National Assembly of the Republic of Armenia | Official Web Page | www.parliament.amNational Assembly of the Republic of Armenia | Official Web Page | www.parliament.am
HOME | MAIL | SITEMAP
ArmenianRussianEnglishFrench
Արխիվ
17.01.2019

Երկ Երք Չրք Հնգ Ուր Շբթ Կիր
01 02 03 04 05 06
07 08 09 10 11 12 13
14 15 16 17 18 19 20
21 22 23 24 25 26 27
28 29 30 31
 
ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԱԶԳԱՅԻՆ ԺՈՂՈՎ
ՅՈԹԵՐՈՐԴ ԳՈՒՄԱՐՄԱՆ ԱՌԱՋԻՆ ՆՍՏԱՇՐՋԱՆ

ՍՂԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ N 4

17 հունվարի 2019

Ժամը 10:00

  ՆԱԽԱԳԱՀՈՒՄ Է ՀՀ ԱԶԳԱՅԻՆ ԺՈՂՈՎԻ ՆԱԽԱԳԱՀԻ ՏԵՂԱԿԱԼ ՎԱՀԵ ԷՆՖԻԱՋՅԱՆԸ
 
 

Վ.ԷՆՖԻԱՋՅԱՆ

-Բարեւ ձեզ, հարգելի գործընկերներ: Հարգելի պատգամավորներ, խնդրում եմ տեղադրել քարտերը եւ նախապատրաստվել գրանցման: Գրանցում: Գրանցվել է 110 պատգամավոր, քվորում կա, մենք կարող ենք սկսել մեր աշխատանքները: Մինչ մեր աշխատանքները սկսելն ուզում եմ շնորհավորել մեր գործընկերներին՝ Աննա Կարապետյանին, Կնյազ Հասանովին եւ Աննա Կոստանյանին ծննդյան օրվա կապակցությամբ՝: Շնորհակալություն:

ԾԱՓԱՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Հարգելի պատգամավորներ, շարունակում ենք ԱԺ հանձնաժողովների նախագահների ընտրության հարցի քննարկումը: Երեկ նիստն ընդհատվեց մարդու իրավունքների, պաշտպանության եւ հանրային հարցերի մշտական հանձնաժողովի նախագահի պաշտոնի համար առաջադրված պատգամավոր տիկին Նաիրա Զոհրաբյանին հարցեր տալու փուլում: Այժմ, հարց տալու համար ձայնը տրվում է պատգամավոր Գայանե Աբրահամյանին: Տիկին Զոհրաբյան, խնդրում եմ մոտիկացեք:

Գ.ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Հարգելի նախագահող, տիկին Զոհրաբյան, շատ ուրախ եմ, որ հենց այս հանձնաժողովի նախագահի թեկնածուն դուք եք, որպես կին, որը նաեւ, ըստ էության, ներկայացնում է կանանց առաջնորդության եւ խնդրայնացնելով նաեւ կանանց, ինքնըստինքյան, ըստ էության, խնդրայնացնելով կանանց իրավունքների հարցերը: Ձեր երեկվա ելույթում շատ կարեւոր շեշտադրումներ արեցիք՝ ներկայացնելով փակ, կիսափակ հաստատություններում մարդու իրավունքների հարցերը, երեխաների իրավունքները: Ընտանեկան բռնության մասով շատ կարեւոր շեշտադրումներ արեցիք, եւ ես շատ ուրախ եմ, որ հենց դուք եք այդ շեշտադրումներն անում, բայց ուզում էի հասկանալ, որքանով այդ արժեքներն ամբողջությամբ նաեւ կիսում են ձեր խմբակցության ներկայացուցիչները, որովհետեւ անցյալ տարի ընտանեկան բռնության կանխարգելման դեմ պայքարի, «Կանխարգելման պայքարի մասին» օրենքն ընդունվեց 73 կողմ եւ 12 դեմ, 6 ձեռնպահը հենց ձեր խմբակցության ներկայացուցիչներն էին, այսինքն՝ ըստ էության, դեմ էին այդ, շատերը դեմ էին այդ օրենքի ընդունմանը, տարբեր ելույթներ ունեցան այդ առումով եւ հիմնականում նաեւ ներկայացնելով, որ այդ խնդիրը, ըստ էության, Հայաստանում խնդիր չէ: Ուզում եմ հասկանալ, նաեւ խոսեցիք երեկ շատ կարեւոր խնդիր մասին՝ կարծրատիպերի կոտրման մասին, որն իսկապես խնդիր է ՀՀ, հայ հասարակության ներսում, բայց նաեւ որքանով իսկապես այդ կարծրատիպերի կոտրման հնարավորությունն առկա է ձեր իսկ խմբակցությունում, քանի որ այս հանձնաժողովը տրվում է խմբակցության նախագահությանը՝ ի դեմս ձեզ: Արդյո՞ք այս խնդիրները ներսում քննարկում եք եւ այս առումով տեսնո՞ւմ եք ինչ-որ խնդիրներ, որոնց լուծման մասով գործընթացներ սկսել եք:

Ն.ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ

-Շնորհակալ եմ, տիկին Աբրահամյան, դուք բարձրացնում եք հարց՝ բավականին ցավոտ, եւ պատահական չէ, որ ես խոսեցի կարծրատիպեր կոտրելու մասին: Վստահ եմ, որ թե՛ ձեր խմբակցությունում, թե՛ «Լուսավոր Հայաստան»-ում, եւ թե՛ ընդհանրապես հանրային ընկալման մեջ խնդիրը, որի մասին բարձրաձայնեցի ես, եւ այսօր շարունակում եք դուք, տարատեսակ ընկալումների խնդիր ունի:

Այո, իմ ընտանիքի ներսում էլ տարատեսակ տարբեր խնդիրների վերաբերյալ տարատեսակ ընկալում կա, եւ անկեղծ ասած ես երբեւէ չեմ փորձել բռնանալ որեւէ մեկի իրավունքի վրա՝ մտածել այնպես, ինչպես իրենք են ցանկանում, ես փորձել եմ բացատրել:

Այո, իմ բազմաթիվ գործընկերներ շարունակում են մնալ, ունենալ իրենց վստահ տեսակետը, եւ եթե դուք լինեիք նախորդ խորհրդարանում, երբ եվրոպական ինտեգրման հարցերի հանձնաժողովը կազմակերպեց խորհրդարանական լսումներ նշյալ՝ «Ընտանիքում բռնության կանխարգելման մասին» օրենքի վերաբերյալ, մի քանի անգամ իրապես դժվար էր, կանխել բախումը, ձեռնամարտն էստեղ երկու հակադիր տեսակետ ունեցող հասարակական կազմակերպությունների ներկայացուցիչների միջեւ: Եվ պատահական չէ, որ ես նշեցի, որ մենք պիտի գնանք նաեւ կարծրատիպեր կոտրելու ճանապարհով: Գիտեք, ցանկացած օրենք կլինի մեռելածին, եթե մենք չկարողանանք կարծրատիպեր կոտրել: Մենք բազմաթիվ օրենքներ ունենք, մեր պրոբլեմը վատ օրենքը չէ, մեր պրոբլեմն այն է, որ օրենքը չի աշխատում: Ինչո՞ւ չի աշխատում. տարբեր պատճառներով: Պատճառներից մեկն այն է, որ կան կարծրատիպեր, եւ պատահական չէ, որ երեկ ես ասացի՝ օրենքն ընդունվել է: Կա՞ վիճակագրության աճ, թե քանի կին է դիմել ոստիկանություն իր հանդեպ ընտանիքում բռնության ենթարկվելուց: Գրեթե չկա, այսինքն՝ նույն վիճակագրությունն է, ինչ-որ կար մինչեւ օրենքի ընդունումը, նույն վիճակագրությունն է հիմա: Սա է խնդիրը, որ մենք պիտի փորձենք նաեւ հասարակական սեկտորին ակտիվորեն ներգրավելով՝ հանրության մեջ կոտրել կարծրատիպեր: Եվ երբ այս դահլիճում լսումների ժամանակ նստած հասարակական կազմակերպության ներկայացուցիչներից մեկը հայտարարում էր, որ իր համար ավանդական ընտանիքն այն է, երբ ամուսինը կարող է ապտակել կնոջը, եւ  անգամ ինչ-որ բանաստեղծությունից ցիտատ բերեց, նույնիսկ չեմ էլ ուզում կրկնել՝ անկեղծ ասած: Հա, «ով մայրական ապտակ չի կերել», - համարյա երգեց էստեղ, -«նա որբ է մեծացել»: Դե, դա հիմա ընկալում է, դու չես կարող, այսինքն՝ իրեն բռնի որեւէ բան պարտադրել: Եվ ասածս այն է, որ մենք պիտի փորձենք, ես չեմ հավակնում ասել, որ մեր հանձնաժողովը կոտրելու է մեր ընկալման մեջ եղած բոլոր կարծրատիպերը, բայց մենք փորձելու ենք աշխատել թիրախային բոլոր խմբերի հետ՝ այդ կարծրատիպերը կոտրելու համար:

Իսկ մեր խմբակցության պատգամավորներից որոշները, ովքեր իրենց համար տեսակետը պահպանում են, դա իրենց որոշելու խնդիրն է, ինչպես ցանկացած քաղաքացի ունի ազատ որոշելու իր սկզբունքները, իր դավանանքը եւ իր մոտեցումը: Շնորհակալ եմ:

Վ.ԷՆՖԻԱՋՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Տիկին Աբրահամյան, արձագանքման...

Գ.ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ

-Այո, շնորհակալություն: Չէ, ըստ էության, չեմ արձագանքում, պարզապես շնորհակալ եմ նաեւ կրկին այս խնդիրը նորից բարձրացնելու համար եւ հուսով եմ՝ իսկապես ես էլ, ձեզ հետ համագործակցությամբ, կարծրատիպերի կոտրման եւ այս խնդիրների բարձրաձայնման եւ լուծման առումով բավական աշխատանք ունենք իրականացնելու եւ կաշխատենք: Շնորհակալություն:

Ն.ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ

-Շնորհակալ եմ, տիկին Աբրահամյան: Ես նաեւ արդեն ունեմ նախնական պայմանավորվածություն Հայաստանում հավատարմագրված եվրոպական երկրների մի քանի դեսպանների հետ: Կարծում եմ՝ գարնանը մենք այց կունենաք եվրոպական երկրների այն կացավայրերը, որտեղ պահվում են՝ էդ ապաստարաններում, այսպես ասած, բռնության ենթարկված կանայք, երեխաներ, ինչո՞ւ չէ, նաեւ՝ տղամարդիկ: Ասեմ ձեզ՝ Հայաստանում տղամարդկանց 1 տոկոսը եւս կանանց կողմից ենթարկվում է բռնության, եւ էդպիսի մի տղամարդ՝ Արմավիրի մարզից, դիմել էր եվրոպական ինտեգրման հարցերի հանձնաժողով: Էնպես որ, ես ուրախ կլինեմ, եթե դուք լինեք այդ պատվիրակության մեջ: Շնորհակալ եմ:

Վ.ԷՆՖԻԱՋՅԱՆ

-Շնորհակալություն, հաջորդ հարցի իրավունքը՝ պրն Սասուն Միքայելյան:

Ս.ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Տիկին Զոհրաբյան, հաջողություն եմ ցանկանում ձեր գործում: Երեկ դուք ձեր ելույթում ասացիք, որ կալանավայրերի քրեակատարողական  հիվանդանոցը պետք է դուրս բերվի կալանավայրերի քրեակատարողական վարչության ենթակայության տակից, այսինքն՝ որտե՞ղ ի՞նչ կառույցի պետք է ենթարկվի, եւ Նուբարաշենի մեկուսարանի հետ կապված, որ ասացիք՝ պետք է փակվի: Ես չգիտեմ, կհասնե՞ք դրան, թե չեք հասնի, բայց եթե ոչ՝գոնե անպայման հարկ-հարկ վերանորոգվի, որովհետեւ լինելով նաեւ երկար տարիներ բնակիչ կալանավայրերում՝ գիտեմ, թե այնտեղ ինչ է կատարվում, եւ նախորդ իշխանությունների օրոք ինչ արատավոր երեւույթներ են դրսեւորվել եւ պետք է արմատախիլ արվեն: Շնորհակալություն:

Ն.ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ

-Շնորհակալություն, պրն Միքայելյան, ես տվյալ դեպքում դատապարտյալների հիվանդանոցի մասին չէի խոսում, չնայած դա եւս պիտի չենթարկվի... ես խոսում էի էն բուժ. փոքր հաստատությունների, որ կան, հենց էն բուժ. սենյակների մասին, որ կան քրեակատարողականների ներսում, որտեղ բժիշկը ենթարկվում է քրեակատարողականի պետին եւ կալանավորի, դատապարտյալի վերաբերյալ օբյեկտիվ եզրակացություն տալիս, դուք եք տեղյակ եք, աչքերով նայում է քրեակատարողական պետին. ասի՞ ճշմարտությունը, թե՞ չասի: Եվրոպական մոդելով 2 մոդել կա. նման հաստատությունները ենթարկում են կամ առողջապահության նախարարությանը, կամ արդարադատության նախարարությանը, կամ առանձին կառույց է լինում: Մենք 3 մոդելները հիմա, ես որպես պատգամավոր, նաեւ միջազգային կազմակերպությունների հետ քննարկում եմ: Տեսնենք, թե նաեւ խորհրդարանական քննարկումների, լսումների արդյունքում, որովհետեւ մենք պարբերաբար հրավիրելու ենք հանրային հնչեղություն ունեցող հարցերի վերաբերյալ լսումներ, ես կարծում եմ՝ նաեւ ցմահների հետ կապված վստահաբար կլինի հարց, եթե չլինի, ես ինքս դրան կանդրադառնամ, որովհետեւ որպես լրագրող՝ ես երկար տարիներ զբաղվել եմ նաեւ ցմահ ազատազրկվածների խնդրով, մենք էդ խնդիրները նաեւ հանրայնացնելով՝ փորձելու ենք՝ ինչը հնարավոր է օրենսդրական ճանապարհով լուծել, օրենսդրական ճանապարհով լուծել, ինչը հնարավոր է պատկան մարմիններին դիմելով՝ էդ ճանապարհով լուծել:

Ինչ վերաբերում է Նուբարաշենին: Անկեղծ ասած, որպես էդտեղ երկար տարիների բնակիչ՝ դուք, ես էլ՝ որպես մշտական այցելու, որ ասենք՝ կարող եմ ասել՝ գրեթե բնակչի կարգավիճակ կարող եմ ունենալ, մի քիչ դժվար եմ պատկերացնում էդտեղ վերանորոգումը: Դուք գիտեք՝ ամբողջ վինտիլացիա չկա, էդ գարշահոտը, էդ կոյուղին, հիմա, ես չգիտեմ, միգուցե շատ ավելի ֆինանսապես ձեռնտու կլինի ընդհանրապես նորը կառուցել: Էդ թանգարանի գաղափարն ինձ հետաքրքիր գաղափար է, բայց նաեւ մենք էսօր թեր եւ Աստված տա թերբեռնված էլ մնան քրեակատարողական հիմնարկները: Մենք կարող ենք, ուղղակի, դա փակել եւ տեղաբաշխել դատապարտյալներին, կալանավորներին մնացած 10 քրեակատարողական հիմնարկների վրա: Ամեն դեպքում, քննարկելու հարց է: Վերանորոգումը. ես կդժվարանամ պատասխանել, որովհետեւ էստեղ ֆինանսական խնդիր է, իսկ դա՝ վերանորոգելն էդ հսկայական կառույցն էդ ամբողջովին փտած, էդ հին սիստեմով, հին կոմունիկացիաներով, չեմ կարող ասել՝ որքանով արդյունավետ է: Շնորհակալ եմ:

Վ.ԷՆՖԻԱՋՅԱՆ

-Պրն Միքայելյան, արձագանքման կարիք չկա՞: Շնորհակալ եմ: Հաջորդ հարցի համար իրավունքը պրն Աբովյանինն է:

Ա.ԱԲՈՎՅԱՆ

-Բարեւ ձեզ: Տիկին Զոհրաբյան, շատ 2 կարեւոր հարց մեզ բոլորիս համար: Առաջին հարցը վերաբերում է այն պատանդներին, որոնք գտնվում են Ադրբեջանում: Մենք գիտենք, որ Ադրբեջանական կողմը պրակտիկա է ներդնելու, որ հայկական կողմից մարդկանց են առեւանգում, եւ մարդու իրավունքների կոմիտեն՝ լինելով, իմ կարծիքով, առանցքային կոմիտեներից մեկը, ունի արդյո՞ք տեսլական: Դուք ունե՞ք, թե մենք այս հարթակն ինչպես ենք օգտագործելու, որ ՀՀ քաղաքացիներին մաքսիմալ օգտակար լինենք: Դա՝ մեկ: Այս պարագայում հիշեցնեմ, որ վերջին դեպքը Կարեն Ղազարյանն էր՝ 1984 թվին ծնված, որին առեւանգել էին եւ փորձում էին ներկայացնել որպես ՀՀ զինված ուժերի մարտիկ, սակայն էդպես չէ:

Եվ 2-րդ հարցը վերաբերում է Արցախի Հանրապետության մարդու իրավունքների կառույցների հետ համագործակցության եզրերին եւ երանգներին: Տեսլական ունե՞ք:

