պայմանագրից է կախված իր վաղվա կենսաթոշակը` մեկ, եւ հասկանա, որ պետությունն էլ է շահագրգռված իր աշխատանքային պայմանագրի կամ իր վճարած սոցվճարի չափով կամ մասով` հարաբերական իմաստով, քաղաքացուն օգնելու:

Եթե կան ձեր կողմից առաջարկվող այլ տարբերակներ, պատրաստ ենք քննարկելու, որպեսզի շահագրգռված լինի քաղաքացին` ստվերային աշխատանքից հեռու մնա` սա մեկ խնդիր, եւ 2-րդ խնդիրը, որպեսզի պետական բյուջեի դեֆիցիտը նշված գումարների փոխհատուցման համար չավելանա` սա 2 խնդիր: Պատրաստ ենք քննարկելու ձեր ցանկացած տարբերակը:

Երաշխիքային վտանգը: Իհարկե, կա այդ վտանգը եւ, իհարկե, եթե   ինչ-որ ֆորսմաժորային իրավիճակ լինի, ապա պետությունը մի կողմից տրամադրելով գումար` նույն քաղաքացու համար, մյուս կողմից կորցնելով այդ գումարը, պարտադրված է լինում երաշխավորելու:

Հիմա հարց` երաշխավորե՞լ, թե՞ չերաշխավորել, գնա՞լ, թե՞ չգնալ: Ես կարծում եմ, չգնալը հիմնավորված չէ եւ գնալն է ճիշտը: Իհարկե, կա ռիսկայնություն եւ, իհարկե, պետք է պետական այրը` այդ թվում եւ մենք, այսօր կարողանանք ընդունել այնպիսի սկզբունքներ, որպեսզի վաղը հնարավորինս փոքրացնենք պետության կողմից կորցվող գումարների ռիսկայնությունը:

Փողերի արտահոսքի հետ կապված: Երբ որ նայում ես դինամիկան` գումարների, երբ որ նայում ես տնտեսական աճը կամ ՀՀ-ի կողմից օգտագործվող գումարները, առաջանում է, ուղղակի, գումարների ավելցուկ: Որտե՞ղ պետք է տեղադրվեն գումարները:

Կենսաթոշակային ֆոնդերում մենք ունենք 3 տեսակի ֆոնդեր, մեկը` 50 տոկոս պարտատոմսերի տակ, մեկը` 75 տոկոս, մեկը` 100 տոկոս` ռիսկայնությունը պակասեցնելու համար, բայց միեւնույնն է` առաջանալու են ավելցուկ գումարներ: Որտե՞ղ են օգտագործվելու գումարները:

Եթե դուք գտնում եք, որ կա այլ ճանապարհ, մենք քննարկել ենք, ասենք, պայմանական մասնակցության ՀՀ գործարարները, գումարները գնան, չգիտեմ, Համահայկական բանկ եւ այլն, եւ այլն, քննարկված են սրանք բոլորը, մենք ձեր հետ պատրաստ ենք քննարկելու` ավելացած գումարները ՀՀ-ից չհանելու, ՀՀ-ի ներսում օգտագործելու համար:

Այս դեպքում, ուղղակի, հարց է առաջանում` ինչքան տոկոսադրույքը, եկամտաբերությունը` գումարների, բարձր, այնքան կենսաթոշակառուի շահը բարձր, շահույթը բարձր: Ինչքան եկամտաբերությունը ցածր, ռիսկայնությունը ցածր, այնքան կենսաթոշակառուի ավելացած գումարների եկամտաբերությունը ցածր:

Եթե մենք այսօրվանից ապահովում ենք յուրաքանչյուր տարվա գնաճին համապատասխան եկամտաբերություն, ապա մենք պարտավոր ենք դրա մասին մտածելու եւ այդ գումարները տեղադրելու, որպեսզի դա ստանանք, հակառակ դեպքում վաղը կստացվի, որ պետական բյուջեից նորից լրացուցիչ գումարներ պետք է տրամադրենք` այսօրվա երաշխիքն ապահովելու համար:

Այսինքն` մի կողմից ունենք նպատակ` գումարները ՀՀ-ում ծախսելու, որպեսզի մեր տնտեսությունը զարգանա, մյուս կողմից ունենք խնդիր` մեր իսկ կողմից տված երաշխքիներն ապահովելու համար:

Մասնավոր սեկտորի հետ կապված, ուրեմն, ասեմ ձեզ, պարոն Հովհաննիսյան, որ Բրազիլիա, Արգենտինա, չգիտեմ, եվրոպական մի քանի երկրներ, յուրաքանչյուրն ունի իր մոտեցումը: Երկրներ կան, երկրների շարք, որոնք այլ մոտեցում ունեն: Այսինքն` ո՞րն է դա: Քանի որ ռեֆորմը հասարակական է, ապա հասարակության բոլոր խավերը պետք է լինեն մասնակից` ֆիզիկական անձ, իրավաբանական անձ եւ պետություն:

Շատ երկրներում գործատուները մասնակցում են ռեֆորմին, եւ գործատուները վճարում են որոշակի գումար` պայմանական: Բաժանված է 3 մասի` մի մասը պետությունը, մի մասը անձը, քաղաքացին, աշխատողը, մյուս մասը գործատուն: Երկրներ կան, որոնք հրաժարվում են գործատուին մասնակից դարձնելուց, որովհետեւ գործատուի մասնակցությունը գտնում են` ճիշտ չէ:

Երկրներ կան, որոնք որ հիմնական, ասենք, 13 տոկոս կա, կարծեմ Բրազիլիայում էր, որտեղ էր, 11, 12, 13 տոկոս, Ուրուգվայում 13 տոկոս կա` վճարվող գումարները, մի մասը վճարում է գործատուն, մի մասը` աշխատողը, մյուս մասը` պետությունը: Քննարկելու խնդիր է եւ, կարծում եմ, լավ հաշվարկների դեպքում կամ որակապես պետությունը երաշխիքային դաշտից հանելու պարագայում կարելի է ընտրել ցանկացած մոդելը:

Պետությունը երաշխիքային դաշտից հանելը դեռեւս չի նշանակում, որպեսզի, ասենք, գործատուին տանեն ռիսկային կամ երաշխիքային դաշտ: Ընտրելու խնդիր է եւ, կարծում եմ, մենք պատրաստ ենք քննարկելու ձեր ասած բոլոր տարբերակները:

Առաջինն արձագանքեք, էլի՞, մոռացա արդեն:

Ա.ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ

-Պարզաբանման կարգով` Վահան Հովհաննիսյան, 3-րդ խոսափող:

Վ.ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

-Շնորհակալություն պատասխանների համար: Հատկապես երեք պատասխանների մեջ դուք նշեցիք, որ մտածելու խնդիր է, քննարկելու խնդիր է: Այսինքն` սա կարող է երկու բան նշանակել, որ կամ դուք շատ բարյացակամ, դրական լիցքերով ոգեւորված մարդ եք եւ պատրաստ եք լսելու ընդդիմության տեսակետները, կամ նախագիծը բավական հում է, եւ վերջնական որոշումներ, վերջնական լուծումներ, սցենարներ դուք չունեք:

Իմ հարցը հետեւյալն էր, որ բազմաթիվ մոդելներ կան աշխարհում, կարծեմ 18, մենք գիտենք: Ես հարցնում եմ այն մոդելը, որը փորձ է արվում կիրառել Հայաստանում: Այսինքն` պարտադիր մասնավոր կուտակային ֆոնդ, ու միայն դա: Դա քանի՞ երկրում կա եւ որո՞նք են այդ երկրները: Սա էր իմ հարցը:

Իսկ այն, որ դուք նկարագրեցիք` ինչ է հնարավոր քննարկման առարկա դարձնել, ինչին դուք էլ, ոնց որ թե, սկզբունքային դեմ չեք, դա պայմանական կուտակային ֆոնդն է, ինչի մասին մենք մի քանի տարի արդեն բանավիճում ենք: Եվ, եթե հնարավոր են ինչ-որ բարեփոխումներ այդքան լուրջ եւ խորը, մենք, իհարկե, կաշխատենք մեր ելույթներով դրանք հիմնավորել:

Հիմա ի՞նչ կստացվի վերջում` ես դեռ չգիտեմ: Մենակ ուզում եմ մի բան հարցնել: Գիտեք չէ՞ Չիլիում ինչ է եղել, քանի որ ձեր օրինակները Լատինական Ամերիկայից էին: Ոգեւորված ընդունեցին այս տեսակի ռեֆորմ, ժողովուրդը, աշխատավոր ժողովուրդը, բանվորները հայտարարեցին իրենց եկամուտների մասին ու գործատուի միջոցով սկսեցին տալ: Գործատուները ռոճիկներից բանվորների փողը հավաքում էին եւ չէին տալիս պենսիոն ֆոնդ: Հետո դատական գործեր, տարիներով քաշքշուկ եւ այլն: Դա էլ հո հայեր չե՞ն: Այսինքն` այդ ռիսկերը բոլորը պետք է հաշվարկել:

Հ.ՀԱԿՈԲՅԱՆ

-Ուրեմն, կա ոչ միայն Չիլիի, այլ կա Հունգարիայի օրինակն էլ, եթե այդպես է, եւ շատ երկրներում կա պարտադիր մասնավոր կուտակայինը, ես բերեցի օրինակներ եւ ասացի, որ այդ երկրներում նույնիկս ամբողջ հասարակությանը ներգրավելու համար իրենք ընտրում են նաեւ գործատուներին` որպես շահագրգիռ կողմ, որպես 3-րդ կողմը:

Շատ երկրներում կա` լատինաամերիկյան երկրները, եվրոպական, էսպես, նոր Եվրամիության երկրներում, ասենք, ԱՊՀ երկրներում Ղազախստանն է, ԱՊՀ երկրներում կան: Շուրջ 2 երկրներ կան, որոնք որ, ուղղակի, կամա թե ակամա ուսումնասիրված է: Թե մեր մոդելն ո՞ւմ նման է, ես կասեի, ուղղակի, մեր մոդելն ընտրված է մեզ համար, մենք գտնում ենք, առաջարկվում է այս լուծումը` քաղաքական:

Եվ 2-րդ խնդիրը, պարոն Հովհաննիսյան, եթե դուք պատրաստ եք քննարկելու, մենք պատրաստ ենք ձեր հետ քննարկելու, եւ ես երբեք քննարկումից, էսպես, ո՛չ վախեցել եմ, ո՛չ փախել եմ եւ, կարծում եմ, այստեղ հարցն այնքան պարզ է: Եթե կա առաջարկություն, հարկավոր է լսել:

Ա.ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ

-Ստյոպա Սաֆարյան` 3-րդ խոսափող:

Ս.ՍԱՖԱՐՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Իմ հարցն սկսվելու է պարոն Հովհաննիսյանի բարձրացրած հարցադրման շարունակությամբ, բայց մեկ այլ տեսանկյունից: Այդ ինչպե՞ս եւ ի՞նչ հիմնավորումներով որոշում ընդունվեց` հենց այս մոդելն ընտրել Հայաստանի համար:

Ես կարծում եմ, որ նման քաղաքական որոշում կայացնելուց առաջ պետք է նախորդած լինեն որոշակի հետազոտություններ ոչ միայն պարոն Հովհաննիսյանի հիշատակած այլ երկրների մոդելների, այլ նաեւ հենց ո՞րն է հայկական միջավայրի առանձնահատկությունը, եւ ինչո՞ւ է հենց այս մոդելն ընտրվում:

Եվ ընդհանրապես, ճիշտն ասած, ինչքան բան կա խոցելի, երբ որ քննադատում է ընդդիմությունը եւ հարց է տալիս, թե ինչո՞ւ է այդ մոդելը վերցվել, ասում են` Եվրամիության այսինչ երկրի մոդելն ենք վերցրել, բայց Եվրամիության այն ամենահետ երկրի մոդելն ենք միշտ վերցնում` չգիտես ինչու նախապատվություն չտալով ավելի առաջադեմ երկրների` Գերմանիայի, Ֆրանսիայի, չգիտեմ, Անգլիայի մոդելներին:

Միշտ ինչ-որ մի բան որ վերցվում է` կամ արեւելաեվրոպական երկրներից պետք է վերցվի, կամ, չգիտեմ, որտեղից: Եթե սոցիալական ապահովության չափանիշներն ավելի բարձր ապահովող երկրներ կան, ինչպես, օրինակ` Սկանդինավյան երկրներն են, կարծում եմ, արժե ուշադրություն դարձնել նրանց մոդելին:

2-րդը` արդյոք այս մոդելի ընտրությունը կապ ունի՞ ՀՀ-ի դեմոգրաֆիական իրավիճակի եւ դրա միտումների հետ: Ես օրերս ընթերցեցի մի տեղեկատվություն, որի վերնագիրը շատ խոսուն էր` «Հայաստանն այլեւս ծերացող երկիր է, Հայաստանի հասարակությունը ծերացող հասարակություն է, որովհետեւ կենսաթոշակառուների թիվը կտրուկ ավելանում էր»: Արդյոք այս մոդելը կապ ունի՞ այդ միտումների հետ եւ, եթե այսօր դա կապ չունի, ապա ո՞րն է վաղվա միտումների հետ այս ձեր որդեգրած մոդելի կապը:

Եվ 3-րդը` դուք խոսեցիք, որ պետությունը չի կարող առնել, փախնել այդ գումարները: Կարող է չառնել եւ չփախնել, բայց կարող է գցել, ինչպես դա եղավ ավանդների պարագայում, որի հետ կապված մենք առ այսօր չենք կարողանում հասկանալ` մենք ավանդները վերադարձնո՞ւմ ենք, թե՞ ավանդների դիմաց, ուղղակի, օժանդակություն ենք ցույց տալիս:

Եվ այս կտրվածքով արդյոք դուք ունե՞ք հաշվարկված վատատեսական սցենարները, երբ, օրինակ` մեր դրամը, Աստված տվել, չի խնայել, ճնշումները շուտ-շուտ բարձրանում եւ իջնում են, տատանումներ է տալիս, հետագայում նման մի, թույլ տվեք ասել` վատատեսական զարգացումների պարագայում, ո՞րն է լինելու պետության կողմից պարտքերի ժառանգորդման եւ փոխհատուցման բանաձեւը:

Այսինքն` որո՞նք են այդ երաշխիքները, որ այսօր քաղաքացին` իր հույսը հառած տասնամյակներ անց թոշակ ստանալուն, չի հայտնվի կոտրած տաշտակի առջեւ, ինչպես որ հայտնվեցին խնայդրամարկղում գումարներ ներդրած քաղաքացիները, երբ այսօր անգամ այն գործակիցը, որ ֆիքսված է նրանց ավանդների փոխհատուցման համար, ըստ էության, անհասկանալի է, թե ինչ տրամաբանությամբ է կազմվել: Շնորհակալություն:

Հ.ՀԱԿՈԲՅԱՆ

-Սկսեմ ավանդներից, որովհետեւ նախագծին չի վերաբերում: Կա քաղաքական որոշում եւ, կարծում եմ, որոշումը հարկավոր է լավ ուսումնասիրել: ՀՀ կառավարությունը չի փոխհատուցում խնայբանկում ունեցած ավանդները քաղաքացիներին: ՀՀ կառավարությունը, այն քաղաքացիները, ովքեր 2005 թվականի ապրիլից մինչեւ 2006 թվականի հուլիսը գտնվել են ընտանեկան նպաստի համակարգում, այսինքն` աղքատ շերտ ընտրված` այս պայմաններով, փոխհատուցում է կատարում այդ շերտին: Սա ավանդների հետ կապված:

Ավանդների փոխհատուցում, հետվերադարձ չկա: Կա ընտանեկան նպաստի համակարգում կորցրած գումարների փոխհատուցում: Սրանք տարբեր բաներ են: Եվ կարծում եմ, սա ավանդների հետ համեմատելը բացարձակ այդպես չի:

Միանգամից ուզում եմ 4-րդ հարցի պատասխաննել միացնել, որպեսզի ամբողջական լինի: Դուք ասացիք ֆորսմաժորային իրավիճակ, որ փախնեն, տանեն, չգիտեմ, եւ այլն: Կրկնում եմ, փախնելով չի, կառավարությունով չի կամ վարչապետով չի, կամ ԱԺ-ով չի, կամ նախարարով չի այս ամենը: Այս ամենն օրենքի գործողության ոլորտ է, եւ այսօրվանից բոլորը հայտարարում են, որ ՀՀ կառավարությունը, այսինքն` պետությունն ինքը` օրենքով սահմանված կարգով, երաշխավորում է մայր գումարների վերադարձը, եւ յուրաքանչյուր տարվա գնաճի չափով եկամտաբերության ապահովումը: Սա երաշխավորված է:

Ինչպե՞ս կլինի վաղը: Եթե նորից էսպես մեծ, եթե ֆորսմաժորային իրավիճակ լինի` լինի երկրաշարժ, հա՞, երկրագունդը կործանվի, մենք էլ չենք փոխհատուցի, հաստատ չենք փոխհատուցի, բայց դեռ կործանված չի, դեռ քարե դար ապրում ենք, ապա պետությունը գտնվում է պատասխանատվության դաշտում` իր քաղաքացիների մոտ:

Ժողովրդագրական իրավիճակի հետ կապված, իհարկե, կապ ունի եւ, միանշանակ, կապ ունի: Ինչպես նշվեց հիմնական զեկուցողի կողմից, այսօր մենք ունենք 1/1 հարաբերակցությունը, երբ որ նորմալ ժողովրդագրություն ունեցող երկրներում 3/1 է հարաբերակցությունը: Այսինքն` 3 աշխատողը կարող է պահել մեկ, ունենալ մեկ կենսաթոշակառու, եւ մեզ մոտ, այո, այսօր կենսաթոշակառուների թիվն առաջիկա 15 տարիների ընթացքում ավելանալու է: Այո, մենք ունենք այդ խնդիրը, եւ գաղտնիք չի, կրկնում եմ, որ մենք այսօր ունենք այդ կենսաթոշակռուներին` կենսաթոշակով ապահովելու խնդիրը:

Դրա համար խնդիրը բաժանում ենք երկու մասի: Ասում ենք` բերեք եղած համակարգով կարողանանք առաջիկա 15, 20 տարին մեզ կարողանալ, էսպես, պահել, բայց 20 տարի հետո, 23 տարի հետո մենք ունենալու ենք արդեն ապահովագրված համակարգ:

Առաջինը` մարդը կստանա կենսաթոշակ նույն պետությունից` այլ սկզբունքով` պետական բյուջեից, եւ 2-րդը` նույն պետությունը կերաշխավորի եւ կապահովի նույն մարդուն` 2-րդ կենսաթոշակը ստանալուց` պարտադիր կուտակային ֆոնդից: Սա ենք ուզում անել:

Մոդելի հիմնավորումը: Ես, ճիշտն ասած, չեմ կարող ասել, որ, էսպես, չէն լինի խնդիրներ վաղվա քննարկման համար` մոդելի հիմնավորման, չեմ կարող ասել: Օրինակ` հիմա դուք կարող եք ասել, որ, չգիտեմ, ասենք, այսինչ զարգացած երկրում այսպիսի կենսաթոշակային համակարգ է գործում եւ նրանց կենսաթոշակը բարձր է:

Իհարկե, բարձր է: Պայմանական, եթե նրանց մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ն կազմում է 15 կամ 20, կամ 30 հազար դոլար, բնական չէ՞, որ բարձր կլինի նրանց կենսաթոշակը: Բայց հարցն արդյոք ճի՞շտ է, որ մենք շարժվենք այդ երկրի կենսաթոշակային համակարգի մոդելով, երբ որ մեր մոտ այսօր մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ն պայմանական մինչեւ 4 հազար դոլար է կազմում: Չեմ կարող ես ասել դա` ո՞րն է ճիշտը` գնալ ինչ-որ մեկ օրինակով, թե՞ սեփականն ունենալ: Մինչեւ հիմա, կարծում եմ, եւ՛ նա է սխալ եղել, եւ՛ նա է սխալ եղել,  եւ՛ նա է ճիշտ եղել, եւ՛ նա է ճիշտ եղել: Չկա նման գնահատական:

Ա.ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ

-Հարգելի գործընկերներ, ընդմիջում կես ժամ: Պարոն Սաֆարյան, ընդմիջման ժամ է: Ընդմիջում կես ժամ:


Ժամը 16:30

  ՆԱԽԱԳԱՀՈՒՄ Է ՀՀ ԱԺ ՆԱԽԱԳԱՀԻ ՏԵՂԱԿԱԼ ԱՐԵՎԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ
 

Ա.ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ

-Հարգելի գործընկերներ, շարունակում ենք մեր աշխատանքները։ Հիշեցնեմ, որ քննարկվում է «Պետական կենսաթոշակների մասին» եւ «Մեկ  տասնյակից ավելի օրենքներում փոփոխություններ եւ լրացումներ կատարելու մասին» նախագիծն 1-ին ընթերցմամբ ընդունելու մասին հարցը։ Հիմնական եւ հարակից զեկույցները ներկայացվել են։

Այժմ հերթագրվել են հարցերի համար պատգամավորները հարակից զեկուցողին՝ ԱԺ սոցիալական հարցերի մշտական հանձնաժողովի նախագահ Հակոբ Հակոբյանին հարցեր ուղղելու համար։

Այժմ պարզաբանման համար, 3-րդ խոսափող, Ստյոպա Սաֆարյան։

Ս.ՍԱՖԱՐՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Պրն Հակոբյան, ձեր պատասխաններից մեկով գրեթե հաստատեցիք իմ մտահոգությունը։ Իմ ասածը հենց դա էր։ ՀՀ քաղաքացիները խնայդրամարկղում ներդրած իրենց գումարները կորցրեցին Հայաստանի 3-րդ հանրապետության օրոք, եւ ինչպես դուք եք իրավացիորեն նշում, ՀՀ-ն չի փոխհատուցում նրանց կորցրածը։ Ես նորից եմ շեշտում, նրանք իրենց ավանդները կորցրեցին 3-րդ հանրապետության օրոք, ոչ թե անգամ Խորհրդային Միության օրոք։

Եվ 2-րդը՝ ես ճի՞շտ եմ հասկանում ձեր տված պարզաբանումներից, որ քանի որ առաջիկա 10-15 տարիների կտրվածքով մեր երկրում ավելի շատ առաջանալու են կենսաթոշակառուները եւ պետության համար դա դառնալու է սոցիալական մի կատաստրոֆիկ բեռ, որն անգամ այսօր նա չի կարողանում կատարել։ Ես հիշեցնեմ, որ անցած տարի, երբ վերցնում էինք վարկեր ՌԴ-ից եւ միջազգային այլ կազմակերպություններից, հիմնավորումն այն էր, որ այդ վարկերի մի մասով տրվելու են կենսաթոշակառուների կենսաթոշակները։ Այսինքն՝ անգամ այսօր ՀՀ-ն իր պարտավորությունները կատարելու համար  հարկադրված է դա կատարել միջազգային կազմակերպություններից եւ պետություններից ստացած վարկերի հաշվին։ Այսինքն՝ ստացվում է, որ մենք ուղղակի գնում ենք այս կուտակային համակարգի ներդրմանը, որպեսզի այսօր ավելի մեծ հարկային մուծումների, պարտադիր եւ կամավոր մուծումների միջոցով ձեւավորվի դրամական ինչ-որ մի զանգված, որով առաջիկա 10-15 տարիներին վճարվեն այդ կենսաթոշակները։ Ես ճի՞շտ եմ հասկանում, որ այսօրվա դեմոգրաֆիական վիճակի, աղետալի վիճակի հետ կապ ունի այս համակարգերին անցումը։ Շնորհակալություն։

Հ.ՀԱԿՈԲՅԱՆ

-Ասեմ ձեզ, որ ավանդների հետ կապված դուք նորից շեշտադրում արեցիք, ապա ես պիտի ձեզ հարցնեմ՝ նախկին ԽՍՀՄ երկրներից ինչքա՞ն եւ ինչպե՞ս են փոխհատուցել։ Բոլոր երկրները գտնվել են շատ ավելի վատ վիճակում, քան ՀՀ-ն։

Դեմոգրաֆիկ խնդիրի հետ կապված ասեմ, որ իհարկե, մենք այսօր, ձեր ասելով, հարկ ենք ավելացնում։ Բայց սա հարկ չի, պրն Սաֆարյան։ Ես կրկնում եմ, եւ այս հարցի պատասխանը ուզում եմ ամփոփ տալ,  որպեսզի հասկանալի լինի։ Մենք քաղաքացուց վերցնում ենք գումար իր համար, պետության կողմից  վճարում ենք այդ գումարի չափով քաղաքացուն եւ երաշխավորում ենք հետվերադարձը մայր գումարի եւ նվազագույն գնաճի, յուրաքանչյուր տարվա գնաճի չափով եկամտաբերությունը։ Այսինքն՝ այս գումարը, որը դուք դիտարկում եք որպես լրացուցիչ սոցվճար, ոչ, այս գումարը պատկանում է քաղաքացուն եւ կենսաթոշակի անցնելուց դառնում է նրա սեփականությունը։ Այսինքն՝ մենք քաղաքացուց հարկ չենք վերցնում ծախսենք այլ նպատակով։ Քաղաքացուց վերցնում ենք գումար իր իսկ կարիքների համար, որը հետո կենսաթոշակի անցնելուց դառնալու է նրա սեփականությունը։

Ա.ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ

-Հաջորդ հարցը՝ Արծվիկ Մինասյան, 3-րդ խոսափող։

Ա.ՄԻՆԱՍՅԱՆ

-Պրն Հակոբյան, ես մի քանի հարց ունեմ։ 1-ինը՝ թմբկահարվում է անընդհատ եւ դուք էլ ձեր խոսքում նշեցիք, որ սոցիալական արդարության սկզբունքը ներկա գործող համակարգը չի ապահովում, որովհետեւ մարդը ստանում է կեսնաթոշակ պայմանավորված ոչ թե իր կատարած վճարման մեծությունից, այլ աշխատանքային ստաժից։ Եվ բնականաբար, անկախ նրանից որքան է տվյալ անձի համար վճարում կատարվել սոցիալական վճարի տեսքով, նա կենսաթոշակի գնալիս ստանում է աշխատանքային այն ստաժի տարիներին համապատասխան կենսաթոշակ, ինչ-որ մի երրորդ անձը, որը նույն տարիներով աշխատել է՝ անկախ նրանից, թե ինքը որքան է փոխանցել։

Այս նոր համակարգը, որ առաջարկվում է, թե ներկա գործողների, թե ներկա կենսաթոշակառուների, եւ նաեւ ապագայում կեսնաթոշակի գնացողների համար արդյոք նրանց մասով պահպանվու՞մ է սոցիալական արդարության սկզբունքը։

2-րդ հարցը՝ ակնհայտ է, որ ներկայիս հարկային համակարգում կատարվող այս փոփոխության արդյունքում նվազագույն աշխատավարձը, փաստորեն, ենթարկվում է հարկման, ինչը հակասում է ոչ միայն ՀՀ Սահմանադրության համապատասխան հոդվածներին, այլեւ միջազգային պարտավորություններին, որ ստանձնել է ՀՀ-ն։ Ինչպե՞ս եք պատկերացնում, արդյոք այս անհամապատասխանությունը կարո՞ղ է տեղ գտնել  փաթեթում։

3-րդ հարցը վերաբերում է հետեւյալին։ Եթե այդքան գովաբանում եք այս համակարգը, ինչու՞ 2008թ. որ պետք է դրվեր, չդրվեց եւ արդեն երկու տարի, փաստորեն, կորցվեց եւ նորից հետաձգվում է եւս չորս տարով։ Եթե այդքան լավն է այդ համակարգը, ինչու՞ հատկապես պատգամավորական կորպուսը եւ կառավարությունն առաջին հերթին չեն մտնում այս համակարգի մեջ որպես փորձարկման առաջին օղակ։

Եվ վերջին հարցը՝ դուք անձամբ անձնական պատասխանատվություն կրելու՞ եք այս համակարգի գործադրման դեպքում։ Շնորհակալություն։

Հ.ՀԱԿՈԲՅԱՆ

-Ոչ միայն ես, դուք էլ եք կրելու, պրն Մինասյան եւ կրելու են բոլորը։ Եթե ես, որպես հանձնաժողովի նախագահ, ներկայացնում եմ օրենքը, եւ ցանկացած օրենք ԱԺ գործողության համար, դուք էլ եք կրում պատասխանատվություն։

Սոցիալական արդարության հետ կապված խնդիրը դուք էլ համաձայնվեցիք ինձ հետ, որ չի կարող մարդու աշխատանքի վերջնական գնահատականը կապված չլիներ նրա աշխատանքի հետ։ Եվ այն համակարգը, որ այսօր ունենք, բառացիորեն կապ չունի ոչ սոցիալական արդարության եւ ոչ էլ այս սոցիալական  խնդրի հետ։ Ասացի, որպեսզի այս սոցիալական նոր ռեֆորմը՝ կենսաթոշակային նոր համակարգը ավելի լավ աշխատի, ապա հարկավոր է հինը վերանայել հետեւյալ սկզբունքով։ Աշխատել կենսաթոշակի ապահովումը կապել վճարած սոցվճարների հետ կամ գտնել մեկ այլ տարբերակ՝ կապել մարդու աշխատավարձի հետ։ Համենայն դեպս, գտնել ավելի դրական եւ ավելի շահագրգիռ ճանապարհ, որը կբերի նրան, որ ՀՀ քաղաքացին հստակ կհասկանա մեկ բան, որ ցանկացած պարագայում կենսաթոշակ ստանալուց դա կլինի առաջին, երկրորդ կամ երրորդ աստիճանը, կապ ունի իր իսկ աշխատանքի եւ իր կողմից վճարած գումարի հետ։ Եթե դուք ունեք առաջարկ, պատրաստ ենք քննարկելու։ Ես կոնկրետ ասում եմ, ես կողմնակից եմ քննարկելու, որպեսզի մինչեւ պարտադիր կուտակային կենսաթոշակ ստանալը մեր գործող համակարգը ուղղակի կապել վճարված սոցվճարի հետ։ Ես սա եմ առաջարկում եւ պատրաստ եմ քննարկելու նաեւ ձեր առաջարկը։

Նվազագույն աշխատավարձի հետ կապված ասեմ, որ այո, երբ փաթեթում մենք «Աշխատավարձի վարձատրման մասին» օրենքի  նախագծի գործունեությունը չեղյալ ենք հայտարարում, որտեղ կարգավորվեր հետեւյալ կոնվենցիայի դրույթը, որ նվազագույն աշխատավարձից հարկեր չեն գանձվում, ապա այսօր դա մի տեսակ բաց է մնում։ Այսինքն հարց՝ ՀՀ-ում այսօր այս օրենքի նախագիծը, այս փաթեթն ընդունելուց հետո նվազագույն աշխատավարձը կհարկվի՞, թե՞ ոչ։

1-ինը՝ նվազագույն աշխատավարձի հարկման գործունեությունը կարգավորվում է այլ օրենքներով, բայց նվազագույն աշխատավարձից գանձում չկատարելու խնդիրը փաթեթում բաց է եւ հարցը կլուծվի 1-ից 2-րդ ընթերցման ժամանակահատվածում։

Ինչու՞  հիմա է քննարկվում փաթեթը։ Հիմա չի քննարկվում։ Եթե ուշադիր նայենք մեր կողմից ընդունված օրենքը «Պետական նպաստների մասին», ապա կտեսնենք օրենքի դրույթ, որտեղ գրված է՝ անցնել կենսաթոշակային համակարգին որոշակի նախապայմաններով։ Եվ ինչու՞ ենք մենք երկարացնում օրենքի գործունեության ոլորտը մինչեւ 2013թ. կամ 2014թ. հունվարի 1-ը, որովհետեւ, պրն Մինասյան, քննարկումների արդյունքում մենք եկել ենք այն եզրակացության, որ ռեֆորմի կարեւորությունը շատ մեծ է, ռեֆորմի արդյունքների ակնկալումը մեր հասարակության համար շատ կարեւոր է։ Դրա համար մենք օրենքի գործունեության ոլորտը տարբեր փուլերում մտցնում ենք շրջնառության մեջ, որպեսզի կարողանանք չշտապել։ Սա է։

Ա.ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ

-Արծվիկ Մինասյան, 3-րդ խոսափող։

Ա.ՄԻՆԱՍՅԱՆ

-Պրն Հակոբյան, կարծում եմ անձնական պատասխանատվության մասով դուք պատասխանեցիք հարցին այն առումով, որ դուք անձնապես պատասխանատվություն եք կրում։ Ես հիմա կհայտարարեմ այստեղից, որ բոլոր նրանք, ովքեր կողմ ենք քվեարկելու, անձնական պատասխանատվություն պետք է կրեն։ Սա մեկ։

2-րդ հարցի հետ կապված՝ այնուամենայնիվ, այս փաթեթը, որ բերել եք եւ ասում եք քվեարկենք եւ ընդունենք, արդյոք ապահովու՞մ է սոցիալական արդարության այդ սկզբունքը, որի մասին դուք խոսեցիք եւ ոչ թե ես ձեր հետ համաձայնվեցի։ Դա սոցիալական արդարության հանրահայտ սկզբունքն է։ Ամեն մեկը ստանում է այնքան, ինչքան վճարել է։

Եվ 3-րդը՝ դուք շարունակում եք նորից թելադրել, թե իբր սա բավականին երկար ժամանակ քննարկումների փուլ է եղել։ Կխնդրեի ասեք՝ հանրային քննարկման անցե՞լ է սա, եւ եթե այո, ապա ու՞ր է ամփոփաթերթը, որպեսզի տեսնենք, թե ի՞նչ առաջարկներ են եղել։

Հ.ՀԱԿՈԲՅԱՆ

-Միաժամանակ օրենքի գործունեության ոլորտը 2011-13թթ. ձգելը կապ ունի «Անձնավորված հաշվառման մասին» օրենքի հետ, որը փաթեթում է, որով մենք ստեղծում ենք բազան ամբողջովին, որպեսզի յուրաքանչյուր քաղաքացու տեղը մենք իմանանք եւ իմանանք  նաեւ նրա կողմից վճարված գումարները։ Հիմնական պատճառներից մեկը սա է։

Սոցիալական արդարության մասին։ Ինչպե՞ս եք կարծում, երբ քաղաքացուն հայտարարենք, որ ձեր կողմից վաստակած գումարի այսքան մասը մենք  վերցնում ենք, այդքան էլ կառավարության կողմից ավելացնում ենք եւ այսքան տոկոսադրույքով ձեզ հետ ենք վերադարձնելու, սա՞ է արդարը, թե՞ երբ քաղաքացուն ասում ենք, որ դուք ինչքան աշխատես, դու ստանալու ես այսքան գումար՝ գումարած այսքան տարի։ Ո՞րն է ճիշտը, չգիտեմ, պետք է դա նայել։

Անձնական պատասխանատվության հետ կապված։ Ես նորից եմ կրկնում իմ միտքը, որ եւ դուք եք պատասխանատու,  եւ բոլորը, եւ ես։ Մենք գործ ունենք մի օրենքի նախագծի հետ, որը վերաբերում է ամբողջ հասարակությանը երկարատեւ տարիների համար։ Կարծում եմ, որ յուրաքանչյուրը խորհելու բան ունի, եւ չեմ կարծում, որ սա պետք է հենց այնպես ասել այո եւ պրծնել։ Դրա համար հրավիրում ենք քննարկելու, պրն Մինասյան։ Եվ այդ քննարկումների ընթացքում հասարակությանը տեղյակ պահել, կարծիքները հավաքել, հետո գնալ 2-րդ ընթերցման ռեժիմի։

Ա.ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ

-Պրն Հակոբյան, պրն Մինասյանը «ԱԺ կանոնակարգ» օրենքն է վկայակոչում, որով կառավարությունը օրենսդրական նախաձեռնություն ներկայացնելիս պետք է ամփոփաթերթիկ բերի հանրային քննարկումների մասին։ Նա դա է ասում։

Հ.ՀԱԿՈԲՅԱՆ

-Ես ի սկզբանե հարցի պատասխանը ասացի։ Ես դրան անդրադարձա։ Քանի որ կառավարության հետ մենք միասին քննարկում էինք օրենքին վերաբերող սկզբունքային հարցերը եւ կառավարությունն ինքը սրանից հետո, հստակ կա հատուկ գրաֆիկ՝ օգտագործելով զանգվածային լրատվամիջոցները հասարակությանը տեղյակ պահել եւ այդ փաթեթը կձեւավորվի 1-ից 2-րդ ընթերցման ռեժիմում։

Ա.ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ

-Հաջորդ հարցը՝ Հովհաննես Մարգարյան, 3-րդ խոսափող։

Հ.ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Պրն Հակոբյան, նախ, ես քաջածանոթ եմ եւ ողջունում եմ այն մոտեցումը, որ այս կարեւորագույն ոլորտում այն ռեֆորմը, որը նախատեսվում է, բավականաչափ աշխատանք է կատարված, եւ դուք արդեն փաստեցիք, որ շարունակվելու են քննարկումները, որպեսզի կարողանանք այս ռեֆորմը ծառայեցնենք  իր նպատակին։

Մինչ հարցս ձեւակերպելը, ես կուզենայի անդրադառնալ քիչ առաջ այստեղ իմ գործընկերների կողմից ավանդների հետ կապված հնչեցված հարցին։ Ես կուզենամ տեղեկացնեմ, որ, այո, ՀՀ-ում 2006թ. սկսվեց ԽՍՀՄ ավանդների ոչ թե հետ վերադարձման, այլ  փոխհատուցման գործընթացը։ Ավելին, ԱԺ-ի այդ ժամանակվա քաղաքական կոալիցիան կամք եւ վճռականություն ցուցաբերեց, եւ երկրի հնարավորության սահմաններից ելնելով, ողջամիտ փոխհատուցման ինդեքսացիա սահմանեց։ Ավելին, նաեւ օրենքով ամրագրեց այն սոցիալական խմբերի առաջնահերթությունը, որոնցից այսօր, խոսքը վերաբերում է սոցիալապես անապահով ընտանիքներին, որոնց ներկայացուցիչների թիվը այդ ժամանակվա դրությամբ ֆիքսվեց 62 հազար եւ այսօրվա դրությամբ շուրջ 30 հազարը ստացել են։ Այսինքն՝ փոխհատուցում են ստացել։ Չեմ ուզում անդրադառնալ այն ինդեքսեցիաներին, բայց մեկ-երկու երկրինը կասեմ։ Օրինակ, առաջին հազար ռուբլուն ՌԴ-ում մոտավորապես 38-40 դոլարի կարգի էր։ Բայց մեզ մոտ դա մի քանի անգամ ավել ստացվեց։ Մի քիչ մեզանից ավել էր Մերձբալթյան երկրներինը։

Հիմա հարցս, որի մասին ես ավելի մանրամասն կանդրադառնամ իմ ելույթում։ Հարցս կայանում է հետեւյալում։ Պրն Հակոբյան, դուք ասացիք հնարավորություն ունենք կապելու պարտադիր սոցիալական վճարները պարտադիր կուտակային վճարների հետ։ Այսինքն՝ ընդունենք, որ արդարացի է այդ պահանջը եւ դուք արդարացիորեն փաստեցիք, որ բարձր աշխատավարձ ստացողը, քանի որ ստաժով է հաշվառվում կենսաթոշակը, շատ ավելի քիչ է ստանում, որոշ դեպքերում կարող է քիչ ստանալ, քան բարձր աշխատավարձով չաշխատող քաղաքացին։

Այս առումով չկա՞ ուրիշ գործուն մեխանիզմ, որ զուգահեռաբար տանելով, խոսքս վերաբերում է 40-ից ավելի տարիք ունեցողների մոտ, որ սկսենք հաշվարկ կատարել այդ սոցիալական վճարները հիմք ընդունելով, թե ինչքա՞ն տոկոս ենք հաշվարկում այդտեղից, որպեսզի մենք կարողանանք հետագայում դիտել  որպես ֆորմուլա, որի մեջ, բացի ստաժից, կներառվի նաեւ այն, ինչ վճարել է։ Այսինքն՝ կստացվի պայմանական կուտակային այլընտրանքային։ Իսկ նա կլինի կամավոր։ Շնորհակալություն։

Հ.ՀԱԿՈԲՅԱՆ

-Շնորհակալություն, պրն Մարգարյան։ Ես ուղղակի սկզբից պետք է ասեմ ձեզ, որ ներկայումս գործող եկամտահարկի, սոցվճարի եւ սոցապահովության գումարները նշված օրենքի նախագծում դիտարկվում է հետեւյալ սկզբունքով։ Հայտարարում ենք հետեւյալը, որ այն գումարները, որ գործատուն եւ վարձու աշխատողը իրար հետ տալիս էին պետությանը, առանձին-առանձին եկամտահարկը տալիս էր աշխատողը, 3 տոկոս ապահովագրական վճարը տալիս էր աշխատողը, սոցվճարը տալիս էր գործատուն։ Այս երեքը միացրել ենք իրար, հաշվել ենք, ստացվել է 24,4 դրույքաչափ եւ սա հաշվում ենք եկամտահարկ։ Եվ ասում ենք, որ այս եկամտահարկը փոխարինում ենք այս երեքով եւ դա ֆինանսավորելու է բոլոր այն ծախսերը, որոնք կատարում էինք այդ երեք հարկատեսակներով։ Սա մեկ։

2-րդը՝ մինչեւ 40 տարեկանների համար 5 տոկոսը, որ վճարում են, սա հարկային ռեժիմում չի կարելի դիտարկել, սա հարկատեսակ չէ, սա պետությունը իր քաղաքացու հետ հստակ օրենքով նախանշված պայմանագիր է կապում սկզբունքներով։ Քաղաքացուց վերցնում է գումարը, ասելով՝ քաղաքացի, ես քո գումարը վերցնում եմ, որովհետեւ դու դա վաղը չես պահելու քո կենսաթոշակի համար, այլ այսօր ես ծախսելու եւ այդքան էլ ես եմ ավելացնում, որպեսզի վաղը քեզ ապահովեմ բարձր կենսաթոշակով՝ ունենալով համապատասխան երաշխավորությունները օրենքով սահմանված կարգով։

Հարցը՝ արդյոք մենք չե՞նք կարող գտնել այլ ճանապարհ 40-ից բարձր կամավոր կուտակային համակարգում կեսնաթոշակառուների հետ վերաբերմունք ունենալու։ Մեր մոտեցումը  հետեւյալն է։ Ասում ենք՝ հասարակության այն շերտը, որը 40 տարեկանից բարձր է, այդ շերտին մենք թողնում ենք կամավոր կուտակային սկզբունքը, որ ինքը օգտվելով բանկային հաշիվներից, առեւտրային բանկերի հետ գործարքներից, մեկ այլ համակարգից կամ նույն պարտադիր կուտակային համակարգից, ինքը իր որոշումը կայացնի։ Բայց հայտարարում ենք, որ պետությունը մինչեւ վերջ պարտավորված է այդ երեք աստիճանի կենսաթոշակներից գոնե մեկը իր քաղաքացուն պարտադիր վճարելու։ Այսինքն՝ եթե քաղաքացին ոչինչ չունի, նա միեւնույն է կենսաթոշակ ստանալու է կամ սոցիալական թոշակ է ստանալու։ Եթե քաղաքացին ունի երկուսն էլ, ապա երկուսն էլ կստանա։ Կստանա պարտադիր կուտակային իր գումարը պետության գումարի հետ միասին եւ կստանա պետությանը վճարած հարկերի համար իր վաստակած գումարը։ Այսինքն՝ կստացվի, որ այն քաղաքացին, որը պարտադիր կուտակային համակարգում է, ստանալու է վերջում երկու կենսաթոշակ։ Մեկը իր սեփականությունը, որպես պարտադիր կուտակային, մեկը այն, ինչը պետությունը այդ պահի դրությամբ կհաշվարկի եւ կվճարի։

Ա.ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ

-Պարզաբանման կարգով, Հովհաննես Մարգարյան, 3-րդ խոսափող։

Հ.ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Պրն Հակոբյան, որոշակիորեն պարզ դարձավ ինձ համար հարցը։ Եվ մի հարց։ Քանի որ պատասխանի մեջ այդ 24,4 տոկոսը, որը մինչ այսօր գործող օրենսդրությամբ վճարվում է, պարտադիր կուտակային ֆոնդ ձեւավորվելուց հետո այդ տոկոսն ավելանու՞մ է, լրացուցիչ վճարելու՞ է քաղաքացին, թե՞ ոչ։ Խոսքը մինչեւ 40 տարեկան քաղաքացու մասին է։ Դուք նշեցիք, որ դրա մի մասը գործատու գումարած պայմանագրային աշխատող, երկուսը միասին այդ գումարը հաշվարկել եք 24,4 տոկոս իր ընդհանուր աշխատավարձի հետ համեմատած։ Այդ ընդհանուր գումարը փոխվելու՞ է, թե՞ ոչ։ Այդ 5 տոկոսն ավելանու՞մ է այդ գումարին, թե՞ ոչ։

Հ.ՀԱԿՈԲՅԱՆ

-Դուք նկատի ունեք ֆիսկալ կողմը՝ գումարը, փողը։

Հ.ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ

-Այո։ Կներեք, ավելի մանրամասն ասեմ, որ պատասխանի մեջ ճիշտ հնչի։ Հիմա մենք եւ դուք շուրջ 55 հազար դրամ վճարում ենք մեր աշխատավարձից։ Ընդունենք 40 տարեկանից ցածր ենք եւ մեզ էլ է վերաբերում օրենքը։ Ավելանալու՞ է այդ գումարը, թե՞ ոչ։

Հ.ՀԱԿՈԲՅԱՆ

-Սանդղակը հետեւյալն է։ Մինչեւ 120 հազար դրամ աշխատավարձ ստացողների համար եկամտահարկը կազմում է 24,4 տոկոս, 120 հազար դրամից ավել ստացողների համար կազմելու է 26 տոկոս։ Սա սանդղակն է։

Գումարների հետ կապված ասեմ, որ մեր նպատակը հետեւյալն է։ Ես հայտարարեցի, որ այն գումարները, որոնք գործատուն եւ վարձու աշխատողը այսօր ծախսում էին միասին պետությանը  տալու համար, մեր նպատակը այն է, որ դա պահպանենք։ Այսինքն՝ որպեսզի եկամուտը, որը քաղաքացին ստանում է այսօր, այդ եկամուտը չնվազի։ Բայց, եթե մինչեւ այսօր, մինչեւ օրենքի ընդունումը, օրենքի գործողության մեջ մտնելը գործատուն վճարում է սոցվճարը, իսկ քաղաքացին վճարում է եկամտահարկը եւ ապահովագրության 3 տոկոսը, այսօր այդ բոլորը վճարելու է աշխատողը։

Հաշվարկները ցույց են տալիս, որ մինչեւ 120 հազար դրամ աշխատավարձի դեպքում 400 դրամ է տուժում աշխատողը, իսկ 120 հազարից բարձրի դեպքում, մոտավորապես 20 հազար պակաս է ստանում աշխատողը հերթական վճարման դեպքում։ Հաշվարկները կան, հիմա պրն Ասատրյանի հետ կնայենք եւ վերջնական կասենք ձեզ, թե կոնկրետ ինչքա՞ն է պակասելու։

Ա.ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ

-Պրն Հակոբյան, հարցերն ավարտվեցին։ Դուք կարող եք զբաղեցնել ձեր տեղը։

Հ.ՀԱԿՈԲՅԱՆ

-Ներողություն, տիկին Պետրոսյան։ Հանձնաժողովը քննարկել եւ տվել է դրական եզրակացություն։ Խնդրում եմ 1-ին ընթերցումը անցկացնելուց հետո առողջ քննարկումներ, որին հանձնաժողովը պատրաստ է, քննարկենք։ Եթե կան մտքեր, որոնք շատ ավելի խելոք են, մտքեր, որոնք ավելի կկատարելագործեն համակարգը, սկզբունքներ, որ կբերի պետության եւ քաղաքացու շահերի ավելի ճիշտ դրսեւորմանը, պատրաստ ենք ընդունելու։ Շնորհակալություն։

Ա.ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ

-Հարգելի գործընկերներ, անցնում ենք մտքերի փոխանակությանը։ Հերթագրում ելույթներին համար։ Հերթագրվել է 6 պատգամավոր։ Առաջին ելույթը՝ Նաիրա Զոհրաբյան, նախապատրաստվի Արմեն Մարտիրոսյանը։

Ն.ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ

-Հարգելի գործընկերներ, ռեպլիկի կարգով անդրադառնամ նախորդ քննարկմանը։ Մենք ուրախ ենք, որ «Բարգավաճ Հայաստան»-ի առաջարկը «Լեզվի մասին» օրենքում եւ «Հանրակրթության մասին» օրենքում փոփոխությունների ըմբռնում գտավ կառավարության կողմից եւ մենք եկանք կոնսենսուսի «Հանրապետական» մեր գործընկերների հետ։ Կրկնում եմ «Բարգավաճ Հայաստան»-ի սկզբունքային առաջարկները, որոնք այս ընթացքում չեն փոխվել, փոփոխություններ չեն կրել եւ ուրախ ենք նաեւ, որ քաղաքական ուժերը, որոնք նախկինում ունեին այլ դիրքորոշում, այսինքն՝ պատրաստ էին անգամ քվերակել այն տարբերակին, երբ հանրակրթության առաջին մակարդակից էր մտնում այլալեզու կրթություն, ի վերջո եկան մեր առաջարկին։ Իսկ հիմա կոնկրետ այս նախագծի վերաբերյալ։

Ակնհայտ է, որ կենսաթոշակային համակարգը լուրջ բարեփոխումների խնդրի առաջ էր կանգնած եւ հասկանալի է, որ բարեփոխումները անպայմանորեն անհրաժեշտ էին։ Ինչպես նշեցին հիմնական եւ հարակից զեկուցողները, խնդիրը քննարկվել է երկու անգամ նաեւ Հանրապետության Նախագահի մոտ։ Կարծում եմ, բազմաթիվ անգամներ քննարկվել է նաեւ կառավարությունում։ Երկրի Նախագահի մոտ առաջին քննարկումից հետո, որտեղ հնչեցին բավականին սկզբունքային առաջարկներ կոալիցիայի ներկայացուցիչների բոլոր կուսակցությունների կողմից, արդեն 2-րդ քննարկման ժամանակ էական փոփոխություններ արել էր։ Մեկ բան հստակ է՝ գործող ներկա համակարգը, որը հիմնված է սոցիալական համերաշխության սկզբունքի վրա ֆինանսական բաշխողական քաղաքականությամբ, պետք է բոլորս էլ ընդունենք, որ ըստ էության, չի ապահովում կարեւորագույն դրույթը՝ արդարության սկզբունքը։ Այսինքն՝ կա խզում աշխատողի ստացվող աշխատավարձի եւ նրա հնարավոր կենսաթոշակի միջեւ։ Բնական է, որ համակարգը ինքը ենթադրում է արդիկանացում, ենթադրում է ռեֆորմներ։

Ներկայացված է նախագիծ, որը մենք քննարկել ենք եւ ունենք առաջարկներ, որոնք, կարծում եմ, կհնչեն 1-ից 2-րդ ընթերցման դեպքում։ Մեկ բան հստակ է, որ պետք է գործի հետեւյալ հստակ համակարգը։ Այսինքն՝ աշխատողը այսօր ինքը պիտի իր աշխատավարձով ձեւավորի, կազմավորի իր ապագա կենսաթոշակը։ Սա, կարծում եմ, ամենաճիշտ արդիական մոդելն է, որը գործում է բազմաթիվ երկրներում։ Կարծում եմ, որ մենք չպետք է լինենք  բացառություն, որովհետեւ, ի վերջո, այդ խզումը աշխատողի այսօր ստացվող աշխատավարձի եւ թոշակի միջեւ, որը մենք բոլորս էլ հասկանում ենք, որ արդարացի չէ, պիտի վերանա։

«Բարգավաճ Հայաստան»-ը եւս քննարկել է նախագիծը։ Այսօր ֆրակցիայի նիստում եւս քննարկումներ եղան։ Իհարկե, կան տարբեր կարծիքներ։ Ես կարծում եմ, որ կարող ենք գալ կոնսենսուսի։ Միանում եմ հարակից զեկուցողի առաջարկին՝ 1-ին ընթերցումից հետո կրկին լրամշակել նախագիծը, եւ եթե կան մտահոգություններ, ապա դրանք եւս հաշվի առնել։

Մեկ բան հստակ է, բոլորիս համար ակնհայտ է, որ համակարգը պետք է ենթարկվեր, իսկապես, ռեֆորմների եւ պիտի վերանար խզումը, պիտի դառնար ավելի արդիական։ Այսինքն՝ յուրաքանչյուրը վաղը կենսաթոշակ ստանա այն չափով, ինչ չափով նա այսօր աշխատում է, ինչ չափով այսօր նա ծառայում է իր երկրին։ Շնորհակալություն։

Ա.ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ

-Արմեն Մարտիրոսյան, նախապատրաստվի Վահան Հովհաննիսյանը։

Ա.ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Պրն Ասատրյան, նախ, շնորհակալություն, հանգամանալից ներկայացնելու համար։ Ես կարծում եմ, որ ճիշտ կլիներ, որ հատուկ ընթացակարգով այս նախագիծը մենք լսեինք եւ հարցերի հնարավորությունը շատ ավելի երկար ժամանակահատվածում իրականացվեր, որովհետեւ երեք րոպեն, այնուամենայնիվ, չբավականացրեց հիմնական զեկուցողի հետ հարց ու պատասխան իրականացնել։ Համենայն դեպս, կփորձենք այն, ինչ որ տեխնիկական առումով, որ մնացել է, փորձեմ ելույթում անդրադառնալ։ Բայց մինչեւ ելույթը, կարծում եմ, որոշ հիմնախնդիրային հարցերի շուրջ պետք է խոսենք։

Նախ, առաջին հերթին ինչու՞ մենք այսօր ասում ենք այն մասին, որ պրոֆեսորը, գիտությունների դոկտորը, գիտնականը քիչ կենսաթոշակ է ստանում, որովհետեւ կենսաթոշակ մեծ ծավալի պետք է ստանա ոստիկանը եւ դատախազը։ Կարծում եմ քաղաքական հիմնավորումները շատ պարզ են։ Դոկտորը, պրոֆեսորը ընտրակեղծիքների մեխանիզմում, ըստ էության, այդպես չի մասնակցում։

2-րդ՝ ուժային կառույցի ներկայացուցիչ չէ, որ իշխանությունը պահելու համար օգտագործվի եւ հայտարարվի, որ մենք քաղաքական թիմի անդամ ենք, որը աբսուրդ է։ Ոստիկանը իր պրոֆեսիոնալ խնդիրները պետք է իրականացնի, եւ գունավոր հեղափոխություններից են պաշտպանում։ Մի խոսքով։ Պարզ է, որ այդ թոշակը չի բավականացնի գիտնականների համար։ Մանավանդ, եթե մենք տեսնում ենք, որ կառավարությունը փոխանակ ստվերը փոքրացնի եւ հարկային դաշտ բերվի այդ ստվերը, ընդհակառակն է անում եւ 2009թ. բյուջեի կատարողականը դրա վառ ապացույցն էր։

2-րդ հանգամանքը։ Մինչեւ խորհրդարան բերելը նախագծով նախատեսված էր, որ, ըստ էության, ապահովագրական մեխանիզմներ չեն լինելու։ Հիմա նախատեսված է, որ պետությունը 80 տոկոսով այդ գումարները երաշխավորելու է։ Հարց՝ ինչու՞ պետք է պետությունը երաշխավորի վաղվա յուրացված միջոցները։ Չէ՞որ պետությունը այդ նույն քաղաքացիներն են, պետական բյուջեն այդ նույն քաղաքացիների  բյուջեից է ձեւավորվելու։ Այսինքն՝ կրկնակի ենք վճարելու։

Ընդհանրապես հասկանալի է, բայց չեմ կարող որեւէ ձեւով արդարացնել կառավարության այն մղումը, որ անընդհատ փորձում է ֆինանսական հոսքերի նկատմամբ պարտադիր հսկողություն իրականացնել կամ, կարծեք թե, հռչակագրային պայքարի փոխարեն մոնոպոլիների դեմ ընդհակառակը նոր մոնոպոլիաներ ձեւավորի։ Սկզբնական շրջանում մենք ապապետականացրեցինք եւ, չգիտես ինչու, խիստ սահմանափակ ընկերությունների հանձնեցինք ավտոմեքենաների տեխնիկական զննումը։ Ընդամենը վերջերս «Պարտադիր ապահովագրության մասին» օրենք ընդունեցինք։ Եվ վերջապես հիմա գալիս ենք կենսաթոշակային այս  կուտակային ձեւին անցնելու որոշում ենք փորձում իրականացնել։ Եթե ուշադիր նայում ենք, բոլոր այս օրենքների ընդունման արդյունքում ընդամենը ֆինանսական հոսքերը որոշակի խմբերի ձեռքում կենտրոնացնելու աշխատանք ենք իրականացնում։

Մի հետաքրքիր դիտարկում։ Նախկին կենսաթոշակային համակարգը բավականին հասկանալի էր։ Գումարները հավաքվում են, դրա արդյունքում զարգանում են ինչ-ինչ ճյուղեր, պետությունը զարգանում է, նոր ֆինանսական եկամուտներ են ավելանում, հոսքեր եւ դրա արդյունքում նաեւ թոշակներն են հանձնվում։ Դրա արդյունքում, ըստ էության, մենք հատկապես խորհրդային ժամանակահատվածում կարողացանք շատ մեծ թափով զարգացնել տնտեսությունը, արդյունաբերությունը, բայց հռետորական մի հարց։ Այստեղ անընդհատ խոսվում էր ավանդների մասին։ Չէ՞որ այդ ավանդների շնորհիվ է այդ ամբողջ զարգացումը տեղի ունեցել։ Այդ ավանդներից քանի՞ կոպեկ վերադարձվեց։ Մարդիկ իրենց աշխատածը դրել էին բանկում, քանի՞ կոպեկ վերադարձվեց։ Ոչ մի լումա։ Չէ՞որ այդ արդյունաբերական ձեռնարկություններից հսկայական հարստությունը, որը թալանվեց, յուրացվեց, չէ՞որ դրա արդյունքում էր։ Այդ ձեռնարկությունների կեսը, եթե իսկապես աճուրդով վաճառվեր, միանշանակ, ես կարծում եմ, որ մենք ավանդների խնդիրը այսօր չէինք ունենա։ Եվ ո՞վ պատասխան տվեց դրա համար։ Ոչ ոք։ Իսկ ո՞վ կարող է ինձ երաշխիք տալ, որ այս գումարները, որ հավաքվելու են, վաղը ետ են վերադարձվելու։ Ոչ ոք։ Նույնիսկ, եթե պետությունը վերադարձնում է, դա նշանակում է, որ ես նորից իմ գրպանից դնելու եմ, իմ երեխան իր գրպանից դնելու է բյուջե, որ այդ բյուջեից այդ գումարները ետ վերադարձվեն։

Սա, կարծում եմ, անթույլատրելի քայլ է։ Իհարկե,  նաեւ անթույլատրելի էր իմ այն դիտարկումը, որ հոսքերը որոշակի խմբերի, օղակների ձեռքում են կենտրոնանալու։ Մենք այսօր ի՞նչ ենք տեսնում։ Ըստ էության, Հայաստանի տնտեսությունն ամբողջովին վերաբաշխված է որոշակի խմբերի ձեռքին, կլանների ձեռքին եւ զարգացման որեւէ հնարավորություն այս պահին խոշոր առումով չենք տեսնում։ Միակ արտահանվող ոլորտը, որը մեզ խոշոր եկամուտ է բերում կամ երկու արտահանվող ոլորտ ասենք, մեկը էներգետիկան է, մյուսը՝ հանքարդյունաբերության ոլորտը։ Էներգետիկան մերը չէ, հանքարդյունաբերության ոլորտն էլ մի քանի պաշտոնատար անձանց տիրապետության տակ է։ Եվ անընդհատ մեծ ծավալով այդ հարստությունը շահագործվում է։

Համենայն դեպս, այն գումարները, որոնք այսօր առաջանում են, մենք տեսնում ենք, որ արդեն մեր «գործարարները» արդեն դուրս են բերում Հայաստանից եւ Հայաստանից դուրս կատարում են ինչ-ինչ բիզնես գնումներ։ Բայց, որպեսզի կարողանան հավելյալ եկամուտներ ստանան, ըստ էության, նորից իրենց շահույթի մասը մեծացնելու համար մեր հայաստանյան քաղաքականություն են իրականացնելու։ Այսինքն՝ գումարը, կարծում եմ, հավաքելու են Հայաստանում այս կուտակային ֆոնդերի միջոցով եւ այդ ֆոնդերի գումարը  դրսում դնելով, բնականաբար, եկամուտ են ստանալու։ Այստեղից քիչ տոկոսներ, այնտեղից համեմատաբար մեծ եկամուտներ։

Սա, կարծում եմ, այն մեխանիզմն է, որը մեզ սպառնում է եւ կառավարությունը շատ ավելի ճիշտ կաներ, որ ստվերը կրճատեր եւ գոնե մոտենայինք եվրոպական ամենացածր կամ տարածաշրջանային ամենացածր սանդղակին։ Տարածաշրջանայինը գրեթե 25 տոկոս է հարկեր-ՀՆԱ հարաբերակցությունը, իսկ եվոպականը՝ 31 տոկոս։ Ես կարծում եմ մենք մեծ հանցագործություն ենք կատարում այսպիսի մեծ ստվեր թողնելով եւ դրա արդյունքում թոշակները բարձրացնել։

Վերադառնալով տեխնիկական հարցերին, որը, ցավոք սրտի, այնքան էլ մեծ չեն այս պահին ինձ համար, որովհետեւ օրենքն ամբողջությամբ մանրակրկիտ դեռ չեմ ուսումնասիրել։ Այնուամենայնիվ, պետք է մի այսպիսի հարց բարձրացնեմ՝ կապված հոդված 12-ի հետ։ Այստեղ գրված է, որ  տարիքային խումբը մինչեւ 23 տարեկան եւ աշխատանքային ստաժ երկու տարի։ Իսկ, եթե մինչեւ աշխատելը անձը հաշմանդամ է դարձել եւ իզորու չի եղել աշխատել։ Սույն օրենքով սահմանված կենսաթոշակները վճարվում են ՀՀ պետական բյուջեի միջոցներից՝ հոդված 6։ Եթե ես գումար եմ տալիս, ինչու՞ պետք է ՀՀ-ն պետական բյուջեից  տա, եթե կուտակային հիմնադրամ գումար եմ մուծել։

Մի խոսքով, կարծում եմ, որ 1-ից 2-րդ ընթերցում կարելի է եւ անհրաժեշտ է խորհրդարանական լսումներ իրականացնել։

Ա.ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ

-Հաջորդ ելույթը՝ Վահան Հովհաննիսյան։ Նախապատրաստվի Արա Նռանյանը։

Վ.ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

-Հարգելի խորհրդարան, քանի որ ես ելույթ եմ ունենալու նաեւ մեր ֆրակցիայի անունից, չգիտեմ դա այսօր տեղի կունենա, հավանաբար վաղը, ի՞նչ լուծումներ կառաջարկենք ստեղծված իրավիճակում, ես կխոսեմ այդ մասին վաղը։ Հիմա ես պարզապես կուզեի նշել մի քանի հանգամանք՝ ինչու՞ ենք մենք, իսկապես, տագնապալի համարում, լուրջ տագնապալի համարում երկրում իրավիճակը՝ կապված այս օրինագծի հնարավոր ընդունման հետ։

Բանը նրանում է, ինչպես ես հարցերիս մեջ մատնանշեցի, որ հիմնավորումները կառավարության ներկայացուցչի, քաղաքական մեծամասնության ներկայացուցչի, որ հարակից զեկուցողն էր, հիմնավորումները, թե ինչու՞ Հայաստանում անհրաժեշտ է պենսիոն ռեֆորմ, ամբողջությամբ ընդունելի են։ Ոչ ոք չի ասում, ոչ, հարկավոր չէ, ոչ, գործողը լավն է։ Ոչ, գործողը լավը չէ պարզ պատճառով։ Մարդու պենսիոն վճարները, ընթացքում սոցիալական վճար կոչված մուծումները, չեն համապատասխանում նրան, ինչ որ ինքը հետո ստանալու է որպես թոշակ։ Բնականաբար, չի առաջանում ոչ մի ստիմուլ, ոչ մի մոտիվացիա թե քիչ վարձատրվող, թե շատ  վարձատրվող աշխատողի մոտ, թե շատ եկամուտներ ունեցողի մոտ եւ թե աղքատ մարդու մոտ, ոչ մի ստիմուլ պետությանը, իսկապես, ինքը ցույց տալ ինչ է ստանում, որովհետեւ  որքան շատ է նա այսօր ստանում, վաղը այդքան շատ թոշակ է ստանալու, այդ համակարգը Հայաստանում չի գործում։

Երկուսդ էլ, սիրելի զեկուցողներ՝ հիմնական եւ հարակից, այդ մասը շատ լավ հիմնավորեցիք եւ այստեղ ոչ ոք չրան դեմ չի։ Բայց հենց որ դուք անցնում եք դեղատոմսերին, այստեղ առաջանում է հարց՝ ո՞վ ասաց, որ այս իրավիճակից լուծումը հենց պարտադիր մասնավոր կուտակային ֆոնդին անցումն է։ Արդյոք այդպե՞ս է։

Երբ ես հարց էի տալիս, որ այդ ձեւով, այդ կոշտ միայն մասնավոր, միայն պարտադիր կուտակային ֆոնդ ո՞ր երկրներում են գործում, պարզվում է, որ այդ կոշտությամբ միայն Չիլին, որտեղ խայտառակ իրադարձություն է դրա պատճառով առաջացել, իսկ Արեւելյան Եվրոպայի եւ նախկին Սովետական Միության մոտավորապես 30 երկրների մոտ այդ մոդելն ընդունել են Ղազախստանը եւ Կոսովոն։ Չեմ կարծում, որ այդ երկու երկրները շատ տիպային օրինակելի երկրներ պետք է մեզ համար լինեն։ Բոլոր տեղերում կա ընտրություն, կա ալտերնատիվ, կա ճկուն համակարգ եւ մարդուն չեն կոխում արկղի մեջ ու ասում այս արկղից ելք չկա, ախպեր ջան, մենակ այս անցքով կարող ես շնչես։ Մենք դա ենք ուզում անել, որովհետեւ պարտադիր կուտակայինը   ի՞նչ ռիսկեր է իր հետ բերում։

Այս մասնավորեցումը, փաստորեն, առաջացնում է մի քանի ռիսկեր։ Ես հիմա միայն դրանց մասին կխոսեմ։ Ֆինանսական շուկաների ռիսկ։ Պատկերացրեք Հայաստանն, օրինակ, մի 25-30 տարի առաջ անցած լիներ այս սիստեմին ու կրիզիսին նախորդող տարիներին՝ 2007թ. վերջ, 2008թ., 2009թ., մարդիկ, որոնք պիտի գնային թոշակի, հարյուրավոր, հազարավոր մարդիկ ի՞նչ վիճակում էին հայտնվելու։ Ֆինանսական շուկաները վատ վիճակում են, նշանակում է նրանց կուտակումները, որ տարիներ շարունակ նրանք արել են,  այս սիստեմը, որ մեզ առաջարկվում է, եթե ոչ, զրոյանալու էին, բայց 50 տոկոսով, 40, 60 տոկոսով պակասելու էին։ Այսինքն՝ աշխատավորը կախման մեջ է հայտնվում իր թոշակի գնալու ժամանակահատվածում ֆինանսական շուկաների վիճակի հետ։ Նա հայտնվում է այդ կախման մեջ։ Արդա՞ր է, ոչ։

2-րդ ռիսկը։ Աշխատանքային շուկայի ռիսկ գոյություն ունի։ Վերջապես նա կարող է իր ընթացքում ինչ-որ ժամանակ գործից զրկվի, ինչ-ինչ պատճառներով, կոնֆլիկտների պատճառներով հայտնվի աշխատանքային շուկայից դուրս։ Այդ մարդը ինչ էլ հետո նվաճի, վերջում հայտնվելու է ցածր թոշակ ստացողների կարգավիճակի մեջ։

Հարցերի մեջ իմ ընկերները հիմնավորեցին նաեւ, որ շատ մեծ ռիսկային էլեմենտ է դառնում պետական բյուջեի դեֆիցիտը, որովհետեւ պարզվում է, որ այդ դեֆիցիտի շնորհիվ, այսինքն՝ բյուջեից են երաշխավորում բոլոր ռիսկերը։ Եվ այս առումով բազային կենսաթոշակը մինիմումը պետությունը նորից վերցնում է իր վրա, եւ այս իմաստով հասկանալի չէ այդ դեպքում ռեֆորմը ինչի՞ն է ծառայում։ Փաստորեն, պետությունը մի կողմից ասում է, որ ինչպես միշտ մեր պետությունը ասել է, Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի ժամանակվանից սա է, պետությունը լավ մենեջեր չի, բերեք ամեն ինչը տանք մասնավորին։ Օրինակներ կան աշխարհում, այդ մասին ես հետո կխոսեմ, երբ բոլորովին ուրիշ մոդելով են գործել եւ այս ռիսկերը կարողացել են շրջանցել։

Կարեւորագույն ռիսկ։ Նման համակարգերը, իսկապես, արդյունավետ են, լավ են աշխատում։ Այն երկրներում, որտեղ ֆինանսական ամբողջ գործունեությունը եւ ինստիտուտները թափանցիկ են աշխատում, այդտեղ այս սխեման կարող է, իսկապես, արդյունավետ լինի։ Հայաստանում այդ միջավայրը չի։ Հայաստանը ամբողջությամբ այդ ասպարեզում կոռուպցիոն դաշտ է։ Չեմ ասում կոռուպցիոն ռիսկերի, որովհետեւ ռիսկը ենթադրում է կարող է լինի, կարող է չլինի։ Հայաստանում արդեն եղել է, Հայաստանը արդեն կոռուպցիոն դաշտ է։ Այդ կոռուպցիոն դաշտում սա կիրառելը շատ լուրջ արդեն աշխատավորին ռիսկի առջեւ է կանգնեցնում, որովհետեւ ասացի ինչ է եղել Չիլիում եւ ինչ կարող է լինել այստեղ։ Այսինքն՝ խուսափելը։ Եթե, իսկապես, այսօր չենք կարողանում մենք օլիգարխներին, օրինակ, մեր ամբողջ կառավարությունն է դա ասում, չենք կարողանում հարկային դաշտ բերեն, արդեն կառավարությունն է որդեգրել այդ բառապաշարը՝ մոնոպոլիաների եւ օլիգոպոլիաների դեմ պայքար, այդ ի՞նչ պայքար է՝ հարկային դաշտ վերադարձնելու այդ մարդականց, բայց չի ստացվում։ Լավ, ինչու՞ եք կարծում, որ այդ նույն մարդիկ այս ասպարեզում չեն կարողանա խուսափել այն  պարտադրանքներից, որ այս օրինագիծը բերում է։

Բացի դրանից կա նաեւ մեկ այլ ռիսկ։ Այո, պետությունը, միգուցե, հաջող մենեջերը չի Հայաստանում, որովհետեւ ուրիշ տեղերում շատ էլ լավ հաջող մենեջեր է։ Բայց մի մոռացեք, որ մասնավոր կուտակային ֆոնդերը իրենք իրենց սպասարկելու համար շատ ավելի գումար են վերցնելու, շատ ավելի թանկ է նրանց ծառայությունը, քան, եթե դա լիներ պետական։ Եվ այդ թանկությունը հավելյալ բեռով նստելու է աշխատավոր մարդու ուսերի վրա։

Սրանք  են հիմնականում այն ռիսկերը, որոնց մասին ես ուզում էի խոսել։ Պետք է ասեմ, որ ամբողջ աշխարհում երկու բան կա այս ձեւի՝ ամբողջ երկրի ներքին քաղաքականությունը, երկրի ներքին տնտեսական կյանքը վերանայող օրինագծեր չի կարելի բերել արտահերթով այսպես պլստացնելու փորձ անել։ Զզվեցինք մենք այս մեթոդից։ Դուք հասկանու՞մ եք  սա։ Մեր ժողովուրդը, ես պրն Հակոբյանին ասում էի, որ հասկանա այս օրենքի մեջ ի՞նչ է, այստեղ ոչ թե 400 հոգի կհավաքվի, 400 հազար հոգի կհավաքվի ու կսրբի այս շենքը, եթե ճիշտը հասկանան մարդիկ ի՞նչ է իրենց սպասվում սրանով։ Եվ ո՞նց կարելի է արտահերթ նստաշրջանին 40 օրինագծից բաղկացած փաթեթը բերել արձակուրդի եզրին կանգնած պառլամենտի միջոցով շոգին փորձել անցկացնել։ Սա արդար, ճիշտ մեթո՞դ է, նորմալ երկրում այսպիսի բան կարո՞ղ էր պատահել։ Իսկ մեզ փորձում են համոզել, որ ամեն ինչ նորմալ գնում է։ Եթե ամեն ինչ նորմալ գնում է, թող այս հարցով լինեին քննարկումներ, լսումներ, հազար ու մի միջոց կար հասարակությանը տեղեկացնելու։ Ոչ թե ինչպես մեր հարգելի կոլեգան ասում է՝ մինչեւ 2-րդ ընթերցում հասարակությունը կհասկանա ինչի՞ մասին է գնում խոսքը։ Երբ ուշ կլինի չէ՞, դա է ամբողջ հաշվարկը։ Մենք դա ձեզ չենք թողնի։ Ժողովուրդը կտեղեկանա ավելի շուտ եւ ես կարծում եմ, որ ժողովուրդը կասի իր անհամաձայնության մասին։ Ի՞նչ մեթոդներ, այդ մասին ես կխոսեմ հավանաբար իմ հաջորդ ելույթի ժամանակ, որովհետեւ հիմա ժամանակ չի մնում։ Նման բաները միայն ու միայն համազգային կոնսենսուսով պետք է ընդունել։ Պատկերացրեք վաղը իշխանությունը փոխվի ու գա մի քաղաքական ուժ, որը չի կիսում, օրինակ, հանրապետականների  տեսակետները, ու սկսվի սա վերանայելու փորձեր։

Ա.ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ

-Հաջորդ ելույթը՝ Արա Նռանյան, նախապատրաստվի Արծվիկ Մինասյանը։

Ա.ՆՌԱՆՅԱՆ

-ԱԺ մեծարգո նախագահություն, հարգելի գործընկերներ, ես մի անգամ գնահատական տվել եմ այս նախագծին եւ իմ գնահատականը ուժի մեջ է։ Սա վերջին 20 տարվա ընթացքում երեւի ամենամեծ եւ ամենաավանտյուրիստական փորձն է, որը փորձվում է մեր երկրում իրականցվել։ Սա ամենավտանգավոր եւ ամենալուրջ, թող անունը դնենք, բարեփոխումն է, որը կարող է մի մեծ ռումբ տեղադրել մեր պետականության տակ, որը պայթելու է այն ժամանակ, երբ այս նախագծի կողմնակիցները եւ իրական կնքահայերերը կարող են նույնիսկ ՀՀ-ում վաղուց չլինել։

Ովքե՞ր են կողմ այս նախագծին։ Իմ խորին համոզմամբ կողմնակիցները մի քանի հոգի նրանք են, ովքեր ի պաշտոնե պետք է կողմ լինեն, մի քանի հոգի, որոնք ակնկալում են անձնական շահագրգռվածություն այս ծրագրի իրականացման արդյունքում։ Մնացած մարդիկ, ովքեր կողմ են, պարզապես չեն գիտակցում ինչի՞ մասին է խոսքը։ Ես իմ այս խոսքերի համար պատրաստ եմ տալ նաեւ պատասխան եւ բերել օրինակներ։

Իսկապես, բոլոր այն հիմնախնդիրները, որոնք նշում են կողմնակիցները, իրապես առկա են։ ՀՀ-ում կա ժողովրդագրական ճգնաժամ, ՀՀ-ում կա կենսաթոշակառուների թոշակների վճարման խնդիր, ՀՀ-ում կա ծերացող հասարակություն։ Այս ամենն ընդունելուց հետո մեզ դեմ են տալիս մի փաթեթ, որը որեւէ կապ չունի այդ խնդիրների լուծման հետ։ Այդ խնդիրները կարող են լուծվել նաեւ շատ այլ մոդլեների կիրառման արդյունքում, որի մասին կողմնակիցները բոլորովին չեն ցանկանում խոսել։

Ես ուզում եմ ասել, որ, իսկապես, որոշ հանրային քննարկումներ, այնուամենայնիվ, եղել են։ Ես մասնակցել եմ դրանցից մեկին մի քանի տարի առաջ, որտեղ կնքահայերերից մեկը, ես չեմ ուզում անունը տալ այդ հարգարժան անձնավորության, հարցին, թե ինչու՞ եք դուք շտապում եւ ուզում, որ սա հապշտապ անցնի, ասաց, որ քանի Հայաստանում ավտորիտար իշխանություն է, մենք պետք է այս փաթեթը շատ արագ ընդունենք, որովհետեւ հնարավոր է իշխանության փոփոխության դեպքում գա ավելի ժողովրդական իշխանություն, որը այս փաթեթին դեմ լինի։

Ում հետաքրքիր է, կարող եմ հետո ասել երբ է եղել, ում ներկայությամբ եւ ով է դա ասել։ Եվ մեր ժողովուրդը, որը, ցավոք սրտի, շատ զգայուն է մանր խնդիրների նկատմամբ եւ ուշադիր չէ այսպիսի խոշոր խնդիրների նկատմամբ, կարող է ընկնի մի թակարդի մեջ, որից գուցե ելք չունենանք։ Ինչի՞ ենք մենք անում 2014թ., ես դա կասեմ իմ ելույթի վերջում։

Հիմա մի քանի խոսքով այն իրավիճակի մասին, որը մենք ունենալու ենք, քանի որ քաղաքացիների մեծ մասը չի պատկերացնում ի՞նչ է լինելու այս փաթեթի ընդունման արդյունքում։ Այսպես, քաղաքացիները այսուհետ վճարելու են ներկայիս եկամտահարկի եւ կենսաթոշակային վճարի փոխարեն միասնական եկամտային հարկ եւ կենսաթոշակային վճար արդեն բոլորովին այլ համաչափությամբ։ Եկամտային հարկը կազմելու է 24,4 մինչեւ 120 հազար եւ 26 տոկոս դրանից բարձր եկամուտ ունեցողների համար, ինչպես նաեւ եկամտից վճարվելու է 5 տոկոս վճար այդ կեսնաթոշակային հիմնադրամներին՝ ֆինանսական կառավարիչներին։

24,4 տոկոսն արդեն մեծ բեռ է մեր քաղաքացիների եւ մեր բիզնեսի համար, 26 տոկոսը էլ ավելի բարձր բեռ։ Եթե հաշվի առնենք, որ այդ բեռը կազմում է 31 տոկոս, ապա օրինակի համար բերեմ հենց պատգամավորների կամ նախարարների աշխատավարձի օրինակով։ 300 հազար դրամ առանց պահումների աշխատավարձ ստացող քաղաքացին լրացուցիչ վճարելու է եւս 20 հազար դրամ։ Երբ մեզ ասում են, որ սա բեռ չի, բեռը 4-5 հազարն է, 15 հազարը ձեր գումարն է, իհարկե, դա ծիծաղելի է հնչում, որովհետեւ կոնկրետ քաղաքացու գրպանից գնալու է գումար։ 120 հազար ստացողի համար դա կազմելու է մոտ 10 հազար դրամ, 200 հազարինը կարելի է ենթադրել 10 հազարից ավելի գումար։ Այսինքն՝ յուրաքանչյուր քաղաքացի վճարելու է ավելի շատ, ստանալու է ավելի քիչ, քան ստանում է այսօր։

Ես չեմ կարծում, որ գործատուները կլինեն այնքան շռայլ, որ տնտեսական ճգնաժամի պայմաններում կգերադասեն բարձրացնել աշխատավարձերը։ Նույնիսկ, եթե իրենք բարձրացնեն, ապա սա բեռ է լինելու մեր տնտեսության վրա, մեր գործատուների վրա։ Սա մեկ բեռ։

2-րդ բեռը՝ քանի որ այդ 5 տոկոսը, որը գնում է մասնավոր հիմնադրամներին, շատ փոքր գումար է լինելու նրանց համար լավ գործունեություն ծավալելու համար, կառավարությունը ասում է, որ 5 տոկոս էլ ես պետական բյուջեից կվճարեմ ձեր անհատական հաշիվներին։ Իհարկե, այստեղ հերթական բլեֆն է գործում, որովհետեւ այդ 5 տոկոսը նույնպես մեր գումարներն են։ Այդ պետական բյուջեն նույնպես մենք ենք ձեւավորել։ Եվ բոլոր նրանք, ովքեր այսօր վճարում են, այդ թվում՝ գործատուները վճարում են հարկերը, իրենք նաեւ պետք է ֆինանսավորեն աշխատող քաղաքացիների թոշակները։ Այսինքն՝ յուրաքանչյուրի հաշվին կուտակվում է 10 տոկոսի չափով գումար։ Ես չեմ վերցնում այն 500 հազարի դեպքը, երբ 25 հազարից ավել բյուջեն չի փոխանցելու։

Պետությունը սկզբնական շրջանում ասում էր, որ դուք կգնաք թոշակը կստանաք մասնավոր հատվածից։ Քանի որ պարզ դարձավ, որ այդ 10 տոկոսից որեւէ լուրջ թոշակ չես ստանալու, քանի որ պարզ դարձավ, որ այդ գումարները շատ չնչին են լինելու եւ ավելին, դրանք ռիսկային են լինելու, պետությունն այս փաթեթում վերջին շրջանում կատարեց փոփոխություն եւ մտրցեց «պետական կենսաթոշակ» հասկացությունը։ Այսինքն՝այն 24,4 եւ 26 տոկոսը, որ վճարում ենք եւ ձեւավորում ենք պետական բյուջեն, այդ գումարներից պետությունը վճարելու է պետական կենսաթոշակ, որը համարժեք է լինելու նվազագույն կենսապահովման զամբյուղին։ Այսինքն՝ այս փաթեթի ընդունումից հետո բեռը ավելանալու է ոչ միայն քաղաքացու վրա, այլեւ բյուջեի վրա։

Քանի որ այլեւս կենսաթոշակային վճարները չեն կատարվելու պետական կենսաթոշակային հիմնադրամին, բոլոր նրանք, ովքեր այսօր թոշակ են ստանում եւ շարունակելու են ստանալ, եւ Աստված տա իրենց երկար կյանք երկար տարիներ ստանան, իրենց թոշակները նույնպես վճարվելու է պետական բյուջեից, ինչը եւս լրացուցիչ բեռ է պետական բյուջեի վրա։

Եվ իզուր չէր իմ գործընկեր Արծվիկ Մինասյանի հարցը, թե ինչքա՞ն է ավելանալու բյուջետային դեֆիցիտը, եթե մենք այդ թվերն իմանանք եւ իմանանք իրականում ի՞նչ բեռ է լինելու մեր բյուջեի վրա, կարծում եմ, նույնիսկ քաղաքական մեծամասնության կողմնակիցները մի քիչ այլ կերպ կնայեն այս խնդրին։

Մեր հաշվարկները ցույց են տալիս, որ վերջում այն քաղաքացիները բոլորն էլ չեն ստանալու, ովքեր անցնելու են այս համակարգով թոշակի, բոլորովին էլ չեն ստանալու այն թոշակները, որոնք մենք ակնկալում ենք։ Եվ պետական կենսաթոշակները շատ հավանական է լինեն  ավելի բարձր, քան այդ չնչին մասնավոր կենսաթոշակները։ Մենք սա հաշվարկել ենք կենսաթոշակային հիմնադրամների գործունեության չեզոք սցենարի դեպքում։ Չենք ուզում վերցնել լավատեսական սցենարը, երբ փայլուն գումարներ են աշխատում, որովհետեւ հասկանում ենք, որ կան վատատեսական սցենարներ։ Դրա համար չեզոք սցենարի դեպքում մենք տեսնում ենք, որ պետական կենսաթոշակը շատ ավելի մեծ է լինելու։ Հարց է առաջանում՝ եթե մենք այսքան բեռ ենք կրելու բյուջեի վրա եւ քաղաքացիների վրա, տնտեսության վրա, ինչու՞ ենք այս համակարգին անցնում, եթե կարող ենք այդ գումարները նույնպես ուղղել պետական հիմնադրամ եւ այդ գումարները ստանալ  կենսաթոշակային պետական հիմնադրամից։ Ընդ որում, կիրառելով արդեն նոր բանաձեւ, որը հաշվի կառնի ոչ միայն քաղաքացիների աշխատանքային ստաժը, այլեւ քաղաքացիների կողմից վճարած կենսաթոշակային վճարը։ Այդ համակարգը գործում է, օրինակ, Միացյալ Նահանգներում, որտեղ գոյություն չունեն պարտադիր, մասնավոր կուտակային հիմնադրամներ, այլ գործում է պետական հիմնադրամ, գործում է այն սկզբունքը, որը բավականին մոտ է մեր մոտեցմանը եւ որտեղ պետական հիմնադրամը ի վիճակի է վճարել՝ հաշվի առնելով նաեւ արդարության բաղադրիչը։

Քանի որ ժամանակը սահմանափակ է, ես շատ արագ ուզում եմ նաեւ անդրադառնալ մի պրոբլեմի։ Եթե ՀՀ տնտեսությունը շատ արագ աճեց եւ 25-30 տարի հետո եղանք Եվրամիության մակարդակի երկիր, ապա ՀՀ-ն ունենալու է թոշակառուներ, որոնք ապրելու են աղքատության շեմից ներքեւ, որովհետեւ առկա կենսամակարդակը շատ ավելի բարձր է լինելու, քան այդ կուտակված գումարները։ Հետեւաբար, զարգացող պետության համար՝ ՀՀ համար, սա բավականին վտանգավոր ծրագիր է եւ ամենայն հավանականությամբ մենք Հայաստանում շարունակելու ենք իրականացնել հետամնաց երկիր կառուցելու մոդելը։ Մենք այսօր արտահանում ենք հումք, ոչինչ չարտադրելով արտահանում ենք աշխատուժ եւ հիմա էլ մնացել է, որ մենք արտահանենք  փող։

Ա.ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ

-Արծվիկ Մինասյան։

Ա.ՄԻՆԱՍՅԱՆ

-Հարգելի նախագահող, հարգելի գործընկերներ, քննարկվում է ռազմավարություն կամ ռազմավարկան գործողությունների մի փաթեթ, որը, իսկապես, ոչ միայն արտահերթ ռեժիմով քննարկման անհրաժեշտություն չուներ, այլեւ շատ լուրջ թե մասնագիտական, թե հասարակական անդրադարձի անհրաժեշտություն կար։ Այլ երկրներում այսպիսի փոփոխությունները կամ այսպիսի առաջարկները ոչ միայն անցնում են հսկայածավալ փորձաքննություններ, մասնագիտական լուրջ վերլուծություններ, այլեւ հասարակության մեջ առաջացնում են այնպիսի հուզումներ, որոնք բերում են ոչ միայն հեղափոխությունների, այլեւ մեկընդմիշտ շատ ռեժիմներ մոռանում են այս ոլորտում որեւէ փոփոխություններ իրականացնել։ Եվ պատահական չէ, որ եվրոպական փորձը վկայում է՝ սոցիալական պաշտպանության համակարգը դա այն ոլորտն է, որտեղ բարեփոխումների անվան տակ իրականացվող ցանկացած գործողություն բազմաթիվ անգամ պետք է մշակվի, լուրջ քննարկումների առարկա դառնա եւ հետո առաջարկվի, այն էլ խիստ զգուշաբար հասարակության դատին։

Մեզ մոտ, ինչպես շատ այլ ոլորտներում, այստեղ էլ որոշվել է, որ կոշտ կամ կոպիտ ձեւով փորձել անցկացնել մի հսկայական ոլորտի վերաբերող օրենսդրական փոփոխություններ, որը չի առնչվում միայն այս սերնդին։ Սա առնչվում է հետագա սերունդներին եւս, եւ սա այն  փոփոխությունը չէ, որ կարողանաս ժամանակի ցանկացած պահին հետ կանգնես սրանից։ Օրինակ, Արգենտինայի նման երկիրը, երբ 2008թ. ճգնաժամի պատճառով հետ կանգնեց այս մոդելից, այս մոդելը հետ տվեցին։ Դա էլ պատասխան պրն Հակոբյանի արտահայտած այն մտքին, որ Լատինական Ամերիկայի երկրները լավագույն ձեւով կիրառում են։ Այդպես չէ։ Եվ միջազգային փորձը միայն մի վկայակոչեք այն տեսակետից, թե ո՞ր երկրներում է այս մոդելն աշխատում, այլեւ սրա բացասական փորձն էլ ներկայացրեք։

Երբ նայում ենք կառավարության ծրագիրը, կենսաթոշակային ոլորտի բարեփոխումների անվան տակ գրված է՝ միջազգային լավագույն փորձի ուսումնասիրություն։ Ինձ թվում է, մեր կառավարությունը լավագույն փորձը հասկացել է պարտադրանքը։ Եվ այդ լավագույն փորձի տակ հասկացել է մեկ կամ երկու երկրների, եւ այն էլ  անհաջող փորձի երկրի առաջարկները։ Սրանք խնդիրներ են, որոնց չենք կարող մենք մատերի արանքով նայել։

Հարգելի գործընկերներ, իսկապես, շատ չեմ ուզում նորից անդրադառնալ այն խնդիրներին, որոնք իմ գործընկերները ներկայացրեցին, հատկապես մեր խմբակցությունից։ Բայց կուզենամ ասել, որ բարեփոխումները չկարողացան իրենց լուրջ քննարկումները ստանալ այստեղ 1-ին ընթերցման ռեժիմում, որովհետեւ 40-ից ավելի օրինագծերը պարզապես զուտ օրինագծեր չեն։ Սրանց մեջ սկզբունքներ են դրված, սրանց մեջ շատ լուրջ արմատական փոփոխություններ են դրված։ Եվ, եթե վերցնենք  յուրաքանչյուր օրենք, ապա դա տեխնիկական միայն փոփոխությունների փաթեթ չէ կամ միայն այդպիսի առաջարկ չէ։ Այն շատ լուրջ վերանայումների անհրաժեշտություն է առաջադրում։

Օրինակ, մեր «Եկամտահարկի մասին» օրենքը, թեեւ պրն Հակոբյանն ասաց, որ 1-ից 2-րդ ընթերցման ռեժիմում քննարկվի նվազագույն աշխատավարձի չհարկելու  մոտեցումը, սակայն այս օրենքը ինքը կառուցված է մի փիլիսոփայության վրա, որը բացառում է նվազեցումների այդ տեսակի օգտագործումը։ Այսինքն՝ օրենսդրական այս նախագիծը ինքնին արդեն ամբողջությամբ վերանայման անհրաժեշտություն ունի։ Կամ մեկ օրինակ բերեմ, որ ավելի պարզ լինի։ Խոսում ենք սոցիալական արդարության մասին, բայց ասում են, որ ՀՀ օրենսդրությանը համապատասխան ժառանգության կամ նվիրատվության կարգով ֆիզիկական անձանցից ստացման ենթակա գույքը եւ դրամական միջոցները հարկման ենթակա չեն, ինչպես որ հարկման ենթակա չեն, ուշադրություն եմ խնդրում, ՀՀ քաղաքացիներին օտարերկրյա պետությունների եւ միջազգային, միջպետական, միջկառավարական կազմակերպությունների կողմից տրված օգնության  գումարները։ Այսինքն՝ եթե որեւէ երկիր ՀՀ որեւէ քաղաքացու փող է տալիս, օգնություն է տալիս, օգնության անվան տակ մի քանի միլիոն դոլարներ է տալիս։ Այսքան որ խոսում ենք ազգային անվտանգության մասին, այսքան խոսում ենք մեր երկրում համակարգային փոփոխությունների մասին, բա, այդպիսի փոփոխություններ առաջարկող կառավարությունը սրա վրա ուշադրություն չի՞ դարձնում։ Ի՞նչ է, օտարերկրյա գործակալներ եք ուզում ֆինանսավորենք մեր երկրում։ Չէ՞ որ այս մեխանիզմը, այս բաց տեղը կարող է վաղը նույն հաջողությամբ օտագործվել  այլ երկրի գործակալի ֆինանսավորելու երկրում եւ ազգային անվտանգության սպառնալիք դարձնելու։

Ես խոսում եմ ընդամենը այս մեկ օրենքի՝ «Եկամտահարկի մասին» օրենքի նոր խմբագրությամբ ներկայացված առաջարկի մասին, որտեղ ցանկանում եմ ձեր ուշադրությունը հրավիրեմ, որ այս փաթեթի յուրաքանչյուր օրենք կարիք ունի մանրակրկիտ ուսումնասիրության, մանրակրկիտ քննարկումների։ Նույն «Եկամտահարկի մասին» օրենքով առաջարկվող սանդղակը՝ 24,4 տոկոս եւ 120 հազար դրամից բարձրի դեպքում 26 տոկոս։ Դրան գումարած հետագայում նաեւ կենսաթոշակային հատկացումների համար քաղաքացու աշխատավարձից եւս 5 տոկոս։ Սա բերելու է հարկային բեռի, պրն Հակոբյանը որքան էլ պնդի, թե սա լուրջ բեռի չի բերում եւ թվային հաշվարկների միջոցով փորձում է ներկայացնել, որ այս բեռը մեծ չէ, դա այդպես չէ, եւ ներկայացված ձեւակերպումների ներքո այս նույն օրենսդրական փաթեթում հստակ ասվում է, որ այն վարձու աշխատողները, ում աշխատավարձերը նվազելու են, գործատուները պարտավոր են փոխհատուցել նրանց այս փոփոխության արդյունքում։ Կրկնակի բեռ գործատուների վրա։ Այն, որ գործատուներին չենք տեղեկացրել, ես հասկանում եմ կառավարությանը, որ չի ուզում, որ գործատուները փորձեն իրենք էլ իրենց մասնկցությունն ունենալ։ Բայց հասարակությանը պետք է գոնե տեղեկացնեն։ Գոնե մեր պատգամավորները, ԱԺ-ն պետք է տեղեկանա։ Ու ես զարմանում եմ, որ այն 47 պատգամավորները, իմ գործընկերները, ովքեր ստորագրել են այս արտահերթ նախաձեռնության եւ այս օրակարգով քննարկում կազմակերպելու համար, իսկապես, ծանոթացե՞լ են այս 40 նախագծերին։ Վստահաբար կարող եմ ասել, որ չեն ծանոթացել։ Բայց նաեւ կարեւոր է, որ եթե ծանոթացել են, ուրեմն, պետք է աստեղից հայտարարեն եւ պաշտպանեն կամ առնվազն քննադատեն այս նախաձեռնությունները։

Եվ ես նորից եմ անդրադառնում այս հարցին, որ հանձնաժողովի նախագահին տվեցի։ Այս փաթեթին կողմ քվեարկողները անձնական պատասխանատվություն պետք է կրեն, որովհետեւ խոսքը գնում է սերունդների մասին, սերունդների իրավունքների եւ նրանց պարտականությունների մասին։ Սա սովորական շարքային քաղաքացիական օրենսդրության մեջ ինչ-որ մի փոփոխություն չէ, որով կարողանանք երկու օր տանք իրավունքի իրացմանը, թե 5 օր տանք։ Սա շատ լուրջ փոփոխություն է։ Եվ հենց այնպես մատների արանքով նայել այս փոփոխություններին, ոչ միայն ճիշտ չէ, այլեւ հետագայում կարող է բոլորի համար լինել, իսկապես, կործանարար։

Ուստի, ես կոչ եմ անում բոլոր նրանց, ովքեր մտադիր են կողմ արտահայտվել այս փաթեթին, մեկ անգամ եւս խորհեն՝ այս փաթեթը այս տեսքով չի կարող ապահովել ՀՀ կեսնաթոշակային համակարգի կայուն զարգացում։ Այս համակարգը, նույնիսկ այս  առաջարկվող փոփոխությունները նույնիսկ այսօրվա կենսաթոշակառուների համար սոցիալական արդարության տարր չի պարունակում։ Ուշադիր նայեք, «Պետական կեսնաթոշակների մասին» օրենքում առաջարկվող փոփոխության մեջ պահանջվում է նույն այն համակարգը ներկա կենսաթոշակառուների կենսաթոշակների չափերը որոշելիս, որը ներկայումս կա։ Այսինքն՝ կենսաթոշակը որոշվում է աշխատանքային ստաժի եւ մեկ տարվա աշխատանքային ստաժի համար հաշվարկված գումարի հենքի վրա։ Որեւէ սոցիալական արդարության  այն մասին, ինչի մասին  այստեղ խոսվում էր, կատարված վճարման մեծության եւ ստացող կենսաթոշակի չափի միջեւ կապ չկա։ Եվ, եթե խոսում ենք բարեփոխումների նպատակի մասին ու մենք ասօրվա կեսնաթոշակառուներին չենք կարողանում այդ նպատակը ի ցույց դարձնել, նրանց համար կյանքի կոչել, առնվազն անիմաստ է խոսել 30 տարի հետո սպասվող փոփոխությունների մասին։

2037թ. առաջին արձագանքները կլինեն այս բարեփոխումների։ Եվ ես խորապես համոզված եմ, որ եթե այսօր մենք այսպես մատների արանքով փորձեցինք նայել այս հարցին, կնշանակի 2037թ. մենք տալու ենք մեր գլխներին, իսկ եթե մենք էլ չլինենք, ապա մեր երեխաները ու թոռները տալու են մեր գլխներին էլ, իրենց գլխներին էլ, որ թե ի՞նչ փոփոխություն արեցին։

Ավարտելով խոսքս, ասում եմ, որ հետ կանգնեք այս արատավոր գործողությունը ձեռնարկելու մտքից կամ հետ վերցրեք, կամ խորը մտածեք մինչեւ քվեարկությունը։

Ա.ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ

-Հարգելի գործընկերներ, ելույթներն ավարտվեցին։ Անցնում ենք խմբակցություններից ներկայացված հայտերին։ Մեկ հայտ է ներկայացվել՝ ՀՅԴ-ն։ Ամբիոնի մոտ է հրավիրվում խմբկացության ղեկավար Վահան Հովհաննիսյանը։ Խնդրեմ։

Վ.ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Շատ խորհրդանշական է, որ  այս կարեւորագույն հարցի վերաբերյալ միայն մեկ ֆրակցիա է հանդես գալիս։ Հիմա փորձենք հենց սկզբից մի բան հասկանալ։ Սա ավելի շատ, երեւի լրագրողներին պետք է հետաքրքրի՝ եթե այսքան լավն է այս փաթեթը, եթե ինքը այսքան հրաշալի է, եթե այդքան հարց է լուծում, ինչպես այստեղ ներկայացրեցին կառավարության եւ մեծամասնության հարգելի ներկայացուցիչները, բա ինչու՞ եք հետաձգել մինչեւ 2014թ։ Մենք գիտենք մեթոդաբանությունը։ Հիմա կբերեին, գռալով երկու ընթերցումը 15 րոպե իրարից տարբերության կդնեին կանցկացնեին եւ վաղվանից օրենքը կկիրառվեր, եթե այդքան լավն է։ Ինչու՞ 2014թ։ Իհարկե, կարելի է գնահատել այնպես, որ մեր հորդորները, հասարակության մեջ շրջանառվող տեսակետները, միջազգային էքսպերտների տեսակետները ինչ-որ ձեւով ազդել են։ Ես դրան էդքան էլ չեմ հավատում, որովհետեւ սովորաբար ոչ մի բան էլ չի ազդում, բացի բռնի ուժից մեր երկրում։ Ուրեմն, կա ինչ-որ պատճառ։ Ո՞րն է դա։ Դա 2012-2013թթ. ընտրություններն են։ Եթե հիմա սկսեն սա կիրառել, սա լուրջ ներդրումներ, կազմակերպական աշխատանք եւ ֆինանսներ է պահանջում։ Չեն ուզում հիմա փողը ծախսել, այ, 2012-2013թթ. թոշակները կբարձրացնեն, որպեսզի ապահովվի հասարակական ավելի մեղմ մթնոլորտ՝ սեփական իշխանությունը վերարտադրելու համար եւ այդ ընտրություններից հետո արդեն 2012-2013թթ. պառլամենտական եւ նախագահական ընտրություններից հետո 2014թ. սա կջարդվի ժողովրդի գլխին։ Ի՞նչ հետեւանքների դա կարող է բերել, այդ մասին արդեն իմ գործընկերները խոսեցին։ Եվ պետք չի երբեք հավատալ, որ այստեղ այս հարցում մենք գտնվում ենք ինչ-որ միջազգային ճնշման տակ, որ միջազգային ինչ-որ ֆինանսական ինստիտուտներ են մեզ ճնշում։ Այդպիսի բան չկա։ Նրանց էքսպերտիզների մեջ էլ բավական մտահոգություններ կան այս նախագծերի վերաբերյալ։

Սա տեղական նախաձեռնություն է՝ կառավարության եւ Կենտրոնական բանկի։ Ինչու՞, այստեղ թեմայից շատ չեմ ուզում շեղվել, ուղղակի հիշեցնեմ, որ Երեւանի բորսան, երբ վաճառվեց «Նազդակ OMX»-ին, այն ժամանակ, երբ պարզ էր, որ Հայաստանում այդքան շրջանառու միջոցներ չկան, պայմաններից մեկը եղել է հենց այս պենսիոն ռեֆորմը, որպեսզի այդ ինստիտուտը, այսպես ասած, հագեցվի միջոցներով։ Սա է պատճառը՝ մեր ժողովրդի համար բացարձակապես չընդունելի, մեր շահերին բացարձակապես չհամապատասխանող։

Իսկ հիմա կարող եմ ասել, որ մի անգամ մեր երկրի հարգարժան վարչապետը՝ Տիգրան Սարգսյանը, ինձ մի գիրք նվիրեց, եւ ես շատ շնորհակալ եմ այդ նվերի համար, պաշտոնապես հայտարարում եմ։ Գրքի հեղինակը Սինգապուրի վարչապետն էր։ Այն, որ վերջերս Հայասատան այցելեց։ Գիրքը այն մասին է, թե ինչպես Սինգապուրը ասիական աղբանոցից նարկոմաններով, աղքատությամբ, անելանելի վիճակում գտնվող մի երկրից թռիչք կատարեց եւ դարձավ աշխարհի առաջատարներից մեկը տնտեսական,  սոցիալական, հասարակական, առողջապահական, եւ թե բոլոր տեսակետներից։ Եվ դա կատարվեց շատ արագ՝ 20 տարվա ընթացքում։ Եվ ինչպե՞ս դա նրանք արեցին։ Ես ուշադրությամբ ուսումնասիրել եմ այդ գիրքը։ Եթե անհամաձայնություն լինի, որեւէ մեկը դա կարդացել է, պատրաստ եմ բանավիճել։ Մի ամբողջ գլուխ նվիրված է հենց այս տեսակի ֆոնդերին։ Ի՞նչ է արել Սինգապուրը։ Նրանք ստեղծել են սկզբում կամավոր, ոչ պարտադիր այդպիսի ֆոնդեր եւ սկզբում ընդամենը 900 հոգի է եղել, որ դարձել է այդ ֆոնդի անդամ՝ կուտակային պենսիոն ֆոնդի, բայց կամավոր։ Մի քանի տարի հետո 70 հազար էր, որովհետեւ նրանք այդ ֆոնդերը որոշել են օգտագործել երկրի ներսում։ Կուտակված գումարները ցածր տոկոսային վարկերի ձեւով, հիփոթեքային վարկերի ձեւով նրանք տվել են բնակչությանը։ Այսինքն՝ մարդը նույնիսկ հնարավորություն է ունեցել, որոշ կուտակում ունի այդ պենսիոն ֆոնդում, բայց առողջապահական պրոբլեմ ունի, պետք է բուժվի։ Նրան իրավունք են տալիս հիմա դրանից պարտքով օգտվել, որովհետեւ քանի՞ կոպեկ արժի նրա կուտակածը, եթե ինքը չի հասնի պենսիոն հասակի, որովհետեւ առողջապահական պատճառներով մինչեւ այդ կմեռնի։ Այնքան ճկուն եւ խելոք մտածված սիստեմ են կիրառել այնտեղ, որ կարդում ու զարմանում ես։ Ես չեմ կարծում, որ հայ ժողովուդը էմիգրանտ չինացիների, Սինգապուրի ինչ-որ բանով զիջում է։ Ոչ մշակույթով, ոչ տաղանդով մենք չենք զիջում ոչ մի ազգի, բայց սա պետք է գիտակցել։ Սա պետք է հասկանալ։ Այս թերարժեքության կոմպլեքսից, որ մենք ոչինչի ընդունակ չենք, պետք է դուրս գանք։ Սա 20 տարի մեզ ներարկում են։

Հայաստանի անկախացման առաջին օրվանից մեզ ասում են՝ պետությունը ընդունակ չի լավ մենեջեր լինել, պետությունը լավ մենեջեր չի, պետությունը, բոլոր պաշտոնյաները դա են ասում, կառավարության բոլոր անդամերը։ Հարց է առաջանում՝ ինչու՞։ Կառավարության անդամ գո՞ղ ես, կաշառակե՞ր ես։ Հարցնես, կասի՝ չէ։ Դու քո ոլորտում լա՞վ ես աշխատում, կհարցնես, կասի՝ հա։ Բա, որ դու լավ ես աշխատում ու կաշառակեր չես ու մյուսն էլ չի, բա ինչու՞ եք դուք վատ մենեջեր։ Ուրեմն, կամ սուտ եք ասում՝ գող ու կաշառակեր եք, կամ էլ սուտ եք ասում, որովհետեւ ուրիշ շահ ունեք։

Իրականության մեջ այս նույն կուտակային ֆոնդով, եթե ժամանակին այդ մասին մտածեին, մենք կարող էինք նույն բաշխիչ ցանցերը ուրիշի չտալ, ազգովին դրա սեփականատերը դառնալ։ Այնքան հնարավորություն կա, այնքան ճկուն լուծումներ կան։ Բայց, չէ, մտածված է, այսպես կաղապարի ձեւով մտնում ենք ժողովրդով այդ արկղի մեջ եւ շնչել  միայն այս ծակից։

Ի՞նչ ենք մենք առաջարկում։ Երկու բան։ Նախ՝ մինչեւ պարտադիրի անցնելը, սա պետք է կամավոր լինի եւ փորձարկման շրջան անցնի։ Բայց, քանի որ այս ռեֆորմը շատ լուրջ ալեկոծություն է առաջացնելու, սա ամբողջությամբ վերափոխելու է Հայաստանի ներքին կյանքը՝ թե տնտեսական, թե սոցիալական, թե սոցիալական հարբերությունները, թե հասարակական մթնոլորտը։ Սա հավանաբար այս խորհրդարանի մինչ օրս քննարկված ամենալուրջ օրենքներից է եւ կարծում եմ, որ այդ լրջությունը մեզանից պահանջում է միակ ճիշտ լուծումը այստեղ՝ հարցը հանրաքվեի դնելն է։ Մենք կուսումնասիրենք մեխանիզմները եւ այս հարցը պետք է ամբողջ ժողովուրդը որոշի հանրաքվեով։ Սա մի տնտեսական թիմի որոշելու բան չի մեր ժողովրդի համար, որովհետեւ մեզ ասում են՝ կանխատեսումները ցույց են տալիս, որ 30-ական թվականներին ամեն ինչ լավ կլինի։

Հայ-թուրքական հարաբերություններում, սիրելի կառավարություն, ձեր նախաձեռնող քաղաքականության մեջ, ձեր կանխատեսումներն արդեն ճանապարհը պիտի բաց լիներ, հիշու՞մ եք, չէ՞։ Հիմա ճանապարհը բաց պետք է լիներ, շրջանառություն, առեւտուր եւ այլն։ Ձեր կանխատեսումները 6 ամիս չտեւեցին, ձախողվեց ամեն ինչ։ Ուրեմն, այդքան էլ հեռատես չեն ձեր կանխատեսումները։ Եթե այդ կարճաժամկետ հաշվարկը չիրականացավ, ես վախենում եմ, որ այս երկարաժամկետ հաշվարկը ընդհանրապես ոչ միայն չի իրականանա, այլեւ շատ կձախողվի։ Եթե շուտ ձախողվի, լավ է, որովհետեւ այդ դեպքում իմ ընկերների հռետորական հարցերը, թե ո՞վ է պատասխան տալու, առնվազն գոնե այդ պատասխանատուն կլինի։ 30-ական թվականներին ով՝ սաղ, ով՝ մեռած, ու՞մ ենք կանչելու պատասխանատվության երկիրը կործանելու համար։

Դրա համար ես կարծում եմ, որ նախ պետք է մտածել, որ պարտադիրը պետք  է հանվի, սա պետք է լինի կամավոր։ Սա մեկ։

2-րդը՝ սա պետք է նաեւ ուրիշ մի հատկանիշ ստանա։ Սա, իհարկե, քննարկելու հարց է, պայմանական տարբերակը։ Բայց ամենակարեւորը այն է, սա մեր ֆրակցիայի առաջարկն է ԱԺ-ին, որովհետեւ գիտեք, որ մեր նոր օրենքը «Հանրաքվեի մասին» անտեսել է ժողովրդի գոյությունը կառավարական եւ ԱԺ պալատներից դուրս։ Դրա համար ստորագրահավաքով մենք դա չենք կարող իրականացնել։ Շատ սահմանափակ է այն սուբյեկտների թիվը, որոնք կարող են նախաձեռնել եւ դրանից մեկը հենց ԱԺ-ն է։

Մեր առաջարկն է, եթե ասքան լավն է այս օրենքը, եթե ոչ մի պրոբլեմ չկա, եթե դա երջանկացնելու է մեր ժողովրդին ու ապագա սերունդներին, եկեք  չվախենանք, հարցը դնենք հանրաքվեի եւ հանրաքվեով որոշենք։ Եվ եթե այդ հանրաքվեով մեր ժողովուրդը այս փաթեթին կասի այո՛, ես կլինեմ դրա առաջին պաշտպանը։ Բայց եկեք հարցնենք ժողովրդին՝ ինքը ուզու՞մ է, որ իրեն այս ձեւով երջանկացնեք դուք։ Շնորհակալություն։

Ա.ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ

-Անցնում ենք եզրափկիչ ելույթներին։ Պրն Հակոբյան։ ԱԺ սոցիալական հարցերի մշտական հանձնաժողովի նախագահ Հակոբ Հակոբյան։

Հ.ՀԱԿՈԲՅԱՆ

-Ես ուղղակի հայտնեմ շնորհակալություն քննարկումների համար եւ փարատեմ պրն Հովհաննիսյանի տրամաբանությունը։ Կուտակային համակարգի օրենքի կամավոր բաղադրիչը ուժի մեջ է մտնում օրենքը հրապարակելուց անմիջապես հետո։ Պարտադիր բաղադրիչը ուժի մեջ է մտնում 2014թ. հունվարի 1-ից։ Այսինքն՝ մենք ունենք ուղիղ երեք տարի ժամանակ, որպեսզի փորձենք, տեսնենք կուտակային բաղադրիչից ի՞նչ կարող ենք ունենալ, նոր անցնել պատադիր բաղադրիչին։

Եթե Սինգապուրը այդպես է արել, կարծում եմ հայերն էլ խելոք են, այդքան չինացիներից անխելք չեն եւ տեսականորեն նույն քայլն են անում։ Կսպասենք 2014թ. կստուգենք կամավոր բաղադրիչի արդյունավետությունը կամ աշխատանքը, այլ գնահատականները, հետո կանցնենք։ Դեռեւս մենք ունենք ուղիղ երեք տարի ժամանակ այս օրենքի գործունեությունը ստուգելու եւ պարտադիր բաղադրիչին անցնելու։ Սա առաջինը։

2-րդը՝ կապված ռիսկերի հետ։ Իհարկե, ես կիսում եմ պրն Հովհաննիսյանի ասած ֆինանսական շուկայի ռիսկերը, աշխատանքային շուկայի ռիսկերը։ Լավ, ի՞նչ առաջարկ կա։ Եթե մենք այսօր ասում ենք, պայքարում ենք ստվերի դեմ, արդյոք չե՞ն տեսնի, որ այս նախագիծը նման գործողություններից ընդամենը մեկն է։ Եթե մենք ուզում ենք ամբողջ ստվերի դեմ պայքարը ուղղակի կառուցել կենսաթոշակային ռեֆորմի հետ կապված կամ կենսաթոշակային համակարգի հետ, մենք հաստատ կսխալվենք։

Փորձվեց հիմնավորվել, որ այս օրինագիծը եւ այդ կուտակային ֆոնդը, որ ստեղծվելու է,  սա եւս պետք է գնա որոշակի անձնավորված տեղեր։ Ճիշտն ասած, ես մի բան կասեի, որ մենք ու՞մ պետք է վստահենք։ Առաջինը մեզ, այդ դեպքում այս գումարների հիմնական՝ մոտ 75 տոոկսը մնալու են ՀՀ-ում եւ ծառայելու են Կենտրոնական բանկի եւ կառավարության համար, իրենց ֆունկցիաները իրագործելու համար։

Կենտրոնական բանկը երկրից դուրս եկող գումարները պետք է երաշխավորի, թե որտեղ են գնալու։ Բայց դա չի նշանակում, որ մենք չենք կարող քննարկել, որը բազմիցս քննարկել ենք որոշակի գումարներ ՀՀ-ում որոշակի ուղղությամբ ներդնելու համար։ Այս դեպքում ուղղակի խնդիր կա՝ ու՞վ է երաշխավորը գումարները հետ վերադարձնելու համար։ Եթե այդ հարցը լուծվի, մենք բոլոր հարցերին կարող ենք պատասխան տալ։ Երաշխավորը մինչեւ հիմա չեն կարողացել ճշգրիտ գտնել։

Եվ, վերջապես, փորձվում է կատարել մեծ տնտեսական ռեֆորմ, որի նպատակը կենսաթոշակային նոր համակարգի ձեւավորումն է եւ նոր կեսնաթոշակային համակարգ ունենալն է։

Ասվեց նաեւ, որ այն համակարգը, որն ունենք, թերի է։ Բոլորն ընդունում են, որ համակարգը թերի է եւ օրենքի ամբողջ  փաթեթը առաջարկում է հետեւյալը՝ կառուցել նորը, որը կլինի ավելի լավը, քան նախկինը։ Թող մեկն ու մեկը փորձի հիմնավորել, որ այս նորը շատ ավելի վատ է, քան առայժմ գործողը։ Ոչ մեկը այդ փորձը չարեց։ Ուղղակի ասվեց, որ հինը վատ է, բայց նորը չենք ուզում։ Եթե կենսաթոշակային համակարգը չի կապվում վճարների հետ, մարդու աշխատանքի հետ, մարդու աշխատանքի որակի հետ, մարդու աշխատավարձի հետ, ապա չի կարող մարդը լինել շահագրգռված, չի կարող միտումնավոր իր խնդիրը լուծել։ Եթե այսօր մենք ունենք շուկայում աշխատող, որն ուղղակի վճարվում է կանխիկով, եւ մենք օրենքով չենք պայքարում դրա համար, մենք արդյունք չենք ունենալու։ Եթե մենք քաղաքացուն չհասկացնենք՝ քաղաքացի, եթե այսօր դու ուղղակի կանխիկ փող ես վերցնում ու զրկվում ես յուրաքանչյուր ամսվա քո 10 տոոկս շահույթից, որը 23 տարում կդառնա 3,7 անգամ ավել գումար, եթե քաղաքացին դա հասկացավ, ինքը կպայքարի իր համար, պետության համար եւ ստվերի դեմ։ Եթե քաղաքացին դա չհասկացավ, ոչինչ էլ չենք ունենա։

Մեր խնդիրն է, որ կարողանանք նախագիծը հասկացնել քաղաքացուն եւ կլինեն բազմաթիվ քննարկումներ։ Ես կարծում եմ Դաշնակցություն ֆրակցիան առաջինը կկազմակերպի լսումներ, արդյունքներն էլ կուղարկի։ Թող հասարակությունն ինքը որոշի «այո»-ն կամ «ոչ»-ը, իսկ կառավարությունը դրա համար ժամանակ ունի։ Կառավարությունը հստակ հայտարարում է, որ կամավոր կուտակային համակարգը գործելու է օրենքի հրապարակման պահից՝ 2011թ. հունվարի 1-ից։ Պարտադիր կուտակայինը՝ 2014թ։ Ունենք երեք տարի, ո՞վ է մեզ պարտադրում չեղած համակարգի վրա կառուցել կենսաթոշակային ռեֆորմ։ Կապրենք՝ կտեսնենք։ Իսկ, երբ կառավարությունը մեղադրվեց նրա համար, որ ուզում է 2012-2013թթ. կեսնաթոշակը բարձրացնել, իսկ ե՞րբ չի բարձրացրել։ 2000թ. կառավարությունը յուրաքանչյուր տարի բարձրացրել է կենսաթոշակը։ Այդ թվում՝ թռիչքային։ Ե՞րբ չի եղել դա։ Մոռացե՞լ եք, որ 2000թ. կենսաթոշակը 5 հազար դրամ էր կամ 3500 դրամ։ Չենք մոռացել, չէ՞։ Այսինքն՝ ամբողջ քաղաքականությունը կառուցված է նրան, որ 2012-2013թթ. բարձրացվի կենսաթոշակը եւ ունենանք ժամանակ, որպեսզի կարողանանք հասկանալ ինչպե՞ս է աշխատում կուտակային բաղադրիչը եւ ինչպե՞ս կաշխատի պատադիր կուտակայինը։

Այսքանը, շնորհակալություն։

Ա.ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ

-Պրն Ասատրյան, երկու րոպե է մնացել։ Եզրափակիչ ելույթը թողնե՞նք վաղը։ Հարգելի գործընկերներ, այսօր նիստն ավարտվեց։ Մեր աշխատանքները կշարունակենք վաղը։ Ցտեսություն։ 




ԱԺ Նախագահ  |  Պատգամավորներ|  ԱԺ խորհուրդ  |  Հանձնաժողովներ  |  Խմբակցություններ  |  Աշխատակազմ
Օրենսդրություն  |   Նախագծեր  |  Նիստեր  |   Լուրեր  |  Արտաքին հարաբերություններ   |  Գրադարան  |  Ընտրողների հետ կապեր  |  Հղումներ  |  RSS