Ն.ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ

-Շնորհակալություն, պրն Աբովյան, 2 շատ կարեւոր հարց բարձրացրեցիք պատանդների մասին, եւ նաեւ՝ օգտվելով առիթից, կխոսեմ անհետ կորածների մասին, որովհետեւ որպես լրագրող եւ որպես պատգամավոր՝ հիմնավորապես զբաղվել եմ այս խնդրով՝ նաեւ Կարմիր խաչի հետ ակտիվ համագործակցելով մինչ օրս: Այսօր մենք ունենք Ադրբեջանում 4 պատանդ՝ 2-ը՝ ՀՀ քաղաքացի, մեկը՝ Արցախի քաղաքացի, մեկը՝ Ռուսաստանի Հանրապետության հայազգի քաղաքացի, եթե չեմ սխալվում՝ Ույելդանով Մարատ:

Այո, Կարենի խնդիրն իսկապես արդեն բավականին հանրային հնչեղություն ստացավ: Ի՞նչ կարող է անել մարդու իրավունքների հանձնաժողովը. եթե ես ասեմ, որ մենք շատ լուրջ էստեղ գործիքակազմ ունենք, անկեղծ չի լինի: Հարցի ավելորդ հանրայնացումը շատ դեպքերում, աղմուկը բերում է նաեւ գործի վնասման: Ես ասում եմ որպես պատգամավոր, ով Կարմիր խաչի հետ միասին զբաղվել է ռազմագերիների, եւ մասնավորապես՝ Հակոբ Ինջիղուլյանի հարցով մենք ամեն ինչ արեցինք լուռ, հանգիստ, առանց աղմուկի, նաեւ՝ աշխատելով Եվրոպայի խորհրդի խորհրդարանական ժողովի նախկին հանձնակատարի՝ մարդու իրավունքների հանձնակատարի հետ: Մենք ընդամենը պարբերաբար պետք է մոնիթորինգի տակ, մեր ուշադրության տակ պահենք մեր խնդիրը եւ պարբերաբար պատկան կառույցներից, սովորաբար Կարմիր խաչը նման դեպքում խիստ սակավախոս է, եւ ես հասկանում եմ իրենց մարտավարությունը, պիտի փորձենք պարբերաբար տեղեկություն ստանալ առանց ավելորդ աղմուկի, որովհետեւ տվյալ դեպքում աղմուկը, վստահեցնում եմ ձեզ, ուղղակի վնասում է գործին:

Անհետ կորածների մասով մենք ունենք 3 տարբեր թվեր: Պաշտպանության նախարարության տրամադրած թվերով, եթե չեմ սխալվում, մոտավորապես 320, Կարմիր խաչի թվերով, իսկ Կարմիր խաչի՝ Կարմիր խաչի միջազգային կոմիտեի հաշվարկը ելնում է նրանից, թե քանի ընտանիք է իրենց դիմել, 400 է, իսկ «Ընդդեմ իրավական կամայականության» կազմակերպության, որի նախագահը տիկին Լարիսա Ալավերդյանն է, որի հետ ես շատ երկար տարիներ աշխատում եմ, թիվը մոտավորապես 900 է: Էստեղ էլ մենք, որ ասեմ շատ առանձնակի կարող ենք ինչ-որ մեծ արդյունքներ ակնկալել... Գիտեք, Կարմիր խաչը պարբերաբար հիմա ԴՆԹ-ի անալիզներ է վերցնում անհետ կորածների ընտանիքներից՝ փորձելով նաեւ Ադրբեջանական կողմի հետ էդ խնդիրները կարգավորել: Մենք կարող ենք ընդամենը խնդիրը պահել մեր ուշադրության կենտրոնում, ինչը վստահեցնում եմ ձեզ՝ անկախ նրանից կընտրվեմ այս հանձնաժողովի նախագահ, չեմ ընտրվի, ես արել եմ որպես լրագրող, արել եմ որպես պատգամավոր եւ շարունակելու եմ անել որպես պատգամավոր: Շնորհակալ եմ:

Վ.ԷՆՖԻԱՋՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Պրն Աբովյան, արձագանքման կարիք կա՞:

Ա.ԱԲՈՎՅԱՆ

- Միանշանակ համաձայն եմ ձեր տեսակետի հետ, միանշանակ համաձայն եմ: Կխնդրեի Արցախի համագործակցությունը մի անգամ էլ եւ հիշեցնեմ, որ էստեղ մարդկանց կյանքի մասին է խոսքը գնում, որովհետեւ մենք ունենք, ցավոք, մի քանի դեպք, երբ պատանդները սպանվում էին: Մասնավորապես՝ հիշենք Մանվել Սարիբեկյանին, ում հոշոտած դիակն ադրբեջանական կողմը վերադարձրել էր: Շնորհակալություն:

Ն.ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ

-Մանվել Սարիբեկյանի հարցով ես ինքս՝ որպես Եվրոպայի խորհրդի խորհրդարանական վեհաժողովի պատգամավոր, շատ երկար եմ զբաղվել: Ցավոք, մենք ունեցանք, այո, ողբերգական արդյունք՝ ուղղակի դաժանաբար հոշոտված դիակ:

2-րդ կարեւոր հարցը, կներեք մոռացա... Արցախի իրավապաշտպան կազմակերպությունների եւ օմբուդսմենի աշխատանքը: Էստեղ 2 կարծիք լինել չի կարող: Ինչպես աշխատել ենք շատ ակտիվ նաեւ նախկին օմբուդսմենի՝ Ռուբենի հետ, նորի հետ եւս շատ ակտիվ աշխատելու ենք: Ընդամենն այս պահին ասեմ որպես պատգամավոր ես հիմա, քանի որ Հայաստանը... Ուրեմն, կա միջազգային կոնվենցիա, որը նաեւ վավերացրել են բոլոր երկրները, որ պետությունը՝ անկախ ճանաչված լինելուց, պետության քաղաքացին իրավունք ունի եվրոպական կրթական բոլոր ծրագրերից, այդ թվում՝ Բոլոնիայի ծրագրերից օգտվել: Հիմա, Եվրոպայի խորհրդի խորհրդարանական վեհաժողովում մենք փորձում ենք այդ խնդիրը, այս կոնվենցիան կյանքի կոչել, որպեսզի այն չլինի մեռելածին Արցախի համար, որպեսզի Արցախի ուսանողները հնարավորություն ունենան ինտեգրվել եվրոպական կրթական տարածքներում: Էնպես որ, շատ ակտիվ աշխատելու ենք, եւ ասեմ, որ հունվարի 28-ին ես, նաեւ ձեզ հետ միասին, մենք մեկնելու ենք Արցախի Հանրապետություն եւ անպայմանորեն նաեւ բոլոր այս խնդիրները մենք էնտեղ տեղում կքննարկենք: Շնորհակալ եմ:

Վ.ԷՆՖԻԱՋՅԱՆ

-Շնորհակալություն, տիկին Զոհրաբյան: Հաջորդ հարցի իրավունքը Հերիքնազ Տիգրանյանինն է:

Հ.ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Տիկին Զոհրաբյան, դուք երեկվա ձեր ելույթում մի շատ կարեւոր արտահայտություն արեցիք այն մասին, որ ցանկացած գործունեություն, ի վերջո, առնչվում է մարդու իրավունքներին, բայց այս նույն ձեւակերպմամբ, ցավոք, նախորդ գումարման ԱԺ-ը վերացրեց այն հանձնաժողովը, որը, ուրախ եմ փաստել, որ ԱԺ-ն իր որոշմամբ վերականգնեց, եւ դուք ձեր փորձառությամբ հաջողությամբ կղեկավարեք այս հանձնաժողովը: Այո, ամեն իրավունք, գործառույթ, ի վերջո, հանգում է մարդու իրավունքներին եւ ձեր հանձնաժողովի գործառույթների տիրույթում է, նաեւ արհմիությունների հարցը: Ես տեղյակ եմ, որ նախորդ գումարման ԱԺ-ում ձեր խմբակցության պատգամավորները ներկայացրել էին նաեւ օրենսդրական փոփոխություններ՝ «Արհմիությունների մասին» օրենքի վերաբերյալ: Շատ կարեւորում եմ այս հարցը, չնայած գործառույթային առումով այն ավելի, կարծես թե, մոտ է սոցիալական հանձնաժողովի գործառույթներին, բայց այնքանով, որքանով առնչվում է աշխատողի իրավունքների պաշտպանությանը, գուցեեւ իր տեղում է, եւ այս հանձնաժողովի շրջանակում էլ հաջողությամբ նախաձեռնություններ կլինեն: Ես կուզեի իմանալ ձեր կարծիքը՝ արհմիությունների դերի հզորացման, նրան ավելի գործուն մեխանիզմներ տրամադրելու հետ կապված՝ ինչպիսի պատկերացումներ ունեք:

Ն.ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ

-Շնորհակալ եմ: Տիկին Տիգրանյան, դուք շատ կարեւոր հարց բարձրացրեցիք, որովհետեւ եթե մենք նայում ենք եվրոպական երկրներում, թե ինչ հզոր կառույցներ են արհմիությունները եւ ինչպես են իրենք կարողանում ուղղակի նաեւ ազդել օրենսդրական ամբողջ բազայի վրա՝ աշխատող մարդու շահը պաշտպանելու, աշխատող-գործատու հարաբերությունները ճշգրտելու առումով: Էստեղ ուղղակի աղերս չկա, եթե ես հիմա փորձեմ ընդհանրապես, եթե անգամ արհմիություններ կան, դրանք ձեւական կառույցներ են: Ինչո՞ւ. որովհետեւ մենք միգուցե նրանց օրենսդրական անհրաժեշտ գործիքներով չենք օժտել: Այո, մեր գործընկեր Պետրոսյան Գեւորգի նախաձեռնությամբ մենք նման օրենսդրական նախաձեռնությամբ հանդես եկանք: Հիմա ասեմ, որ մեր փորձագետներին հանձնարարված է շատ ավելի լայն օրենսդրական գործիքներով նախագիծ պատրաստել, շատ ավելի հստակ գործիքներ տալ արհմիություններին: Մենք նախատեսում ենք, վստահաբար կրկնում եմ, անկախ ընտրության ելքից, ես նախաձեռնելու եմ խորհրդարանական հանրային լսումներ՝ արհմիությունների հետ կապված, որովհետեւ մինչեւ մենք չունենանք իրատես, ուժեղ արհմիություններ, մենք չենք կարողանալու աշխատող մարդու խնդիրը լուծել, չենք կարողանալու հստակ կարգավորել գործատու-աշխատող հարաբերությունները, որոնք այսօր, ցավոք սրտի, շատ դեպքերում ուղղակի կատաստրոֆիկ են, ու դուք, ես չեմ, որ ձեզ պիտի ներկայացնեմ, թե մասնավոր տարբեր սեկտորներում ինչ, կներեք, ստրկատիրական վիճակում են գտնվում աշխատողները: Չկան, ըստ էության, որեւէ պայմանաիրավագրային հարաբերություններ, եթե անգամ կան, դրանք ուղղակի չեն գործում: Կա գործատուի կամքը. ուզում ես աշխատել, պիտի ենթարկվես իմ կամքին: Դրա համար պետք է գործուն օրենք եւ պետք է շահերի պաշտպան: Ինձ համար արհմիությունները աշխատողի օմբուդսմենն են լինելու, եւ ես կարծում եմ՝ ձեզ հետ միասին մենք այս հարցը նաեւ կփորձենք նախ՝ հանրայնացնել, լսել տարբեր շահագրգիռ կողմերի կարծիք եւ գնալ օրենսդրական լուծումների ճանապարհով: Շնորհակալ եմ:

Վ.ԷՆՖԻԱՋՅԱՆ

-Տիկին Տիգրանյան, արձագանքեք:

Հ.ՏԻԳՐԱՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն պատասխանի համար: Ըստ էության, ամենայն հավանականությամբ ես չեմ լինի այն հանձնաժողովում, որը դուք ղեկավարում եք, բայց ունեմ այս ոլորտի հետ կապված որոշակի առաջարկներ՝ օրենսդրական նախագծի տեսքով, որը կարծում եմ՝ քննարկման առարկա կդառնա ձեր հանձնաժողովում: Այո, մենք ունենք օրենք «Արհմիությունների մասին», բայց որեւէ իրավական գործուն լծակ չունենք, եւ սա հենց այն դեպքն է, որ դուք նշեցիք՝ օրենքներն ընդունման պահին արդեն իսկ մեռելածին են: Եվ արհմիություններին պետք է հզորացնել նաեւ այն պատճառաբանությամբ կամ հիմնավորմամբ, որ այսօր չբալանսավորված աշխատաշուկայում աշխատատեղերի եւ աշխատաշուկայի եւ նաեւ պետական վերահսկողության բացակայության պարագայում աշխատողները մնում են անպաշտպան: Շնորհակալություն եւ նաեւ հանձնաժողովից ակնկալում եմ խորհրդարանական լսումներ՝ ցանկացած նախագծի հետ կապված:

Ն.ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ

-Շնորհակալ եմ, տիկին Տիգրանյան: Ես շատ շնորհակալ կլինեմ, եթե նախագիծը փոխանցեք մեզ: Եվ գիտեք, ես ձեզ ասեմ՝ հանձնաժողովների անդամ լինելը խորհրդարանում, կարծում եմ՝ աշխատանքի ընթացքում կհամոզվեք, մեծ առումով նաեւ ինչ-որ տեղ պայմանական է, որովհետեւ յուրաքանչյուրս, ես երբեւէ չեմ եղել գիտության, կրթության, մշակույթի հանձնաժողովի անդամ առնվազն վերջին 5-6 տարում: 2007-ին եղել եմ հանձնաժողովի փոխնախագահը, բայց վերջին տարիներին ես շատ ավելի ակտիվորեն ներգրավված եմ եղել այդ հանձնաժողովների աշխատանքում, որովհետեւ ակտիվորեն զբաղվել եմ «Ստեղծագործական միությունների մասին» օրենքով, «Կինոյի մասին» օրենքով, որն էդպես էլ գալիս-գալիս, չի գալիս, այսինքն՝ մենք հատկապես մշակույթի ոլորտին առնչվող օրենսդրական հիմնախնդիրներով, մասնավորապես՝ հրատարակչության, գրքերի տպագրության, պետպատվերի, որը մի ամբողջ, մի խայտառակ պատմություն է էդ ոլորտում ինչ-որ կատարվում է: Էնպես որ, կարծում եմ՝ մենք էստեղ բոլորս մեկ ընդհանուր գործ ենք անելու՝ անկախ նրանից, թե տվյալ պահին որս որ հանձնաժողովում ենք: Շնորհակալ եմ:

Վ.ԷՆՖԻԱՋՅԱՆ

-Հաջորդ հարցի իրավունքը՝ Արմեն Խաչատրյան:

Ա.ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

-Հարցն արդեն հնչեցվեց Հերիքնազ Տիգրանյանի կողմից, նույնը վերաբերում էր արհմիություններին, եւ ես ողջունում եմ, որ արհմիությունների հարցը դուք այդքան կարեւորում եք: Իրականում դա շատ լուրջ հարց է, եւ հարցիս նպատակը կայանում էր նրանում, որպեսզի ընդգծեի այդ կարեւորությունը: Թեեւ ձեր հանձնաժողովում չեմ ընդգրկվի, սակայն ակնկալեք այդ գործում մեր աջակցությունը եւ մասնակցությունը: Այսքանը, շնորհակալություն:

Ն.ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ

-Ես էլ եմ շնորհակալ, ցանկացած աջակցություն մեզ համար լինելու է կարեւոր եւ լինելու է գնահատելի: Շնորհակալ եմ:

Վ.ԷՆՖԻԱՋՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Տիկին Ղազարյանը դահլիճում չի գտնվում, եւ հաջորդ հարցի իրավունքը տիկին Իսայանինն է: Տիկին Իսայան:

Շ.ԻՍԱՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Տիկին Զոհրաբյան, ես ցանկանում եմ իմանալ ձեր դիրքորոշումը, ըստ իս, հասարակության մեջ շատ նուրբ մի հարցի վերաբերյալ: Խոսքը վերաբերում է դատապարտյալներին ներում շնորհելու ինստիտուտի մասին: Այն, որ այստեղ մենք ունենք խնդիր, կարծում եմ՝ նաեւ վերջերս հասկացանք հասարակական վերջին հուզումներից՝ ցմահ դատապարտյալներից մեկին հնարավոր ներում շնորհելու գործընթացի շուրջ: Այո, մի կողմից՝ օրենքը թույլ է տալիս 20 եւ ավելի տարի քրեակատարողական հիմնարկներում պատիժը կրող դատապարտյալներին վերանայել իրենց գործը եւ դիմել տվյալ հանձնաժողովին, ինչը նշանակում է, որ դրական ելքի դեպքում ներում է շնորհվում, սակայն, մյուս կողմից՝ հասարակության մեջ, կարծես թե, առկա է վստահության կապիտալի նկատելի պակաս առ այն իրավական մարմինները, որոնք իրականացնում են տվյալ որոշումները: Ես ուզում եմ իմանալ ձեր դիրքորոշումը մարդու իրավունքների հետ ամենասերտ առնչություն ունեցող այս ինստիտուտի մասին:

Ն.ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Պրն Իսայան, դուք շատ ցավոտ հարց եք բարձրացնում... Վա՜յ, կներեք: Տիկին Իսայան, դուք շատ ցավոտ հարց եք բարձրացնում, որովհետեւ այսօր մենք ունենք 91 ցմահ դատապարտյալ, ունեինք 92, Արմենակ Մնջոյանը մահացավ, որովհետեւ մեր բոլորի կոչերը, իմ՝ որպես դեռեւս լրագրողի, որպես պատգամավորի, Արմենակ Մնջոյանի, Արսեն Արծրունի եւ ցմահ այն դատապարտյալների, ովքեր ցմահ դատապարտվել են՝ բանակում կատարած հանցագործությունների համար: Ես հիմնավորապես զբաղվել եմ եւ շարունակելու եմ զբաղվել բանակում կատարված հանցագործություններով ցմահ դատապարտված զինվորների գործով եւ նորից պնդում եմ, որ այդ տղաների գործը պիտի վերանայվի, որովհետեւ եթե սպան փորձել է անարգել զինվորին, ինչի արդյունքում տեղի է ունեցել սպանություն եւ զինվորը 20 եւ ավելի տարի նստած է, արդյո՞ք այդ գործերը բոլորը չպիտի վերանայվեն: Սա իմ վստահ դիրքորոշումն է եղել միշտ, իմ վստահ դիրքորոշումն է լինելու միշտ: Ցավոք սրտի, հին Հայաստանում մեր բոլոր կոչերը՝ վերանայել այդ գործերը, եւ մասնավորապես՝ ներում շնորհել Արմենակ Մնջոյանին եւ Արսեն Արծրունուն, որը դեռեւս հիմա՝ Դրոյի գործով, գտնվում է ցմահ ազատազրկվածների բանտախցում, մնացին «ձայն բարբառո հանապատի»:

Ինչ վերաբերում է ներման ինստիտուտին: Ընդհանրապես, դուք հիշում եք, որ մենք քանիցս էս ամբիոնից խոսել ենք էդ խայտառակ հանձնաժողովի՝ վաղակետ ազատ արձակման էդ հանձնաժողովի, որտեղ կներեք գիր-ղուշով, գալոչկայով, շատ դեպքերում՝ դատապարտյալին չտեսնելով, շատ դեպքերում՝ չխոսելով, որոշումներ են կայացրել եւ սովորաբար որոշումները մերժել են, դիմումները մերժել են՝ իրենց վրա որոշակի խուսափելով բեռ եւ պատասխանատվություն վերցնել: Հիմա, ես հասկանում եմ, դուք ինչ գործի մասին եք խոսում:

Մհեր Ենոքյանի գործին մանրամասն ծանոթ եմ, դետալային ծանոթ եմ գործին, չեմ հրապարակի իմ անձնական մոտեցումը, որովհետեւ գործը մտել է գաղտնի արդեն քննարկման փուլ: Ընդամենը մեկ բան կարող եմ ասել. ես կարծում եմ, եւ առաջիկայում մենք հանդես ենք գալու, մեր խմբակցությունը հանդես է գալու օրենսդրական նախաձեռնությամբ, որ ներման շնորհման գործընթացի ինչ-որ մի փուլում անպայմանորեն պիտի հաշվի առնվի նաեւ զոհի իրավահաջորդների մոտեցումը: Սա անչափ կարեւոր է: Ես շատ ցավագին եմ տանում այն պրոցեսը, որ հիմա գնում է, Աղաջանովի հարազատները այժմ կրկնակի վիկտիմիզացիայի են ենթարկվում մարդիկ՝ ապրելով այս ամբողջ ողբերգությունը: Սա շատ ցավոտ խնդիր է: Ես արդեն չգիտեմ՝ որերորդ լսման թեման էսպես մեր սեղանին դրված է: Խնդիրը պիտի լուծվի, էդ ներման ինստիտուտը պիտի ամբողջապես վերանայվի, վաղակետ ազատ արձակման էդ հանձնաժողովը... Քանի անգամ մենք բերեցինք. հանձնաժողովի իրավասությունները փոխեցինք, չգիտեմ՝ ինչ գործիքներ տվեցինք, վերցրեցինք, միեւնույն է՝ ընկալումը, մոտեցումը, կարծես թե չի փոխվում: Ամեն դեպքում, խնդիրը կա, լուրջ պրոբլեմ է: Ինձ համար սկզբունքային է, որ նման ծանր հանցագործությունների դեպքում ներման ինստիտուտի գործարկման փուլում անպայմանորեն հաշվի առնվի նաեւ զոհի հարազատների տեսակետը: Շնորհակալ եմ:

Վ.ԷՆՖԻԱՋՅԱՆ

-Տիկին Իսայան, արձագանքման կարիք կա՞:

Շ.ԻՍԱՅԱՆ

-Շնորհակալ եմ, տիկին Զոհրաբյան, ձեր տեսակետի համար: Ուզում եմ ընդգծել, որ լիովին կիսում եմ ձեր տեսակետը եւ էսպիսի մի հարց եմ ուզում տալ. իրավական ինչպիսի՞ լուծումներ կարող ենք ներդնել, արդյո՞ք հնարավոր չէ՝ տվյալ հանձնաժողովների աշխատանքներին մի փոքր էլ ավելի թափանցիկություն տալ, որպեսզի հասարակության մեջ վստահության պակասի առումով կարողանանք որոշակի ասենք...

Ն.ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ

-Տիկին Իսայան, էդ խնդիրը՝ թափանցիկության, նաեւ, եթե հիշում եք, որպես պատգամավոր՝ մենք միասին շատ ենք այցելել քրեակատարողական հիմնարկներ: Էստեղ 2 կողմ կա՝ թափանցիկությունը կարող է բերել պրոցեսի չափից արագ բացահայտման եւ կարող է արդեն տարատեսակ շահագրգիռ կողմերի կողմից ենթարկվել պրեսինգի: Ամեն դեպքում, քննարկման խնդիր է: Այս պահին ես պատրաստ չեմ պատասխանելու հարցին, թե լրացուցիչ էլ ի՞նչ իրավական մեխանիզմներ կարող ենք ներդնել, որպեսզի հանրության մեջ չլինի կասկած՝ մարդը դուրս գալով՝ արդյո՞ք ինքը շարունակելու է հանրային վտանգ ներկայացնել, թե՞ ոչ: Այս խնդիրները լուրջ նաեւ իրավական լուծումներ եւ իրավական քննարկումներ են պահանջում, որոնց մենք անպայմանորեն անդրադառնալու ենք եւ վստահաբար՝ ոչ մեկ անգամ: Շնորհակալ եմ:

Վ.ԷՆՖԻԱՋՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Հաջորդ հարցի համար հերթագրվել է տիկին Ղազարյանը: Համեցեք:

Թ.ՂԱԶԱՐՅԱՆ

-Նախ՝ ուզում եմ արձանագրել, որ շատ ուրախ եմ էս հանձնաժողովի վերաբացման համար եւ շատ ուրախ եմ այն առիթով, որ խորհրդարանական մեծամասնությունը մարդու իրավունքների հանձնաժողովի նախագահության իրավունքը թողել է մյուս խմբակցություններին, եւ ես հույս ունեմ, որ սա կլինի քաղաքական մշակույթի սկիզբ, երբ միշտ խորհրդարանական ավելի փոքր խմբակցություններն էս հանձնաժողովի նախագահությունը կստանձնեն: Ես շատ շնորհակալ եմ ձեզ, տիկին Զոհրաբյան, կառուցողական եւ ծրագրային ելույթի համար: Մենք փաստորեն էսօր, ես եւս լինելով էդ հանձնաժողովի ապագա անդամ, էսօր էստեղ մենք եւ դուք միասին ձեւավորում ենք այն օրակարգը, որով աշխատելու է այս նոր բացվող, վերաբացվող հանձնաժողովը, եւ ես երեկ, եւ նույնիսկ, երեւի արդեն 4 օր առաջ դուք էս ամբիոնից ինձ դիմելով՝ ինձ հետ խոսեցիք, բայց ես էդ պահին իրավունք եւ հնարավորություն չունեի արձագանքել, դրա համար, քանի որ սա նաեւ առնչվում է մեր ոլորտին, ուզում եմ անդրադառնալ եւ պատասխան հարց հնչեցնել ձեզ: Էն ժամանակ, երբ ես ու պրն Էնֆիաջյանը մի փոքր բանավեճ ունեցանք մի միջադեպի առթիվ, դուք ասացիք, որ խոսքի ազատությունը խոսքի ազատություն է բոլորի համար, եւ եթե մեկն ունի խոսքի ազատության իրավունք, ապա, բնականաբար, մյուս կողմը պիտի ունենա խոսքի ազատության իրավունք, հատկապես, եթե այդ խոսքի ազատության իրավունքից մեկը որոշել է օգտվել օրենքով չթույլատրված, այն է՝ լռության օրը: Հիմա հարցս ձեւակերպեմ. նույնիսկ, եթե քաղաքացիական հասարակության ներկայացուցիչը խախտել է որեւէ օրենք, արդյո՞ք, ըստ ձեզ, կարելի է խախտմանը պատասխանել եւս օրենքի խախտմամբ: Եվ, փաստորեն, ձեր այդ տեքստով դուք պաշտպանեցիք, ձեր ձեւակերպմամբ ասած՝ 2 օրինախախտներից պատգամավորին եւ ոչ թե քաղաքացիական հասարակության ներկայացուցչին: Արդյո՞ք դուք՝ որպես մարդու իրավունքների պաշտպանության եւ հանրային հարցերի մշտական հանձնաժողովի նախագահ, նման իրավիճակների կրկնության դեպքում պատրաստ կլինեք մի կողմ դնել անձնական համակրանքն ու դիմանալ ձեր թիմակցին արդարացնելու գայթակղությանը եւ գործել ի պաշտպանություն քաղաքացու: Խնդրում եմ չանդրադառնալ էդ օրվա իրադարձությանը, այլ պատասխանել հարցին:

Ն.ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ

-Շնորհակալ եմ, տիկին Ղազարյան: Ես ընդհանրապես սովորել եմ էս տարիների ընթացքում իմ անձնական համակրանքները եւ հակակրանքները զսպել, եւ վստահ եղեք, որ ես անկախ նրանից ինձ դուր է գալիս դա, թե ոչ, ես միշտ այնտեղ եմ, որտեղ ճշմարտությունն է եւ որտեղ արդարացիությունն է: Շնորհակալ եմ:

Վ.ԷՆՖԻԱՋՅԱՆ

-Արձագանքման կարիք կա՞: Համեցեք:

Թ.ՂԱԶԱՐՅԱՆ

-Շատ շնորհակալ եմ, տիկին Զոհրաբյան, պատասխանի համար, որովհետեւ ձեր հայացքները կիսում եմ, բայց ես նաեւ ուզում եմ էստեղ արձանագրել, որ մենք՝ ԱԺ պատգամավորներս, էս դահլիճում գտնվող մարդիկ, օրենքով, կարծես թե, ամենապաշտպանված մարդիկ ենք, եւ ցանկացած խոսքից եւ գործողությունից առաջ ես ուզում եմ, որ մենք բոլորս դա հիշենք եւ հիշենք, որ քաղաքացիները միշտ... Մենք ավելի սահմանափակ պետք է լինենք քաղաքացիների հետ առնչվելիս, նրանք միշտ ավելի շատ լիազորություն պիտի ունենան:

Ն.ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ

-Շնորհակալ եմ:

Վ.ԷՆՖԻԱՋՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Տիկին Ղազարյան, ըստ էության, քանի որ խնդրի հետ կապված՝ անմիջականորեն կապ ունեմ, ես մի փոքր ռեպլիկի տեսքով, այնուամենայնիվ, պատասխանեմ: Իրոք որ խոսքի իրավունք կունենա մեր երկրի քաղաքացին, պատգամավորի կարգավիճակ, թե այլ գործառույթներով օժտված գործունեություն կծավալի, նրանք համահավասար են խոսքի իրավունքի հարցում: Շնորհակալություն: Եվ հաջորդ հարցի իրավունքը՝ պրն Բագրատյան:

Ս.ԲԱԳՐԱՏՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Տիկին Զոհրաբյան, դուք երբ աշխատում էիք եվրոպական ինտեգրման հարցերի մշտական հանձնաժողովի նախագահ, ակտիվ համագործակցում էիք «Ստեղծագործ Եվրոպա» ծրագրի շրջանակներում կինոգործիչների հետ: Վերջիններս դիմել են ինձ, կարծում եմ՝ նաեւ ձեզ դիմած կլինեն, որպեսզի հասկանան՝ շարունակության ինչպիսի՞ ընթացք պետք է ունենա այդ ծրագիրը:

Եվ երկրորդը, որ ավելի դժվար հարց է. կուզենայի նաեւ պատասխանեք այն հարցին, որ ընդամենն օրեր առաջ տրանսգենդերն իր կնոջ անունով անձնագիր ստացավ ՀՀ-ում: Ինչպիսի՞ն է ձեր մոտեցումը նման հարցերին: Շնորհակալ եմ:

Ն.ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ

-Սկսեմ ամենահեշտ հարցից՝ «Ստեղծագործ Եվրոպա»: Այո, նաեւ մեր համառ ջանքերով, էստեղ նաեւ մշակույթի նախկին նախարարն է, շնորհակալ ենք, որ իրենք շատ օպերատիվ արձագանքեցին, եւ մենք հասցրեցինք նախորդ խորհրդարանի աշխատանքային վերջին օրերին վավերացնել եվրոպական միության «Ստեղծագործ Եվրոպա» ծրագրի «մշակույթ» բաղադրիչը, որը ես աննախադեպ կարեւոր եմ համարում: Նաեւ էստեղ խորհրդարանական լսում կազմակերպեց եվրոպական ինտեգրման հանձնաժողովը, հրավիրվեցին Հայաստանի ամբողջ ստեղծագործական կազմակերպություններ, անհատ ստեղծագործողներ, գրողներ, նկարիչներ, կոմպոզիտորներ, կինոգործիչներ, որպեսզի հասկանանք «Ստեղծագործ Եվրոպա»-ի «մշակույթ» բաղադրիչը: Ցավոք սրտի, «մեդիա» բաղադրիչը մենք չենք վավերացրել, հույս ունենք, որ դրա վավերացմանն էլ կգանք, էնտեղ որոշակի իրավական խնդիրներ կան: Ինչպե՞ս ենք շարունակելու մեր աշխատանքը. այո, մենք նախատեսում էինք խորհրդարանական մեծ լսում կազմակերպել արդեն շատ նեղ՝ ոլորտային, մասնավորապես՝ կինոգործիչների «Ստեղծագործ Եվրոպա»-ի գործիքներից օգտվելու համար: Վստահաբար կարող եմ ասել, որ ես կդիմեմ, ես ինքս նաեւ եվրոպական կողմից ակտիվորեն  ներգրավված եմ լինելու, շարունակելու եմ ներգրավված մնալ «Ստեղծագործ Եվրոպա» ծրագրի մեջ, որովհետեւ դա ինձ համար շատ կարեւոր է, որովհետեւ էդ հսկայական բյուջեն, որ ունի «Ստեղծագործ Եվրոպա»-ն, մենք պիտի տանք մեր տաղանդավոր երիտասարդներին, տաղանդավոր ստեղծագործողներին հնարավորություն՝ էդ գործիքից օգտվել: Ես կհորդորեմ եւ կներկայացնեմ, նաեւ խմբակցություններն ունեն խորհրդարանական լսումեր կազմակերպելու իրավասություն: Ամեն դեպքում, մեր խմբակցությունը նախաձեռնելու է այդ լսումները, որպեսզի «Ստեղծագործ Եվրոպա»-ի «մշակույթ» բաղադրիչը շատ ավելի հասանելի լինի, որովհետեւ հստակ չափորոշիչներն էնքան, երբեմն, խառն են, որ չեն հասկանում: Մարդկանց պետք է հստակ բացատրել, թե ո՞վ կարող է դիմել, ինչպե՞ս կարող է դիմել, ի՞նչ չափորոշիչներով, որպեսզի մենք կարողանանք էդ հսկայական բյուջեն, որ ունի «Ստեղծագործ Եվրոպա»-ի «մշակույթ» բաղադրիչը, մեր ստեղծագործողները կարողանան դրանից օգտվել:

2-րդ հարցի վերաբերյալ: Պրն Բագրատյան, գիտեք, ես ուզում եմ լինել անկեղծ: Ես ունեմ իմ սկզբունքները, ես ունեմ իմ հստակ դիրքորոշումը, երբեք աշխարհում որեւէ բան ինձ չի կարող ստիպել փոխել իմ սկզբունքները, փոխել իմ դիրքորոշումը: Եթե իմ անձնական կարծիքն եք հարցնում՝ մեղմ ասած, ես դրական չեմ վերաբերվում նման երեւույթին, դա իմ անձնական կարծիքն է, եւ ես կրկնում եմ՝ աշխարհում որեւէ բան եւ որեւէ մեկն ինձ չի կարող ստիպել փոխել իմ դիրքորոշումը, բայց ես ընդունում եմ, որ այդ մարդիկ ունեն իրավունք, դա իրենց իրավունքն է, կամ մարդը, եթե մի հոգի է, ես չգիտեմ, իրենք օգտվել են իրենց իրավունքից: Այս մասին՝ այսքանը:

Վ.ԷՆՖԻԱՋՅԱՆ

-Պրն Բագրատյան, արձագանքման կարիք կա՞: Համեցեք:

Ս.ԲԱԳՐԱՏՅԱՆ

-Տիկին Զոհրաբյան, օգտվելով առիթից՝ ուզում եմ շնորհակալություն հայտնել՝ նախորդ աշխատանքի հետ կապված, երբ դուք եվրոպական ինտեգրման հարցերով մշտական հանձնաժողովի նախագահ էիք աշխատում եւ նաեւ փարատեմ այն թյուր կարծիքը, որ եթե որեւէ հանձնաժողով՝ նոր ստեղծված կամ նախկինում գործող, որոշակի ֆունկցիաների պակաս ունի, դա չի  նշանակում, որ կարող է այդ հանձնաժողովն ակտիվ չաշխատել այն պարզ պատճառով, որ այդպիսի հանձնաժողովը ղեկավարում են հիրավի պրոֆեսիոնալ: Եվ դուք կարծում եմ՝ հաջորդ ընտրվելու դեպքում այս հանձնաժողովում նույնպես, քանի որ մենք վերանվանեցինք մարդու իրավունքների հարցերով հանձնաժողովը, վստահ եմ եւ հույս եմ հայտնում, որ ընտրվելու դեպքում պատշաճ մակարդակով կկատարեք աշխատանք, եւ մենք հպարտանալու առիթներ կունենանք: Շնորհակալություն:

Ն.ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ

-Շնորհակալ եմ, պրն Բագրատյան:

Վ.ԷՆՖԻԱՋՅԱՆ

-Հաջորդ հարցի իրավունքը՝ Սոֆիա Հովսեփյան:

Ս.ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ

-Ողջույն: Շատ ուրախ եմ, նախ, որ դուք եք հենց ղեկավարելու այս հանձնաժողովը եւ նաեւ ուրախ եմ՝ ձեր վերջին դիրքորոշման եւ սկզբունքայնության կապված եւ կիսում եմ այդ սկզբունքայնությունը եւ կուզեմ մեկ հարց բարձրացնել, որն ինձ համար շատ ցավոտ է: Դա երեխաների որդեգրման հետ կապված հարցն է: Այս հարցը մեր երկրում, կարծում եմ՝ բավականին լուրջ բացեր ունի եւ թերեւս դրված է աշխատանքի եւ սոցիալական հարցերով նախարարության վերահսկողության ներքո, սակայն մենք ունենք մի մեծ բաց, որը կապված է երեխաների՝ միջազգային մակարդակով որդեգրման եւ այս երեխաների որդեգրումից հետո՝ երեխաների ճակատագրի հետ կապված՝ որեւէ վերահսկողության չսահմանման հետ, եւ մենք բավականին լուրջ խնդիր ունենք: Միգուցե ես ինքս ոլորտը նոր եմ ուսումնասիրում եւ ունեմ բացեր դեռ, բայց ինձ համար շատ էական նշանակություն ունի, թե որքանով է այն երեխան, որը, ենթադրենք թե, ԱՄՆ է որդեգրվում, այս երեխայի գոնե մինչեւ չափահասության տարիքը ՀՀ-ը վերահսկում  այս ոլորտը, եւ մարդու իրավունքների մեր մարմինը հետաքրքրվում երեխայի հետագա ճակատագրով, որովհետեւ մի քանի դեպքեր են եղել, որ փորձել եմ հարցում անել եւ իմանալ երեխայի հետագայի մասին, որեւէ մեկը որեւէ ինֆորմացիա չի տրամադրել կամ չի տիրապետել: Շնորհակալություն:

Ն.ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Տիկին Հովսեփյան, դուք շատ կարեւոր հարց եք բարձրացնում: Անկեղծ ասած, վերջերս առիթ եղավ, Զեյնալյան Արտակի՝ արդարադատության նախարարի հետ՝ որդեգրման մի դեպքի հետ կապված՝ մենք խնդիրը քննարկեցինք, ընտանիք էր ինձ դիմել: Եթե անկեղծ ասեմ՝ կա էսպես տարին 1-2 անգամ կամ 2 տարին մեկ, եթե հեռու է երկիրը, անգամ  ներկայացուցիչ է գնում Հայաստանի Կառավարությունից, տեսնում են կամ փորձում են նաեւ կապի միջոցով տեղեկանալ, բայց համաձայն եմ ձեզ հետ, այդ տեղեկատվությունը չի կարող լինել լիարժեք, այդ տեղեկատվությունը վստահաբար չի կարող լինել ամփոփ եւ չի կարող փարատել բոլոր կասկածները: Այս պահին պատրաստ չեմ ամբողջապես պատասխանել հարցին, թե ինչ կարող ենք մենք անել, միգուցե մենք արդեն, որ սկսենք աշխատել, քննարկենք նաեւ օրենսդրությունը, հասկանանք՝ հատկապես միջազգային որդեգրման դեպքում, օրենսդրական ինչ լրացուցիչ գործիքներ են մեզ պետք, միգուցե գործիքները կան, բավարար են, բայց մենք ճիշտ չենք կարողանում այդ գործիքներն օգտագործել: Ես պատրաստ եմ, համարեք ինձ դաշնակիցը ձեր այդ հարցում, որովհետեւ սա ինձ համար շատ ցավոտ հարց է, իսկապես ամենածանր հարցերից մեկն է, ես նաեւ ՀՀ պատվավոր դոնոր եմ եւ, հատկապես, քաղցկեղով հիվանդ երեխաների, ասենք՝ ես հատ-հատ գիտեմ յուրաքանչյուր երեխայի ճակատագիրը, կենսագրությունը եւ այլն, եւ այլն, ես կարծում եմ՝ մենք էս հարցում շատ ակտիվ կհամագործակցենք:

Վ.ԷՆՖԻԱՋՅԱՆ

-Տիկին Հովսեփյան, արձագանքման կարիք կա՞: Միացրեք տիկին Հովսեփյանի խոսափողը:

Ս.ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Շատ ուրախ կլինեմ, որովհետեւ միգուցե իրապես կան օրենքները, բայց չեն կիրառվում: Ես կուզեմ, եթե չկան, ապա այս հարցին ուշադրություն դարձնենք եւ համալրենք, որովհետեւ իրապես մեծ բաց է սա եւ նաեւ հասարակության վերաբերմունքի փոփոխության վրա շատ մեծ ազդեցություն կունենա, եթե ուշադրություն դարձնենք եւ վերահսկենք: Շնորհակալություն:

Ն.ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ

-Ես էլ եմ շնորհակալ:

Վ.ԷՆՖԻԱՋՅԱՆ

-Հաջորդ հարցի իրավունքը Անի Սամսոնյանինն է:

Ա.ՍԱՄՍՈՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Տիկին Զոհրաբյան, ՀՀ սահմանադրության 169-րդ հոդվածի 10-րդ դրույթի համաձայն՝ մարդու իրավունքների պաշտպանը Սահմանադրական դատարան կարող է դիմել միայն Սահմանադրության 2-րդ գլխի դրույթների համապատասխանության մասով, այն է ՝ մարդու եւ քաղաքացու հիմնական իրավունքներն ու ազատությունները, սակայն չի կարող դիմել 3-րդ գլխի դրույթների մասով, որը սահմանում է տնտեսական, սոցիալական եւ մշակութային օրենսդրության ոլորտի մարդու եւ քաղաքացու երաշխիքների ապահովումը: Ես ուզում եմ, ինձ հետաքրքիր է իմանալ ձեր կարծիքն այս մասով. արդյո՞ք ճիշտ է սահմանափակել մարդու իրավունքների պաշտպանի՝ Սահմանադրական դատարան դիմելու իրավունքը՝ այս գլխի երաշխիքների ապահովության մասով, որովհետեւ մենք գիտենք, որ տնտեսական եւ սոցիալական երաշխիքների ապահովումը մարդու եւ քաղաքացու իրավունքների պաշտպանության գլխավոր, հիմնարար դրույթներից մեկն է: Շնորհակալություն:

Ն.ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ

-Տիկին Սամսոնյան, դուք անչափ կարեւոր հարց բարձրացրեցիք եւ զարմանալի է, որ մի քանի օր առաջ, անկեղծ ասած, երբ անգամ չկար, դեռ որոշված չէր, որ հանձնաժողովներն են տրվելու Բարգավաճ Հայաստանին, Արման Թաթոյանի հետ, որի հետ մենք նաեւ տարբեր, մի քանի ծրագրերի վրա ենք աշխատում, նշեցի՝ հոգեբուժարաններում, նաեւ էդ հարցն ենք քննարկել, որ որոշ գործիքներով սահմանափակված են իր լիազորությունները, եւ, այո, էստեղ իր ձեռքերը կարճ են նաեւ որպես օմբուդսմեն: Ձեր բարձրացրած խնդիրն ենթադրում է նաեւ սահմանադրական փոփոխություններ:

Երբ լսում էի պետաիրավական հարցերի մշտական հանձնաժողովի նախագահի թեկնածուին, տպավորությունս այն էր, որ միգուցե առաջիկայում, որովհետեւ մենք արդեն իսկ բախվում ենք տարբեր խնդիրների, որոնք սահմանադրական փոփոխությունների անհրաժեշտություն են առաջացնում: Մենք ձեր բարձրացրած խնդիրը կպահենք մեր մտքում, որովհետեւ այն իրապես շատ կարեւոր է, եւ երբ որ կլինի, պրն Վարդանյան, նման նախաձեռնություն կամ անհրաժեշտություն, իսկ ես կարծում եմ, մի քանի խնդիրներ էլ ես եմ առանձնացրել, որոնք այսօր սահմանադրական փոփոխությունների անհրաժեշտություն են պահանջում, այդ խնդիրներն անպայմանորեն կքննարկենք: Շնորհակալ եմ:

Վ.ԷՆՖԻԱՋՅԱՆ

-Տիկին Սամսոնյան, արձագանքման կարիք կա՞: Միացրեք տիկին Սամսոնյանի խոսափողը:

Ա.ՍԱՄՍՈՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Հիմնականում, տիկին Զոհրաբյան, միտքն այն էր, որ պետությունն այս երաշխիքների ապահովման մասով շատ է թերանում, եւ մարդու իրավունքների պաշտպանին նման իրավունք տալը նշանակում է՝ խնդրահարույց է պետության համար, սակայն միեւնույն ժամանակ այս իրավունքը տալու դեպքում պետությունը կլինի ավելի զգոն, եւ դա կլինի ավելի պարտավորեցնող՝ սահմանադրական այս դրույթների եւ այս երաշխիքների ապահովման համար:

Ն.ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ

-Միանշանակ համաձայն եմ ձեզ հետ: Վերահսկողական մեխանիզմները, նաեւ իշխանությանը վերահսկելու մեխանիզմները ես շատ կողմ եմ, որ շատ ավելին լինեն, որովհետեւ իշխանությունը, համաձայն եմ ձեզ հետ, իր թիկունքում անընդհատ էդ սառը շունչ պիտի զգա: Շնորհակալ եմ:

Վ.ԷՆՖԻԱՋՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Հաջորդ հարցի իրավունքը Նարեկ Զեյնալյանինն է: Պրն Զեյնալյան, համեցեք:

Ն.ԶԵՅՆԱԼՅԱՆ

-Ես այլ հարց էի նախատեսել, քանի որ դրա պատասխանը հնչեց, հարցս կփոխեմ: Խոսքս բուժաշխատողների իրավունքների պաշտպանության մասին է: Քանի որ, ինչպես գիտեք, բուժաշխատողներն աշխատում են օրը 24 ժամ, նույնիսկ հանգստյան օրերին են աշխատում, եւ նամանավանդ միջին բուժանձնակազմը բավականաչափ, էսպես, պաշտպանվածության խնդիր ունի՝ աշխատանքի տեսակետից եւ իրավունքի տեսակետից եւ հավելյալ աշխատանքի ժամերին, նաեւ շատ հաճախ, առանց վարձատրվելու են աշխատում նամանավանդ գիշերային ժամերին: Կցանկանայի լսել ձեր պատկերացումները, թե ինչպես է հնարավոր բուժաշխատողների եւ միջին բուժանձնակազմի, նամանավանդ միջին բուժանձնակազմի, աշխատանքային իրավունքների պաշտպանության հարցերում ձեր պատկերացումները:

Ն.ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ

-Պրն Զեյնալյան, շնորհակալ եմ: Ընդհանրապես, շատ գլոբալ խնդիր եք բարձրացնում՝ ոչ միայն բուժաշխատողների... իմ քույրը, երեւի թե, Հայաստանի լավագույն ակնաբույժներից մեկն է, եւ գիտեք ինչքա՞ն աշխատավարձ է ստանում. եթե չեմ սխալվում՝ 57.000 դրամ աշխատավարձ՝ լինելով լավագույն մասնագետներից մեկը: Էստեղ մենք ունենք ոչ միայն բուժաշխատողների, նաեւ ուսուցիչների... Հիմա, ասենք, ես այս պահին զբաղվում եմ խնդրով. ինչո՞ւ, օրինակ, ասենք, որոշ աշխատողներ, ծառայողներ կարող են օգտվել սոցիալական փաթեթից, իսկ, ասենք, երաժշտական դպրոցի ուսուցիչները չեն կարող, սա նոնսենս է: Հիմա, մենք այդ խնդրով եւս զբաղվում եք: Դուք շատ գլոբալ խնդիր եք բարձրացնում: Էս պահին ես կդժվարանամ ասել, թե կոնկրետ հանձնաժողովն ինչ կարող է անել: Ես կարծում եմ՝ էստեղ Կառավարության եւ իշխանության իմպերատիվ պարտավորությունն է այդ խնդիրները լուծել, առաջին հերթին իրենց սոցիալական պաշտպանվածությունը եւ նաեւ աշխատավարձը պիտի բարձրանա, որովհետեւ չի կարող նվազագույն աշխատավարձ ստացող բուժաշխատողից մենք պահանջենք, այո, 24 ժամ հավատարիմ մնալ Հիպոկրատի երդումին: Եվ ես հասկանում եմ՝ շատ նուրբ շատ զգայուն խնդիր է, եթե դուք կունենաք շատ գործուն առաջարկներ, նաեւ առաջարկներ, որոնք օրենսդրական լուծումներ են պահանջում, մենք անպայմանորեն կքննարկենք: Շնորհակալ եմ:

Վ.ԷՆՖԻԱՋՅԱՆ

-Պրն Զեյնալյան, արձագանքո՞ւմ եք: Համեցեք:

Ն.ԶԵՅՆԱԼՅԱՆ

-Շատ ճիշտ նշեցիք՝ բավականաչափ ցածր է բուժաշխատողների աշխատավարձը եւ ընդհանրապես որեւէ աղերս չունի կրթության մեջ ներդրված գումարների հետ, քանի որ էսպիսի հաշվարկ կա՝ ալգորիթմ, ինչպես են հաշվարկվում. կրթության վրա ծախսված գումարները չպետք է գերազանցեն հետագա դրանց կիրառման արդյունքում եկած գումարները, ոչ ավելի քան 5 տոկոսը պետք է լինի, իսկ բժշկական կրթությունը շատ ավելի թանկ է, եւ մոտավորապես միջինում  8-9 տարի են սովորում նորմալ մասնագետ դառնալու համար, եւ էդտեղ ներդրվում են միլիոնավոր դրամներ: Եվ էդ հաշվարկին հետեւելով՝ այսօրվա բուժաշխատողների աշխատավարձը գոնե 3-4 անգամ պակաս է, քան իրականում պետք է լինի: Էստեղ, բնականաբար, բավականաչափ անելիքներ կան, հուսով եմ՝ մեր 2 հանձնաժողովները միասին լուրջ օրենսդրական նախաձեռնությամբ պետք է հանդես գան եւ էս ոլորտը կարգավորեն:

Ն.ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ

-Շնորհակալ եմ: Պրն Զեյնալյան, ես հիմա արդեն կառաջարկեմ, որ մտածենք 2 հանձնաժողովների մեկ միասնական հանրային լսում կազմակերպել այս խնդրի վերաբերյալ: Ընդհանրապես, եթե ես հիմա բերեմ փաստեր, թե ի՞նչ է կատարվում գյուղերում, մասնավորապես՝ տիկին Գրիգորյանն էլ կվկայի, Սիսիանի գյուղերում: Ինչի՞ եմ բերում. որովհետեւ ինձ շոկ էր դա, ուսուցչի դրույքը բաժանված է 0,25 դրույքի՝ գրեթե համատարած, խախտելով, ոտնահարելով, թքած ունենալով բոլոր օրենքների վրա: Այսինքն՝ մի դրույքը 0,25-ով բաժանել են 4 հոգու, 20-25000 դրամ աշխատավարձով տարիներ շարունակ մարդիկ սերունդ են կրթել: Սա՝ խայտառակություն է, այսինքն՝ մենք միայն էդտեղ չունենք խնդիր, համատարած է, եւ եթե մենք հիմա... Ես պատահական չէր, որ երեկ իմ նախաբանում ասացի՝ որտեղ ձեռքդ տալիս ես, որտեղ դիպչում ես՝ մարդու ոտնահարված իրավունք է, համատարած է, համատարած:  25000 դրամ աշխատավարձ ստացողը համարում է, որ լավ է՝ գոնե ես աշխատանք ունեմ: Այսինքն՝ սա գլոբալ խնդիր է, նաեւ էստեղ խորհրդարանական գործիքները բավարար չեն լինելու, էստեղ արդեն տնտեսության զարգացում... Եթե մենք հիմա սկսենք քննարկել, թե ինչ պիտի արվի, կարծում եմ՝ սա գործադիրի եւ նոր Կառավարության խնդիրն է լինելու, բայց որ այդ խնդիրները մենք իրենց առջեւ պիտի դնենք, որ չի կարող նվազագույն աշխատավարձ ստացող վիրաբույժի առջեւ մենք դնենք հսկայական պահանջներ եւ հետո ասենք՝ ոչ, դու քո Հիպոկրատի երդմանը հավատարիմ չես եւ ասենք՝ հիվանդից գումար վերցրեցիր: Ես հասկանում եմ՝ խնդիրները շատ են, խնդիրները ցավոտ են, մենք կկազմենք մեր աշխատանքային ճանապարհային քարտեզը մեր աշխատանքի, որովհետեւ եթե մենք հիմա բոլոր խնդիրներն էսպես լցնենք, չենք կարողանալու դրա տակից դուրս գալ: Ես ձեզ վստահեցնում եմ՝ որպես բավականին տեւական տարիների փորձ ունեցող պատգամավոր: Շնորհակալ եմ:

Վ.ԷՆՖԻԱՋՅԱՆ

-Եվ վերջին հարցի իրավունքը Ռուստամ Բաքոյանինն է:

Ռ.ԲԱՔՈՅԱՆ

-Տիկին Զոհրաբյան, այն հայտնի թեզը, թե ազգային փոքրամասնությունները պետք է բոլոր ժամանակներում լինեն գործող իշխանությունների կողքին, հենց տվյալ ոլորտում շատ հարցեր թողել է անպատասխան, եւ մենք ժառանգել ենք բազմաթիվ խնդիրներ, եւ կփորձեմ էդ խնդիրներից մեկը հարցի տեսքով ձեւակերպել եւ հասկանալ ձեր տեսլականը: Մենք տվյալներ չունենք, թե ազգային փոքրամասնությունների ինքնության եւ իրավունքների պահպանության համար պետության կողմից իրականացվող միջոցառումները որքանով են արդյունավետ: Չկան մշտադիտարկումներ, չկա կարիքի գնահատում: Արդյո՞ք պատրաստ եք այս ուղղությամբ համագործակցել եզդիական եւ մյուս ազգային փոքրամասնությունների հետ՝ միասնական հայեցակարգ մշակելու համար: Խնդրում եմ այս հարցի վերաբերյալ արտահայտել ձեր դիրքորոշումը:

Ն.ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ

-Պրն Բաքոյան, շատ կարեւոր հարց եք բարձրացնում: Ես՝ որպես պատգամավոր եւ մեր հանձնաժողովը՝ նախկին եվրոպական ինտեգրման, շատ ակտիվ համագործակցել է մասնավորապես՝ «Սինջար» եզդիական երիտասարդական կազմակերպության հետ, Բորիս Մուրազի հետ: Ես պատրաստ եմ նաեւ այլ համագործակցության եւ պատրաստ եմ ձեզ հետ էլ ակտիվորեն աշխատել: Մենք երկար աշխատեցինք, նաեւ՝ մեր խմբակցությունը. Հյուսիսային Իրաքում եզդիների հետ կատարվածը ցեղասպանություն որակելու, եւ պիտի ասեմ, որ դա եղել է Բարգավաճ Հայաստան կուսակցության եւ մասնավորապես իմ՝ որպես պատգամավոր, նախաձեռնությունը, հետո, որպեսզի Հանրապետական կուսակցությունը տար իր «դաբրոն» եւ քվեարկեր, իրենք որոշեցին լինել նախաձեռնության համահեղինակ: Մեզ համար դա էական չէր, մեզ համար կարեւոր էր՝ այն ինչ կատարվել է հյուսիսային Իրաքում, դա ճանաչվեր ցեղասպանություն: Դա այն նվազագույնն է, որ մենք կարող էինք անել մեր եզդի եղբայրների հանդեպ:

Իրավունքների հետ կապված՝ ես վերջերս նաեւ Ռյա Թազա գյուղում էի, էն ժեշտից, կներեք, բուդկան, որը գյուղապետարանի շենքն է,  ինչ-որ վագոնիկ էր, եւ էդ խնդիրը հիմա ես նաեւ փորձում եմ Կառավարության հետ կարգավորել, բայց սա ընդամենը մի դրվագ է, որը, մեծ առումով, իրենց իրավունքների հետ կապ չունի: Պատրաստ եմ ձեզ հետ համագործակցված, նաեւ այն հասարակական կազմակերպությունները, որոնք դուք կհուշեք, իրենց հետ ակտիվորեն աշխատել:

Եվ, այո, ինչ որ դուք նշեցիք, մեր բացերից մեկն է: Չունենք հստակ որեւէ ռազմավարություն՝ գործուն աշխատող ոչ միայն եզդիների, այլեւ Հայաստանում բնակվող մնացյալ ազգային փոքրամասնությունների հետ կապված: Շնորհակալ եմ:

Վ.ԷՆՖԻԱՋՅԱՆ

-Պրն Բաքոյան, արձագանքման կարիք կա՞: Միացրեք պրն Բաքոյանի խոսափողը:

Ռ.ԲԱՔՈՅԱՆ

-Տիկին Զոհրաբյան, ուրախ եմ, որ ձեզ հետ միասին այս հանձնաժողովում ենք աշխատելու, եւ հույս ունեմ մեր աշխատանքը լինելու է արդյունավետ եւ բավականին պետք է լինի արդյունավետ, որովհետեւ այս ոլորտում թերությունները բազմաթիվ են, ձեր խոսքում էլ դուք նշեցիք: Ի գործ: Շնորհակալություն:

Ն.ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ

-Ես էլ եմ շնորհակալ: Արդեն՝ անկեղծ ասած, ինձ շատ ոգեւորում է, որովհետեւ էնքան լուսավոր, հետաքրքիր դեմքեր արդեն պարզեցի, որ աշխատելու են այս հանձնաժողովում, իսկ դա նշանակում է, որ մենք իսկապես շատ բան ենք կարողանալու անել եւ շատ բան ենք կարողանալու փոխել մեր երկրում, որն ինձ համար ամենակարեւոր ձեռքբերումն է լինելու: Ես էլ եմ շնորհակալ բոլորից:

Վ.ԷՆՖԻԱՋՅԱՆ

-Տիկին Զոհրաբյան, հարցերն ավարտվեցին, դուք կարող եք զբաղեցնել ձեր տեղը: Եվ մտքերի փոխանակության համար՝ հաշվառում: Հերթագրվել են 8 պատգամավորներ: Պրն Պետրոսյան, համեցեք:

Գ.ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ

-Շնորհակալ եմ: Հարգելի նախագահող, հարգելի գործընկերներ, հնչեցված հարցերը շատ էին, փորձեմ անդրադառնալ դրանցից առավել կարեւորներին՝ իմ կարծիքով: Նախ՝ արհեստակցական միությունների մասին: Շնորհակալություն, տիկին Տիգրանյան, խնդիրը եւս մեկ անգամ հնչեցնելու համար: Շատ հակիրճ ասեմ՝ մենք ինչի մասին էինք նախագիծ ներկայացրել, եւ նախագիծը տապալվեց, բամբասանքով զբաղվելու ցանկություն չունեմ, բայց նախորդ գումարման ԱԺ-ի քաղաքական մեծամասնության կողմից վիճաբանության արդյունքում՝ բոլորովին ուրիշ հարցի հետ կապված, նախագիծն առաջին ընթերցումն անցավ, երկրրդը չանցավ: Նախագծի բովանադակությունը հետեւյալն էր. մենք որ ասում ենք՝ «Արհմիությունների մասին» օրենսդրությունը փոխենք, վերափոխենք եւ այլն, ամենաառաջինը պետք է սկսել արհմիությունների ստեղծման մեխանիզմից: Էսօր, գիտեք, գործող օրենսդրության համաձայն՝ արհեստակցական սկզբնական կազմակերպությունները ստեղծվում են միայն տվյալ գործատուի ներսում՝ դրա հետ աշխատանքային հարաբերությունների հետ գտնվող աշխատողներից: Իմ առաջարկն այն էր, որ լինի անկախ արհմիություն, որը կաշկանդված չլինի տվյալ գործատուից ստացվող միջոցներով՝ կապի, տեղեկատվության, ֆինանսական հատկացումներով, սենյակային, գրասենյակային պայմաններով, գույքով, մի խոսքով, առաջին ընթերցումն անցավ, երկրորդ ընթերցումը տապալվեց: Հուսամ՝ այս ԱԺ-ը գիտակցելով այդ նախաձեռնության անհրաժեշտությունը՝ կողմ կքվեարկի երկրորդ ընթերցմամբ: Ես անհրաժեշտության դեպքում ավելի մանրամասն նախագիծը կներկայացնեմ:

Երկրորդը՝ որդեգրումների հետ կապված: 2009 թվականին, երբ ես ղեկավարում էի աշխատանքի եւ սոցիալական հարցերի նախարարությունը, էդ ժամանակ անդրադարձա էդ հարցին, եւ ինձ զգուշացրեցին, որ դու շատ վտանգավոր խաղ ես խաղում, բայց ես կյանքում շատ քիչ բաներից եմ վախենում, հիմա դրա մասին չեմ ուզում խոսել, բայց հաստատ դրանից չէի վախենում, եւ խնդիրն էն էր, որ երկու միլիարդատեր, ասենք, բելգիացի, գալիս են հոգեկան հիվանդ երեխա որդեգրելու: Պարզ չի՞, թե ինչի համար են որդեգրում: Որդեգրման իմաստը, եթե ինձ չեն խաբել ժամանակին իմ դասախոսները, որդեծնության հնարավորությունից, որպես կանոն, զրկված անձանց օրենքով նախատեսված փոխհատուցման միջոց է: Իհարկե, դա՝ որպես կանոն, կան նաեւ այլ շարժառիթներ: Հիմա, ես չէի հասկանում, թե 2 միլիարդատեր, եթե երեխա չունեն, ինչի՞ են գալիս հոգեկան հիվանդ երեխա որդեգրելու: Կասկածներ կային, որ էդ երեխային նրանք հետո օգտագործելու էին՝ նրա մասերը, օրգանները, այլ նպատակներով, դրա համար մենք... Այո, շատ շնորհակալություն, տիկին Հովսեփյան, էս հարցը բարձրացնելու համար: Մենք պետք է մանրադիտակով նայենք այն մանրամասները, առանձնահատկությունները եւ շատ խստացնենք օտարերկրյա քաղաքացիների կողմից ՀՀ երեխաներին որդեգրելու գործընթացը՝ անգամ հասցնելով գրեթե անհնարինի:

Հաջորդը՝ մարդու իրավունքների պաշտպանի հետ կապված: Տիկին Սամսոնյան, ՀՀ գործող Սահմանադրության եւ դրա հիման վրա նաեւ «Մարդու իրավունքների պաշտպանի մասին» ՀՀ օրենքի 2-րդ հոդվածի համաձայն՝ էնտեղ թույլ տալիս է. որ մասնավոր կազմակերպություններում անձանց իրավունքների պաշտպանությամբ մարդու իրավունքների պաշտպանը միջամտի: Պարզապես մի ձեւակերպում կա, որն ամբողջական սահմանում չունի: Ասում է՝ օրենքով նախատեսված դեպքերում: Այ, մեզ պետք է Աշխատանքային օրենսգրքում եւ քաղաքացիների զբաղվածությունը կարգավորող այլ նորմատիվ իրավական ակտերում պարզապես ավելացնենք մարդու իրավունքների պաշտպանության կոնկրետ դեպքերը, եւ ձեր ցանկությունը կպսակվի հաջողության, ինչպես նաեւ մեր ցանկությունը:

Եվ առաջին հարցի հետ կապված. դուք ասացիք ընտանեկան բռնության մասին: Ներողություն, տիկին Աբրահամյան, տեսեք, ես ոչ թե ընդամենը հելել եմ ձեզ հակադարձելու, չկա նման խնդիր, մենք գործընկերներ ենք, մենք պետք է բոլոր հարցերը լուծենք փոխադարձ ըմբռնման, հարգանքի մթնոլորտում, բայց ուզում եմ իրազեկել, որպեսզի հարգարժան գործընկերներն իմանան, թե ինչի մասին է խոսքը: Ձեր ելույթից կարելի էր  եզրակացնել, թե էստեղ մարդիկ են եղել, որ ասել են՝ մենք կողմ ենք ընտանեկան բռնությանը: Որպեսզի էդ կասկածները ցրեմ, որպեսզի այլ անձանց նկատմամբ օբյեկտիվ մեղսայնացումները բացառեմ, ես միանգամից հանձնառումով եմ հանդես գալիս. ես եմ եղել ամենակոպիտ արտահայտվողներից մեկը, եւ դրա շարժառիթը ոչ թե ընտանիքում բռնություն քարոզելու իմ մոլուցքն է, այլ ընտանիքում բռնությունները կանխելու՝ օրենքով նախատեսված խելամիտ միջոցների կիրառումը: Հիմա, բերեմ ընդամենը 2 օրինակ, շատ չծավալվեմ: Ես հիմա էլ եմ, ի դեպ, մնում իմ կարծիքին, որ պետությունը չպետք է անհարկի միջամտություն ունենա ընտանեկան համերաշխության ապահովման գործում, որովհետեւ եթե այդ միջամտությունը լինում է անհարկի, դա ոչ միայն չի նպաստում ընտանեկան համերաշխությանը, այլեւ ջարդուխուրդ է անում առանց այն էլ չեղած համերաշխությունը: Իսկ հիմա՝ ավելի կոնկրետ. էստեղ՝ էս օրենքում, ասվում է, որ ոստիկանն իրավունք ունի իր մեջ գնահատել, որ այդ բռնությունն անձի կյանքի համար վտանգավոր է եւ պաշտպանական միջոց կիրառել, արգելել, որ բռնություն գործադրած անձը՝ ենթադրվում է, որ դա ընտանիքի հայրն է, որպես կանոն, եթե մայրը շատ համարձակ չէ: Հիմա, ասվում է՝ կարող է 100մ, 50մ արգելել քեզ մոտենալ քո տանը: Էստեղ նստած են մարդիկ, ովքեր ընտանեկան կյանքի էնքան անցյալ ունեն, որքան էստեղ կան մարդիկ, որ էդքան կյանքի տեւողություն չունեն, եւ թող իրենք ասեն, պրն Միքայելյան, դուք՝ որպես ավանդապաշտ մարդ, դուք ո՞նց եք համարում դա: Վերջ, ես չեմ ասում, կներեք, ես պարզապես Միքայելյանին ճանաչելով ավելի երկար վաղեմություն ունեցող՝ դրա համար եմ ասում, բայց էստեղ էլի... Կարծում եմ, որ մենք ոչ մեկս կողմ չենք ընտանեկան բռնությանը, բայց նաեւ կողմ չենք էնպիսի գործիքներ կիրառելուն, որոնք, նորից եմ ասում, խաթարեն առանց այն էլ եղած՝ էդ ջարդուփշուր եղած, համերաշխությունը: Կամ՝ ի՞նչ է նշանակում՝ ոստիկանն արգելի երեխայի եւ ծնողի տեսակցությունը: Մեր Սահմանադրության մեջ ունենք իշխանությունների տարանջատումների մասին հստակ դրույթ, որտեղ գրված է, որ պետական մարմինները, տեղական ինքնակառավարման մարմինները եւ դրանց պաշտոնատար անձիք իրավասու են իրականացնել միայն այնպիսի գործողություններ, որոնց համար լիազորված են օրենքով: Ընտանեկան տեսակցությունների, երեխաների, ծնողների շփումների, երեխան որ ծնողին պետք է հատկացվի, մյուս ծնողից հօգուտ այն մյուս երեխայի ինչ չափով ապրուստի միջոց. սրանք բոլորը դատարանի բացառիկ իրավասությունն են: Մենք դատարանի իրավասությունը թողնում ենք մի անհատ ոստիկանի, ասում ենք՝ գնա որոշի՝ էդ ծնողն իր երեխային տեսնի՞, թե՞ չէ, ու դուք հույս ունե՞ք, որ էդ ոստիկանը կարող է ընտանեկան համերաշխություն մտցնել: Ես անձամբ այդպիսի հույս չունեմ: Խոսքը գործիքների մասին էր, ոչ թե, որ մենք խրախուսում ենք ընտանեկան բռնությունը, բայց տիկին Զոհրաբյանը շատ իմաստուն օրինակ բերեց, իհարկե, ես ժողովրդական երգարվեստից, որ ծնողի ապտակ չտեսած երեխան չի կարող լավ մարդ դառնալ: Ընկերներ, ես հիմա չեմ ուզում ինչ-որ հուզական պահեր հաղորդել, առանց այն էլ հուզմունքի պակաս չկա այս դահլիճում, բայց եկեք մենք չանտեսենք մեր ժողովրդական արժեքները, եկեք մենք չանտեսենք մեր էդ ժողովրդական բանահյուսությունը, էդ ֆիլմերը, էդ երգերը, դրանք մեր կյանքն են արտացոլել, դրանք ինչ-որ տիեզերքից իջեցված նվերներ չեն մեզ: Եկեք մեր մտածելակերպը, մեր ազգային մտածողությունը չփոխենք: Ես չեմ ասում՝ մարդուն ծեծենք, ես չեմ ասում՝ երեխային ֆիզիկական ցավ պատճառենք, բայց ի՞նչ է պատահել: Ես չեմ վախենում ասել, արդեն ասացի՝ մի քանի բանից եմ վախենում, դա դրանց մեջ չի մտնում: Հիմա, ես գիտեմ՝ էս ելույթիցս հետո որոշ լրատվամիջոցներ կամ ֆանտաստիկայի հետ սեր ունեցող լրագրողներ կարող է եւ ծավալվեն, իրենց իրավունքն է, ես էլի հարգանքով կմոտենամ էդ իրավունքին, բայց կարող է եւ մի հատ էլ ապտակես քո երեխային, եւ էդ երեխան էդ ապտակից կարող է ավելի շատ դաստիարակություն ստանալ, քան ոստիկանը գա, կանգի քո բակում քեզ 50 մետրից ավելի չթողնի: Ասում է՝ ոստիկանը՝ էս օրենքով, կբացեք, խնդրում եմ, օրենքը կկարդաք, կարող է գալ քո տուն, էնքան սպասել, մինչեւ դու քո տանից հեռանաս, նոր ինքը գնա: Դուք պատկերացնո՞ւմ եք տենց բան, ո՞վ է տենց բան պատկերացնում: Ի վերջո, մենք ավանդապաշտ ազգ ենք, ես էլի եմ ասում՝ խնդրում եմ ինձ ճիշտ հասկանաք, հարգելի գործընկերներ, ես ոչ թե հորդորում եմ, կներեք արտահայտությանս, շատ կոպիտ պետք է ասեմ, ոչ թե հորդորում եմ թքել համամարդկային արժեքների վրա, ո՛չ, եթե մենք համամարդկային արժեքների վրա թքեցինք, մեր կյանքը երկար չի կարող տեւել մոլորակի վրա, բայց նաեւ չպետք է անտեսենք մեր ավանդական ընտանեկան բարքերը: Սրա մասին է եղել խոսքը, թե չէ որեւէ մեկը Բարգավաճ Հայաստան կուսակցությունից չի խրախուսում ընտանեկան բռնությունը, քանզի դրանով կհարուցի երկրային ու երկնային օրենքների զայրույթը, իսկ եթե մենք հանկարծ հույս ունենանք, որ որեւէ կիսագրագետ եւ չպատրաստված ոստիկան... Ի դեպ՝ մեր առարկություններից մեկն էլ այն էր, որ դուք պատրաստե՞լ եք, վերապատրաստե՞լ եք էդ գծով ոստիկաններ: Հիշեք որոշ թաղայինների, որոնք, ճանաչելով ոմանց, տանից դուրս են գալիս, ես նրանց գիտակցական մակարդակն եմ հաշվի առնում, եւ ոչ մի երաշխիք չկա, որ իրենց տան տեղը կհիշեն, հետ կվերադառնան: Եվ էդ ոստիկանը պիտի գա, իմ ու ձեր տանը մեր կանանց, մեր երեխաների մասնակցությամբ մեզ ստորացնի՞: Ես բացարձակապես դեմ եմ դրան եւ հույս ունենալ, թե այդպիսի ոստիկանը կապահովի ընտանեկան համերաշխություն, դա նույնքան անհույս հույս է, որքան նավավարը սաստի ալեկոծված ծովի ալիքները, կամ խեթ հայացքով կանգնեցնես ժամացույցի սլաքի աշխատանքը: Շնորհակալություն:

Վ.ԷՆՖԻԱՋՅԱՆ

-Շնորհակալություն, պրն Պետրոսյան, ինչպես միշտ, ինքնատիպ ելույթ էր: Հաջորդ ելույթի իրավունքը Նիկոլայ Բաղդասարյանինն է: Պրն Բաղդասարյան, համեցեք:

Ն.ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Հարգելի գործընկեր, հարգարժան ՀՀ բնակիչներ, մենք երեկ տիկին Նաիրա Զոհրաբյանի հետ որոշակի մտքեր փոխանակեցինք, ես կփորձեմ շատ կարճ բացահայտել այդ մտքերի իմաստը, բայց մինչ այդ ուզում էի թռուցիկ անդրադառնալ տիկին Եսայանի ասած մի քանի հարցադրման:

3 ինստիտուտի մասին խոսվեց տիկին Եսայանի կողմից: Ես ուզում դրան իմ տեսակետը հայտնել՝ դրա լուծումները որոնք են ՀՀ-ում: Խոսքը վերաբերում է գործերի վերանայման, խոսքը վերաբերում է վաղակետ պայմանական ինստիտուտի ազատման եւ ներման ինստիտուտին: Գործերի վերանայման խնդիրն այն է, որ Քրեական դատավարության օրենսգրքի համապատասխան հոդվածը, չեմ հիշում հիմա անգիր, թույլ չի տալիս նույն հիմքերով եւ նույն պատճառաբանությամբ ներկայացնել վճռաբեկ բողոք: Այ, ձեր ասած դեպքը՝ պրն Ենոքյանի դեպքը, այդ արգելքն է, որ իրեն խոչընդոտում են, եւ տիկին Զոհրաբյանի ասած դեպքերին նույնպես այդ արգելքն է խոչընդոտում, եւ կարծում եմ, որ մենք պետք է այդ արգելքը հանենք Քրեական դատավարության օրենսգրքից: Մասնավորապես՝ մենք ունենք Եվրոպական դատարանի, եթե չեմ սխալվում, անցած տարվա սեպտեմբերի 21-ի, որոշում, որտեղ ասվում է, որ այդ արգելքը հակասում է եվրոպական կոնվենցիայի պահանջներին: Խոսքը վերաբերում է մարտի 1-ի դեպքին, եթե մենք հանում ենք այդ արգելքը, ձեր մատնանշված գործերի խնդիրը լուծվում է, այսինքն՝ իրենք անձամբ կամ իրենց փաստաբանի միջոցով կարող են դիմել Վճռաբեկ դատարան՝ իրենց գործերը վերանայելու:

Ինչ վերաբերում է վաղակետ պայմանական ինստիտուտին՝ ես ինքս եղել եմ այդ հանձնաժողովի անդամ եւ դեռ հիշում եմ՝ ես կողմ եմ քվեարկել Արման Բաբաջանյանի ազատմանը: Մեծամասնությունը կողմ էր քվեարկել ազատմանը, սակայն իրեն վաղակետ պայմանական՝ ապօրինի, չազատեցին, հիշում է պրն Բաբաջանյանը այդ իրավիճակը. եւ ճիշտ է, այս պահին որոշակի փոփոխություն մտցվել է այդ օրենքում, բայց ես դրանից գոհ չեմ, պետք է սահմանվեն հստակ չափանիշներ եւ չափորոշիչներ օրենքում, որպեսզի այդ օրենքը կիրառող սուբյեկտը, դա կլինի դատավորը կամ վաղակետ ազատման հանձնաժողովը, չունենա հայեցողական իրավասություն: Պետք է հստակ լինի, որպեսզի կալանավորը, դատապարտյալն իմանա՝ ինչպիսի վարքագիծ ինքը պետք է դրսեւորի, որ որոշ ժամանակ անց ինքը պետք է ազատվի:

Ինչ վերաբերում է ներման ինստիտուտին, ապա այս դեպքում լրիվ այլ տրամաբանություն է գործում: Պետք է այդ ներում շնորհողը՝ Հանրապետության նախագահը, վարչապետը, այդ սուբյեկտները ունենան բացարձակ հայեցողություն, եւ, ճիշտ է, տիկին Զոհրաբյանը հայտնեց, որ պետք է իրենց որոշումն ընդունելիս հաշվի առնել տուժողների կարգավիճակը, վնասի հատուցումը կամ այլ ձեւով դատապարտյալի հարթելը, եւ դա օրենքով պետք է ամրագրվի:

Ինչ վերաբերում է մեր հարց ու պատասխանին տիկին Զոհրաբյանի հետ, ես ուզում եմ նաեւ հստակեցնել, որ մենք բոլորս ճիշտ ենք հասկացել այդ ինստիտուտի կարեւորության մասին: Մենք բարձրացրեցինք հարցադրում, որ նախորդ իշխանության ժամանակ տեղի են ունեցել Հայաստանում մարդու իրավունքների մասսայական խախտումներ որոշ ոլորտներում, այդ թվում նաեւ՝ սեփականության, այդ թվում՝ տնտեսական եւ այլ ոլորտներում, եւ կարծում եմ, որ հեղափոխության պատճառներից եղել է նաեւ այդ հանգամանքը: Երբ մենք բարձրացրեցինք տիկին Զոհրաբյանի էն հարցը, որ պետք է ՀՀ-ում բարձրացնել մարդու հիմնարար իրավունքների պաշտպանվածությունն այն մակարդակի, որ բացառենք դրանց մասսայական խախտումները, եւ այլեւ անհրաժեշտություն չլինի, որպեսզի մարդիկ դիմեն այդ իրավունքների պաշտպանության համար դատարան: Եվ կարեւոր է, որպեսզի այդ օրենքներին տալ հետադարձ ուժ, որովհետեւ մարդը չի հասկանում, որ տեղի է ունեցել հեղափոխություն, պայմանական ասեմ, օրինակի համար ասեմ՝ նա Հյուսիսային պողոտայի կամ Արամի փողոցի բնակիչ է եղել, եւ իրենից ուղղակի խլել են իր սեփականությունը, օրինակի համար բերեմ՝ Արամի 33 տան հետ կապված խնդիրը, որով ես՝ որպես փաստաբան, զբաղվել եմ, իրենց հատուցել են 1 քառակուսի հողատարածքի համար 127 դոլար, իսկ 2-3 օր հետո այդ նույն տարածքը վերավաճառել են 2000 դոլարով: Այսինքն՝ տվյալ անձանց խախտված իրավունքները եւս պետք է վերականգնվեն, իսկ վերականգնման մեխանիզմը ես տեսնում եմ անցումային արդարադատության գործիքների կիրառումը, այսինքն՝ անցումային արդարադատության շրջանակում ստեղծված մարմինները՝ այն օրենքը, որ մենք միասին կընդունենք, այդ օրենքի հիման վրա պետք է ձեռնամուխ լինեն այդ անձանց իրավունքների վերականգնմանը, եւ այդ մարդիկ պետք է ստանան վնասի հատուցում: Ես չեմ ուզում այս պահին անդրադառնալ, թե վնասի հատուցման ինչպիսի մեխանիզմներ պետք է լինեն, ինչ տեսակի են լինում, ինչ չափով է լինում, ինչպես պետք է այդ վնասը հատուցվի, որ պետբյուջեի վրա բեռ չնստի, մենք այդ մասին, ինձ թվում է՝ մանրամասն հանձնաժողովներում կքննարկենք, կքննարկենք տիկին Զոհրաբյանի հետ միասին այդ հարցերը եւս: Ես պատրաստել եմ համապարփակ մի զեկույց այդ մասին՝ անցումային արդարադատության գործիքակազմի վերաբերյալ, բայց ես ուզում եմ նաեւ շեշտադրել, որ երբ որ մենք կավարտենք այդ փուլը, երբ մարդկանց իրավունքները կվերականգնվեն, մենք անցումային արդարադատության այդ ժամանակահատվածը պետք է եզրափակենք հենց թանգարանի, ինչի մասին մենք խոսեցինք, թանգարանների, պատկերասրահների եւ հուշարձանների ստեղծմամբ, որպեսզի մենք բացառենք ապագայում այդ խախտումների կրկնությունը, եւ այնուհետեւ արդեն պետաիրավական հանձնաժողովը պետք է այդ գործընթացն ավարտելուց հետո միայն ձեռնամուխ լինի դատական համակարգում փոփոխությունների, այլ ոչ թե, պրն Վարդանյան, բարեփոխումների, որովհետեւ մեր հասարակությունը հոգնել է էդ բարեփոխումներից: Կատարենք անհրաժեշտ փոփոխությունները, որպեսզի մենք անցումային արդարադատությունից սահուն անցնենք նորմալ, բնականոն արդարադատության: Շնորհակալություն:

Վ.ԷՆՖԻԱՋՅԱՆ

-Շնորհակալություն, պրն Բաղդասարյան: Հաջորդ ելույթի իրավունքը՝ պրն Մելքումյանինն է: Պրն Մելքումյան, համեցեք կենտրոնական ամբիոնի մոտ:

Մ.ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ

-Հարգելի նախագահություն, հարգելի գործընկերներ, քանի որ  7-րդ գումարման ԱԺ-ում առաջին անգամ եմ մոտենում թիվ մեկ քաղաքական ամբիոնին, բոլորին շնորհավորում եմ, իսկապես շնորհավորում եմ: Ես միտումնավոր մի քանի օր ելույթ չեմ ունեցել: Հաճույքով կարող եմ արձանագրել, որ 7-րդ գումարման խորհրդարանի քննարկումների որակը, ոճը եւ տրամաբանությունն էապես տարբերվում է նախորդ բոլոր խորհրդարանների քննարկումներից, եւ կարծում եմ՝ այս ոճը, որակը կշարունակվի առաջիկա այնքան տարիների ընթացքում, ինչքան այս խորհրդարանը կաշխատի, որովհետեւ նախորդ խորհրդարանների տխուր ավանդույթներից մեկը նաեւ այն էր, որ ուղիղ 15-20 րոպե հետո խորհրդարանի դահլիճում ընդամենը 20 մարդ էր մնում՝ լավագույն դեպքում: Սա նշանակում է, որ բոլորը շահագրգիռ են, որ այս երկիրն իսկապես դառնա խորհրդարանական երկիր: Բայց, մինչեւ Նաիրա Զոհրաբյանի մասին մի քանի դիտարկում անելը, պետք է ասեմ հետեւյալը. օրենսդրական աշխատանքի կազմակերպումն ունի մի շարք կարեւոր առանձնահատկություններ: Նախորդ խորհրդարանի 1-1,5 տարվա ընթացքում խորհրդարանն աշխատում էր քառօրյայի փոխարեն 1 կամ 1,5 օր, սա նշանակում է, որ խորհրդարանն ինքը չէր ձեւավորում իր օրակարգը, պետք է հասնենք նրան, որ                       Կառավարություն-խորհրդարան համագործակցությունն այնքան արդյունավետ լինի, որ մենք պարապուրդ չտանք: Սա ԱԺ իմ առաջին պատգամներից մեկն է նախագահությանը, որ ԱԺ խորհուրդը կարողանա օրենքների նախագծերն էնպես ծրագրավորել, պլանավորել, որպեսզի այստեղ մենք էդ պարապուրդը չունենաք, որովհետեւ էստեղ մի քանի մտքեր հնչեցին այն մասին, որ կան հանձնաժողովներ, որտեղ որ օրենքների նախագծերն ավելի քիչ են, դա որեւէ բան չի նշանակում: ԱԺ-ն ունի գործիքակազմեր, դրանք քննիչ հանձնաժողովներն են, դրանք լսումներն են, այլ գործիքներն են, հանրային քննարկումներն են, եթե մենք լիարժեք դա չօգտագործենք՝ մենք տեղ չենք հասնի: Սա ամենակարեւոր հարցերից մեկն է եւ դրա համար, ուրեմն, բնական է, որ պետաիրավական հարցերի հանձնաժողովը եւ տնտեսական հարցերի հանձնաժողովը լիդերն են օրենսդրական նախաձեռնությունների թվաքանակով, սակայն առանձնահատկություն՝ որպես գլխադասային հանձնաժողով, որեւէ մեկ այլ հանձնաժողովի արգելված չէ, որ ինքն էդ օրենքների նախագծերը քննարկի ոչ որպես գլխադասային հանձնաժողով, եւ եթե հանկարծ էնպես ստացվի, որ 2 կամ 3 հանձնաժողովներ տարբեր կարծիքներ, եզրակացություններ են տվել էդ օրենքների, նախագծերի վերաբերյալ, կառաջանա շատ հետաքրքիր իրավիճակ, եւ պլենար նիստում՝ լիագումար նիստում, շատ ավելի շահագրգիռ քննարկում կգնա, եւ դա նորմալ է, շատ նորմալ եմ համարում:

Հիմա, քանի որ որոշ ժամանակ հետո նաեւ մեր ապագա հանձնաժողովի մասին քննարկում է գնալու՝ մի քանի դիտարկում՝ Նաիրա Զոհրաբայի հետ կապված:

Նաիրա Զոհրաբյանն իմ քաղաքական գործընկերն է, մենք համախոհներ ենք, եւ դա 1-2 տարվա համախոհության ճանապարհ անցած ուղի չէ: Մենք լինում ենք տարբեր միջազգային պատվիրակություններում միասին: 3 հիմնական հատկանիշ եմ ուզում շեշտել, որ քաղաքական գործչի համար շատ կարեւոր է:

Առաջինը նրա արագ կողմնորոշվելու եւ արագ արձագանքելու ունակությունն է, միգուցե ինքը ո՛չ տնտեսագետ է, ո՛չ իրավաբան է եւ այլն, բայց փորձառության իմաստով շատ արագ արձագանքում է եւ արագ քայլեր է ձեռնարկում: Սա՝ մեկ:

Երկրորդ կարեւոր խնդիրը, որ նա ունի. պետական մտածողություն: Այսինքն՝ կարեւոր չի, որ կուսակցական շահեր կան, խմբային շահեր կան, եթե կա պետական շահ՝ կուսակցական շահն անպայման ստորադասվում է պետական շահին: Սա շատ կարեւոր հանգամանք եմ համարում:

Եվ երրորդը նրա համակարգային մտածողությունն է, այսինքն՝ խնդիրներին նայել ոչ նեղ, այլ շատ լայն միջոցով: Այսինքն՝ ունակ մարդ, որը մոբիլիզացվում է, եւ ես կարծում եմ, որ այս խորհրդարանի կարեւոր առանձնահատկություններից մեկն այն պետք է լինի, որ հանձնաժողովների միջեւ կապերը պետք է ուժեղանան, այսինքն՝ միջհանձնաժողովային աշխատանքը պետք է ավելի արդյունավետ կազմակերպվի:

Հարգարժան իմ գործընկեր, քեզ մաղթում եմ ճանապարհ՝ շատ արդյունավետ, բեղուն ճանապարհ, համոզված եմ, որ ամեն ինչ ինչպես միշտ լավ կստացվի: Այսքանը:

Վ.ԷՆՖԻԱՋՅԱՆ

-Շնորհակալություն, պրն Մելքումյան: Հաջորդ ելույթի իրավունքը Նազելի Բաղդասարյանինն է:

Ն.ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ

-Հարգելի նախագահություն, հարգելի գործընկերներ, իրապես ես կարեւորում եմ, որ այսօրվա այս արդյունավետ քննարկումը հետագայում նոր մոտեցումներ եւ աշխատելաոճ է բերելու հանձնաժողովների աշխատանքում: Պետք է փաստել, որ իսկապես իրավական երկրում մարդու իրավունքների դերակատարության եւ բարձր նշաձողի մասին խոսելն ավելորդ է, եւ շատ ուրախ եմ, որ մենք կոնսենսուսի արդյունքում կարողացանք այդ հանձնաժողովին առանձին գործառույթներ տալ եւ վերականգնել այն մոտեցումները, որոնք աղավաղված էին եղել նախորդ գումարման ԱԺ-ում: Պետք է միանշանակ նշել, որ նախորդ տասնամյակների ընթացքում մարդու իրավունքների պաշտպանությունը մեծապես եղել է քաղհասարակության սեկտորի եւ լրագրողների ուսերին: Գիտեմ, որ դահլիճում իմ գործընկերների շարքում շատ իրավապաշտպաններ կան, եւ այս մոտեցումները վստահորեն կիսում եք, մինչդեռ մեր Սահմանադրությունը հստակորեն երաշխավորում է, որ մարդու իրավունքների պաշտպանությունը հանրային իշխանությունների պարտականությունն է, եւ, իհարկե, յուրաքանչյուր քաղաքացի նախ եւ առաջ պետք է պաշտպանված զգա պետության կողմից: Հուսամ, որ այս հանձնաժողովը, տիկին Զոհրաբյան, ձեր գլխավորությամբ, կկարողանա այդ բալանսը վերականգնել, եւ մենք կունենանք իսկապես նոր մոտեցումներ այս հարցում:

Վստահ եմ՝ ինձ հետ կհամաձայնեք, որ խորհրդարանական վեհաժողովի հայտնի 1823 բանաձեւը, որն արտացոլում է հստակ մոտեցումեր՝ կապված այս հանձնաժողովի հետ, հստակ երաշխավորում է նաեւ մարդու իրավունքների պաշտպանությունը, մասնավորապես՝ մարդու իրավունքների Եվրոպական կոնվենցիայի մոտեցումները եւ ազգային օրենսդրության համապատասխանեցումը, բայց այստեղ նաեւ մենք խնդիր ունենք, որ զուտ օրենսդրական մակարդակով, այսինքն՝ դե յուրե մարդու իրավունքների որդեգրումը եւ պաշտպանությունը դե ֆակտո իրականությունը չի տալիս:

Ցավոք սրտի, Հայաստանյան իրականության մեջ մենք տեսնում ենք, որ այն ամենը, ինչն ապահոված է օրենքի ուժով, ի կատար չի ածվում, եւ այստեղ վերահսկողության մեծ խնդիր կա:

Ես շատ ուրախ եմ, որ հենց այս հանձնաժողովը գլխավորելու են ընդդիմադիր ուժերը, եւ վստահ եմ, որ դուք ձեր հերթին կկարողանաք գործադիր իշխանությունների համար լինել իրապես հակակշիռ: Հույս եմ հայտնում, որ նաեւ կկարողանաք համագործակցության եզրեր գտնել արտախորհրդարանական ընդդիմության հետ, որովհետեւ անկախ քաղաքական մոտեցումներից՝ իսկապես մարդու իրավունքներն այն նշաձողն են եւ այն կետն են, որտեղ մոտեցումները պետք է լինեն միասնական:

Գիտեմ, որ շատ դեպքերում միջազգային տարբեր հարթակներ եւ խողովակներ օգտագործվում են, որպեսզի բարձրաձայնեն մարդու իրավունքների խախտման տարբեր խնդիրներ: Ես ուզում եմ լիահույս լինել, որ այս ասպարեզում մենք կկարողանանք միահամուռ մոտեցումներ ցույց տալ, եւ եթե խնդիրներ կան, ապա ազգային մակարդակով այդ խնդիրներին լուծելիություն տալ: Միանշանակ պետք է նշել, որ մարդու իրավունքների պաշտպանության գործում եւ իրապես պառլամենտարիզմի կայացման գործում խորհրդարանական վերահսկողության դերը խիստ բարձր է: Առավելապես, եթե մոտեցումները մենք արտացոլենք, հայտնի բրայթոնյան հռչակագիրը, այնուհետեւ բրյուսելյան հռչակագիրը խորհրդարաններին՝ ազգային խորհրդարաններին, տալիս են այդ լծակները, եւ ես վստահ եմ, որ կկարողանաք դուք ձեր մոտեցումներում դա արտացոլել՝ սերտորեն համագործակցելով, անշուշտ, խորհրդարանի բոլոր հանձնաժողովների հետ, որովհետեւ այս հանձնաժողովը սերտորեն կապված է բոլորի հետ, եւ մենք կունենաք այն նոր մոտեցումները, այն նոր որակները, որով հիմք կդրվի նոր քաղաքական մշակույթի մոտեցումներին, եւ մարդու իրավունքներն իսկապես կլինեն գերագույն արժեք: Շնորհակալ եմ:

Վ.ԷՆՖԻԱՋՅԱՆ

-Շնորհակալություն, տիկին Բաղդասարյան: Հաջորդ ելույթի իրավունքը, պրն Մարուքյանինն է: Պրն Մարուքյան, համեցեք:

Է.ՄԱՐՈՒՔՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Հարգելի փոխխոսնակներ, հարգելի գործընկերներ, փորձեմ մինչեւ ընդմիջում տեղավորվել, եթե չէ՝ ֆրակցիայի անունից կշարունակեմ: Ես ուզում եմ իմ ելույթն անվանել «Մարդու իրավունքները հետհեղափոխական Հայաստանում»: Երբ երկրում մի վիճակ է, որ բոլորն ուրախ են եւ հպարտ են, որ հեղափոխություն է եղել, այդ թվում նաեւ՝ ես, բայց մարդու իրավունքների խնդիրներ ունենք, եւ ոնց որ թե խոսողներ չկան, եւ այն մարմիններն ու ինստիտուտները, որոնք կոչված են, որ խոսեն, նրանք վախեցած են ֆեյսբուքյան կամ չգիտեմ այլ ձեւաչափերով իրենց վրա ուղղված հարձակումներից՝ կապված այն խնդիրների հետ, որ այդ մարդիկ կարող են բարձրաձայնել: Ես ուզում եմ էստեղ հստակ ասել, որ երբեք չենք լռել, չենք լռելու, հիմա էլ եւ ապագայում էլ նման մոտեցումները մեզ չեն լռեցնելու: Ուրեմն, բոլորս պետք է իմանանք, որ Հայաստանում մարդու իրավունքների վիճակն այնքան էլ լավ չէ, եւ շատ ուրախ այս ընթացքը պետք է նաեւ ընթանա՝ հաշվի առնելով ՀՀ միջազգային պարտավորությունները, մեր Սահմանադրությունը, մեր օրենսդրությունը, եւ ոչ մի բան չքողարկվի ինչ-որ բաներով, տարբեր ձեւաչափերում տեղի ունեցող պրոցեսներով: Որեւէ բան չի կարող արդարացնել մարդու իրավունքների ոտնահարումը, ով ուզում է՝ լինի, ում ուզում է՝ հայտարարեն թշնամի՝ ապագայում կամ անցյալում տեղի ունեցած ինչ-որ բաների վերաբերյալ, որովհետեւ հիմա անգամ, որ հետեւում եք գրառումներին, բաներ կան, որ ապագային էլ են վերաբերում, որ, ասենք, ապագայում կարող է սենց բան լինել, դրա համար պետք է էդ մարդուն վառել, կախել, ցցի հանել, չգիտեմ ինչ անել: Էս է էսօր Հայաստանում հռետորաբանությունը, եւ էս հռետորաբանության տակ ամեն ինչ՝ թացը չորի հետ վառվում, գնում է: Եվ վաղը, մյուս օրը Հայաստանի՝ Եվրոպայի խորհրդի խորհրդարանական վեհաժողովի պատվիրակներն են էդ հարցերի առաջ կանգնելու, որ մենք գնանք Ստրասբուրգ, մյուս օրը ԵԱՀԿ-ում են էդ հարցերի առաջ կանգնելու, էն մյուս օրը մյուս տեղում են էդ հարցերի առաջ կանգնելու: Ես ինքս կյանքիցս 10 տարի նվիրել եմ մարդու իրավունքների պաշտպանությանը, եւ ես շատ անհանգիստ եմ եւ չեմ կարող հանգիստ նայել, թե էս ինչ լավ վիճակ է, վա՜յ, էս ինչ լավ է, էնտեղ փաստաբանն ուզում է գնալ, իր պաշտպանյալի՝ դատարանում գործով մասնակցել, բողոքի ցույց է, փաստաբանի գործողությունները՝ մասնագիտական գործունեությունը, խոչընդոտվում են, ոստիկանները տենց նայում են՝ տեսնեն՝ ինչ կա, ասենք, սպասում են, որ մի հատ էլ թքեն վրան, նոր հետո ասեն՝ լավ, դե մի քիչ քիչ թքեք էս փաստաբանի վրա: Ժողովուրդ ջան, էս ո՞ւր ենք հասել: Արդարադատության նախարարությունը ոչ մի ձայն չի հանում դեպքի վերաբերյալ: Լուսավոր Հայաստան կուսակցությունը հայտարարություն է տարածում, ասում է՝ Քրեական օրենսգրքում նախագիծ ենք բերելու խստացնելու մասին, մեկ էլ տեսնում եմ՝ մեր հայտարարությունից 3 օր հետո արդարադատության նախարարությունն էդ նույն նախագիծը դրել է շրջանառության մեջ: Իյա՜, բա ո՞ւր էիք որ, էս ի՞նչ բան է, գրագողությո՞ւն ասեմ, ի՞նչ ասեմ: Անում էիք՝ անեիք, մի հատ հայտարարություն անեիք, ո՞ւր էիք բա:

Ուրիշ բան ասեմ. մեր իշխանություններին ուզում եմ շնորհավորել. մարդու իրավունքների Եվրոպական դատարանում արդեն կոմունիկացված գործ կա ձեր դեմ՝ նախաքննության մարմինների իրականացրած որոշ գործերով՝ փնթի վարված նախաքննության հետ կապված: Տպավորություն կա, որ էդ գաղտնալսման դեպքը տենց անցավ գնաց, մարսվեց գնաց: Ուրեմն, իմացեք. չի մարսվել, մեր պետությունը չի մարսել էդ գաղտնալսումը, չի մարսել: Դրա ձայնը դեռ կլսեք Եվրոպական դատարաններից: Եվ ես իզուր չէր, որ չնայած ուզում էի տիկին Զոհրաբյանին էդ հարցը տալ, որ էդ հարցը տալիս էի ԱԺ նախագահին, որ արդյո՞ք մենք պատրաստվում ենք էս խորհրդարանում կանչել ու լսել էդ մարդկանց, մի հատ հասկանալ՝ էս ի՞նչ դատավորներ են զանգում, ո՞ւր են զանգում, ինչի՞ են զանգում, ինչի՞ համար են զանգում: Գաղտնալսման մասով գործ կա հարուցված, էն մյուս մասով էլ տենց ոնց որ էլ թե կա, բայց ոնց որ թե ձեն-ձուն չկա, հարցնող չկա՝ ի՞նչ եղավ: Մենք հարցնելու ենք, ես կոնկրետ հարցեր ունեմ:

Դատարանների մասին ասեմ: Հասել ենք նրան, որ դատավորները բան են անում, արդեն խուսափում են քրեական գործերով գործ քննել: Գործադիր իշխանությունը եւ տվյալ պարագայում՝ հեղափոխական գործադիր իշխանությունը պետք է հստակ ձեւակերպումներ տա, որ, այո, Հայաստանում փաստաբանները պաշտպանված են եւ պիտի պաշտպանվեն պետության կողմից: Այո, Հայաստանում դատարանները պիտի լինեն անկախ եւ դրանք ոչ թե հայտարարությունների տեսքով պետք է լինեն, այլ նաեւ կոնկրետ գործողությունների, որ փաստաբանը, երբ որ իր օրենսգրքերը թեւի տակ գնում է դատարան, տեսնի, որ ինքը պաշտպանված է: Վերջին հաշվով, ո՞ւր ենք տանում: Այսինքն՝ էդ որ շատ ուրախացել ենք, որ նախկին իշխանությունների ներկայացուցիչների դեմ քրեական գործեր կան հարուցված կարող է՝ էնքան անենք, որ փաստաբանները հրաժարվեն պաշտպանել, էս մարդիկ, գործերը դեռ չսկսված՝ կրեն, բոլոր առումներով, Եվրոպական դատարանում: Մի քիչ պետք է մտածել, թե ով ինչ է անում, ինչի համար է անում: Եվ էս առումով ես պետք է նաեւ ասեմ, որ հասել ենք նրան, որ թերթի խմբագիր է բողոքում իշխանություններից: Ընդ որում, բնականաբար, հեղափոխությանը սատարած թերթի խմբագիր: Այսինքն՝ ո՞ւր են Հայաստանի մեդիա կազմակերպությունները, մի հատ ինչ-որ բան էի կարդում, մեկն ասում է՝ Հայաստանում նոր իրավիճակ է, դրա համար մենք... Այսինքն՝ որ նոր իրավիճակ է, դուք պետք է մարդու իրավունքների ոտնահարումների նկատմամբ աչքներդ փակե՞ք:

Նոր քաղաքական գործիչները ձայն չեն հանում, նրանք կարող է՝ վախում են, որ էգուց ձայն կորցնեն, ասենք՝ իրենց ֆեյսբուքում մի 1000 հոգի մտնի, քրֆի, իրենք ձայն կորցնեն: Դուք ումի՞ց եք վախենում, բա ՀԿ սեկտորն ինչի՞ չի ձեն հանում: Ես ուղղակի ապշած եմ, ես մարտի 1-ի ժամանակ բանտերում այցելել եմ այսօրվա իշխանության բազմաթիվ ներկայացուցիչների եւ բազմաթիվ իմ լավ ընկերների, հարգարժան գործընկերների եւ մարդկանց, բայց այսօր մենք մի իրավիճակում ենք, որ ես տեսնում եմ, որ նույն պրակտիկաները, նույն նախաքննության մարմնի կողմից արգելքները կան: Էն, որ էն ժամանակ հիմնավորվում էր, որ պատգամավորն իրավունք չունի քննիչի կողմից տեսակցությունների արգելք դրած մարդուն այցելել, նույն պրակտիկան հենց հիմա շարունակվում է, երբ որ մենք չէինք կարողանում, ես ու Նիկոլը գնացել էինք, որ Ժիրայր Սեֆիլյանին տեսնելու, չէինք կարողանում մտնել էդ հիմնավորմամբ: Էսօր էդ հիմնավորմամբ մարդկանց մոտ չեն կարողանում մտնել: Այսինքն՝ սա ի՞նչ է նշանակում, էս ի՞նչ ենք անում: Ուրեմն, ես հատուկ ուզում եմ զգուշացնել, որ մարդու իրավունքների հետ կապված՝ ոչ մի բանի առաջ, մեկը՝ ես, չեմ կանգնելու, չեմ կանգնել էն ժամանակ, չեմ կանգնելու հիմա, ով ուզում է՝ նեղանա, ով ինչ ուզում է՝ խոսի, ինչ ուզում է՝ անի, որովհետեւ դրանից վեր ու բարձր արժեքներ ինձ համար չկան: Էս առումով նաեւ ես կարծում եմ՝ տիկին Զոհրաբյանի թեկնածությունը շատ լավ թեկնածություն է՝ որպես միշտ բարձր ձայն ունեցող մարդ, եւ մենք էլ մեր աջակցությունը կունենանք, մեր ներդրումը կունենանք հանձնաժողովում: Ես՝ իմ մասնագիտական գիտելիքներով, ամբողջությամբ ձեզ ծառա, դուք էլ իմացեք, որ մեծ բեռ է էս հանձնաժողովի վրա ընկած, որովհետեւ որ հետո, էգուց էլոր հարց եղավ, իշխանությունները պետք է ասեն՝ դե, մարդու իրավունքների հանձնաժողովը տվել ենք ընդդիմությանը, չ՞է, դե, զբաղվեք, բա ինչի՞ չեք ասել, բա ինչի՞ չեք չգիտեմ ինչ արել եւ այլն, եւ այլն եւ պետք է օր առաջ սկսել զբաղվել, որովհետեւ վաղը, մյուս օրը տարբեր միջազգային ատյաններում էս հարցերը, էս ինչ որ ես հիմա, կեսն՝ ուղիղ, կեսն էլ՝ ոչ ուղիղ, հղում եմ համապատասխան մարմիններին, որ հասկանան՝ ինչ է կատարվում երկրում, էս հարցերն ուղիղ են տալու, զեկույցներով են տալու, էդ ժամանակ արդեն տենց ոնց որ շատ ուրախանալու բան չի լինելու: Եվ երբ ես տեղեկացա, որ, օրինակ՝ Սամվել Մայրապետյանի գործն այդքան արագ կոմունիկացվել է Եվրոպական դատարանի կողմից, ապշած եմ: Ես Եվրոպական դատարանում գործեր ունեմ 5 տարի է, դեռ չեն սկսել նամակագրությունն ինձ հետ: Գործ ունեմ՝ նամակագրությունը սկսել են, ու կանգնել է՝ ծանրաբեռնվածության պատճառով: Նամակ եմ գրում՝ բա ի՞նչ եղավ, բա ի՞նչ նորություն կա, բան: Պատկերացնում եք՝ ամիսների մեջ գործ են կոմունիկացնում՝ 39-րդ կանոնով: Վերջը, ամեն ինչ պետք է տրամաբանություն ունենա՞, թե՞ չէ, այսինքն՝ սենց ո՞ւր ենք գնում, ուռա-ուռա ասելով՝ գնալու ենք, խայտառակ լինենք: Եվ մենք հիմա քննարկումների մեջ ենք խմբակցությունում, մենք գտնելու ենք ձեւաչափ՝ իմ նշած մարդկանց էստեղ հարցեր տալու, էդ ձեւաչափը մենք գտնելու ենք եւ անպայման էդ հարցերը տալու ենք ու դրանց պատասխանները մենք փնտրելու ենք:

Շնորհակալ եմ, եւ նաեւ ՀՀ քաղաքացիներին, փաստաբաններին իրավապահ մարմիններին, դատական իշխանության բոլոր այն մարդկանց, ովքեր կզգան, որ իրենց սահմանադրական կամ դատաիրավական լիազորությունների իրականացման շրջանակներում, իսկ քաղաքացիները՝ իրենց իրավունքների իրականացման շրջանակներում, խնդիրներ ունեն եւ նրանց իրավունքները ոտնահարում են, ովքեր էլ որ նրանք լինեն, դիմեն մեզ՝ Բաղրամյան 19, «Լուսավոր Հայաստան» խմբակցություն: Շնորհակալ եմ:

Վ.ԷՆՖԻԱՋՅԱՆ

-Շնորհակալություն, պրն Մարուքյան, նաեւ ձեզ: Ելույթներն ավարտվեցին: Ընդմիջվում 30 րոպե:


Ժամը 12:00

  ՆԱԽԱԳԱՀՈՒՄ ԵՆ ՀՀ ԱԶԳԱՅԻՆ ԺՈՂՈՎԻ ՆԱԽԱԳԱՀԻ ՏԵՂԱԿԱԼՆԵՐ ՎԱՀԵ ԷՆՖԻԱՋՅԱՆԸ ԵՎ ԱԼԵՆ ՍԻՄՈՆՅԱՆԸ
 

Վ.ԷՆՖԻԱՋՅԱՆ

-Հարգելի պատգամավորներ, խնդրում եմ զբաղեցնել ձեր տեղերը: Մենք շարունակում ենք մեր աշխատանքները: Ելույթներն ավարտվեցին, ես ինքս, փոքր-ինչ ամփոփելով այս աշխատանքները, կարծիքները, վստահաբար ներկայացնելով Նաիրա Զոհրաբյանի անձը, իր թեկնածությունը, վստահ եմ, որ ՀՀ-ում առաջին հերթին պահելու են հենց մարդու իրավունքները, եւ 2017 թվականին ամփոփ զեկույց է տեղի ունեցել, որտեղ ամփոփված է, որ 210 երկրներից Հայաստանը 135-րդ տեղն է զբաղեցնում` ըստ «Freedom House» մարդու իրավունքների հայտնի հռչակագրի: Վստահ եմ, որ Նաիրա Զոհրաբյանի գործունեությունը ծավալելուց ընդամենը մեկ տարի հետո մենք ամփոփելու ենք շատ ավելի տպավորիչ արդյունքներ: Նրա մարդկային որակների գործունեությունը եղել է միշտ հրապարակային: Նա ունի ֆանտաստիկ էներգետիկա, աշխատասիրություն եւ պատրաստականություն` բոլոր խնդիրներին անդրադառնալ: Հասանելի է, կարելի ասել, 24 ժամ` բոլոր խնդիրները լսելու, քննարկելու, վերլուծելու եւ իր լիազորությունների շրջանակներում տալու դրանց դրական ընթացք:

Խմբակցությունների անունից ունենք հերթագրված պատգամավորներ, եւ առաջին ելույթի հնարավորությունը «Լուսավոր Հայաստան» պատգամավորական խմբակցության անունից ձայն է խնդրում պատգամավոր պրն Մարուքյանը: Հանո՞ւմ է: Շնորհակալություն:

ԲՀԿ-ի անունից՝ պրն Մելքումյանը, եւ «Իմ քայլը» դաշինքի պատգամավորական խմբակցության անունից ելույթ կունենա խմբակցության ղեկավար տիկին Մակունցը: Տիկին Մակունց, համեցեք:

Լ.ՄԱԿՈՒՆՑ

-Շնորհակալություն: Մեծարգո նախագահություն, հարգելի գործընկերներ, իսկապես, քննարկում ենք մի շատ կարեւոր հանձնաժողովի նախագահի թեկնածուի հարց, նաեւ քննարկում ենք այդ հանձնաժողովի կարեւորությունը եւ առանցքայնությունը ` մեր հասարակությունում եւ ՀՀ-ում առհասարակ, որովհետեւ մեր տառապանքը, իսկապես, փորձ ունի, եւ որովհետեւ մեզանից շատերը ոչ թե այս տարիների ընթացքում պայքարել են հանուն ոչ միայն իրենց սեփական իրավունքների, այլ շատ հաճախ պայքարել ենք այլ անձանց իրավունքների համար, իրենց պաշտպանության` բոլոր հարթակներում: Կուզեի անդրադառնալ, իհարկե, պրն Մարուքյանի նշած որոշ դրույթների, այն, ինչ դուք ներկայացրեցիք մարդու իրավունքների կոնտեքստում: Ուզում եմ ընդգծել, որ ՀՀ թե՛ իշխանության, թե՛ ընդդիմության հռետորաբանությունն այս կոնտեքստում միայն պետք է լինի իրավունքի եւ օրենքի ուժի, օրենսդիր, գործադիր եւ դատական մարմինների հստակ տարանջատման տիրույթում: Մենք մի կողմից խոսում ենք` երեկ էլ, երեկ չէ առաջին օրը, որ որեւէ մարմին իրավունք չունի ճնշում գործադրել մեկ այլ մարմնի նկատմամբ` օրենսդիրը գործադրի եւ հակառակը, իրավունք չունենք ճնշում գործադրել դատական մարմնի նկատմամբ, բայց այստեղ ակնարկ արեցիք, նաեւ մեղադրանք հնչեցրիք, որ ինչ-որ չափով պետք է, միգուցե, ճնշում գործադրել:

Դա՞ էիք ակնարկում: Ես հուսամ` ոչ, եւ նկատի չունեիք, որ մենք որեւէ կերպ պետք է միջամտենք դատական մարմնի, դատարանների, դատավորների անկախ աշխատանքին եւ քննությանը:

Խոսեցիք գրագողության մասին: Որպես ընդդիմություն, իհարկե, մենք նախկինում բարձրաձայնել ենք շատ հարցեր, եւ շատ ուրախ կլինեիք, եթե մեր հնչեցրած հարցերը արձագանք գտնեին իշխանության կողմից, տրվեին շուտափույթ լուծումներ, եւ այն պարագայում, երբ ձեր բարձրացրած խնդիրները տեղ են գտել եւ հասցեագրվել են եւ լուծում ստացել, անվանել դրանք գրագողություն, անկեղծ ասած, չեմ հասկանում, որովհետեւ, եթե խնդիրը եւ նպատակը հարցերը լուծելն է, ապա դրանք դրվել են կոնստրուկտիվ եւ կառուցողական տիրույթում: Եթե խնդիրն այլ է, նպատակը այլ է, ուրեմն, պետք է անկեղծ լինել եւ հստակեցնել, թե ո՞րն է նպատակը:

Վախեցած ֆեյսբուքյան գրառումներից. այդ կոնտեքստի մասին, երբ խոսում էիք, ֆեյսբուքյան գրառումներից, քավ լիցի, որեւէ մեկը կարծում եմ` նման խնդիր չի դնում իր առջեւ, բայց հուսամ, որ ձեր այդ նկատառումը չէր նշանակում կամ առաջարկ չէր, որ որեւէ կերպ սահմանափակեինք ազատ խոսքը հենց սոցիալական հարթակներում եւ այդ տիրույթում, նկատի ունեմ մեղադրանքների առումով:

Խոսեցիք նաեւ նախաքննական որոշակի արգելքների մասին` նախաքննության հետ կապված: Անկեղծ, կուզեի իմանալ եւ կարծում եմ` բոլորին հետաքրքիր կլիներ, թե ի՞նչ դեպքերի մասին է խոսքը, որովհետեւ նախաքննության որոշակի ռեժիմներ գոյություն ունեն, եւ միայն այդ ռեժիմների պարագայում են գործում սահմանափակումներ կամ արգելքներ: Ես կարծում եմ, որ եթե բարձրաձայնեիք, թե ո՞ւմ եք նպատակ ունեցել տեսնել եւ ո՞րն է եղել խնդիրը, արգելքը, լավ կլիներ՝ բարձրաձայնվեր եւ այդ հարցը միանգամից լուծում ստանար, եթե չկար որեւէ ռեժիմի խախտում:

Նաեւ կուզեի որպես եզրափակիչ խոսք ասել, որ անկախ նրանից, որ որպես կառավարող ուժ, իշխանություն, մենք չենք հանդիսանում շատ խնդիրներ առաջացնող կամ այդ խնդիրների պատճառը չենք հանդիսանում, այնուամենայնիվ, ինչպես մենք, կարծում եմ եւ դուք` խորհրդարանական ընդդիմությունը, մեզ կրողն ենք համարում եւ պատասխանատուն ենք համարում բոլոր այն խնդիրների, որոնք մարդու իրավունքների տիրույթում ոչ միայն, իհարկե, բայց` մասնավորապես մարդու իրավունքների տիրույթում կան ՀՀ-ում, եւ դրանց համար, իհարկե, կրում ենք լրջագույն պատասխանատվություն ու սկզբունքային դիրքորոշում ունենք, որ պետք է լուծում տանք բոլոր հարցերին: Այս առումով շատ ուրախ եմ, որ դուք մատնանշեցիք ձեր խոսքի եզրափակիչ հատվածում, որ պատրաստ եք գտնել ձեւաչափեր եւ հասցեագրել հնարավորինս շատ հարցեր պատկան մարմիններին, եւ մենք այս հարցում գտնվում ենք միեւնույն տիրույթում: Շնորհակալություն:

Վ.ԷՆՖԻԱՋՅԱՆ

-Շնորհակալություն, տիկին Մակունց: Հարգելի գործընկերներ, հարցի քննարկումը... Եզրափակիչ ելույթի համար, տիկին Զոհրաբյան, մոտեցեք կենտրոնական ամբիոնի մոտ:

Ն.ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Հարգարժան նախագահություն, հարգելի գործընկերներ, իսկապես, շնորհակալ եմ եւ տպավորված եմ շատ հետաքրքիր, շատ բովանդակային քննարկման համար: Սա նշանակում է, որ մենք միասին շատ արդյունավետ աշխատելու ենք:

Ուզում եմ շնորհակալություն հայտնել իմ գործընկեր Էդմոն Մարուքյանին` իր բարձրացրած մի շարք մտահոգիչ խնդիրների համար: Պրն Մարուքյան, վստահ եղեք, որ այդ հարցում, ի դեմս ինձ եւ հանձնաժողովի, ունենալու եք համախոհ, որովհետեւ, այո, որեւէ չլուծված խնդիր չպետք է լինի: Չպետք է լինի խնդիր, որ մենք վախենանք բարձրաձայնել, չպետք է լինի խնդիր, որը մեզ կաշկանդի բարձրաձայնել եւ այդ հարցերով զբաղվել:

Շնորհակալ եմ աջակցության համար, շնորհակալ եմ «Իմ քայլը» դաշինքին իսկապես շահագրգիռ քննարկումների համար, հետաքրքիր առաջարկների համար: Ես արդեն մոտավորապես պատկերացնում եմ մեր աշխատանքի ճանապարհային քարտեզը, եւ վստահաբար կարող եմ ասել, որ ամենապրոդուկտիվ հանձնաժողովներից մեկն է լինելու: Պատրաստ եմ աշխատել: Պատրաստ եմ, ձեր վստահությունը ստանալու դեպքում, աշխատել բոլոր պատգամավորների հետ, ովքեր կլինեն հանձնաժողովում եւ ովքեր չեն լինի հանձնաժողովում, որովհետեւ բոլորս մեկ միասնական գործ ենք անում:

Հատուկ շնորհակալություն եմ ուզում հայտնել ԲՀԿ-ին: Կրկին անգամ շնորհակալ եմ վստահության համար: Իմացեք, ինչպես երբեք որեւէ մեկի վստահությունը ես չեմ կորցրել, այդպես էլ լինելու է այս անգամ: Իսկապես, շնորհակալ եմ:

Վ.ԷՆՖԻԱՋՅԱՆ

-Ձեզանից էլ ենք շնորհակալ, տիկին Զոհրաբյան` պատրաստակամության համար` նոր աշխատանքային ոճ, ըստ էության, որդեգրելու պատրաստակամության հետ կապված: Հարցի քննարկումն ավարտվեց:

Ա.ՍԻՄՈՆՅԱՆ

-Հարգելի գործընկերներ, քննարկում ենք պաշտպանության եւ անվտանգության հարցերի մշտական հանձնաժողովի նախագահի թեկնածու առաջադրելու համար հարցը: Ձայնը տրվում է «Իմ քայլը» խմբակցության անդամ Սուրեն Գրիգորյանին: Պրն Գրիգորյան, խնդրեմ:

Ս.ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

-ԱԺ պատվարժան նախագահ, նախագահի հարգելի տեղակալներ, հարգելի գործընկերներ, ձեր ուշադրությանն եմ ներկայացնում պաշտպանության եւ անվտանգության մշտական հանձնաժողովի թեկնածու պրն Անդրանիկ Գրիգորի Քոչարյանի կենսագրությունը:

Պրն Քոչարյանը ծնվել է 1961 թվականին, խորհրդանշական մի ամսաթվի` մայիսի 29-ին, Երեւանում:

Բարձրագույն կրթություն է ստացել ի սկզբանե 1978 թվականից 1983 թվականը Երեւանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում` կիբեռնետիկայի ֆակուլտետի ավտոմատ կառավարման համակարգերի բաժինն է ավարտել:

Այնուհետեւ, 1996-2000 թվականներին` Երեւանի պետական համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը:

Ինչ վերաբերում է աշխատանքային փորձառությանը, ապա 1983-1990 թվականներին մաթեմատիկական մեքենաների գիտահետազոտական կենտրոնի ինժեներ է աշխատել:

1990-1991 թվականներին՝ ՀՀ ներքին գործերի նախարարի առաջին տեղակալ:

1991-ից 95 թվականներին` ՀՀ պաշտպանության նախարարի առաջին տեղակալ:

1994-1996 թվականներին` Կառավարության արտակարգ լիազոր ներկայացուցիչ աղետի գոտում:

1995-1999 թվականներին` ԱԺ պատգամավոր:

1999-2000 թվականներին` ՀՀ վարչապետի խորհրդական, պաշտպանության, ազգային անվտանգության, ներքին գործերի եւ կադրային քաղաքականության հարցերով:

2000-2005 թվականներին` ազգային անվտանգության եւ պաշտպանության գծով անկախ փորձագետ «Հասարակությունն ընդդեմ ահաբեկչության» ՀԿ-ում:

2008-2009 թվականներին Երեւանում 2008 թվականի մարտի 1-ի իրադարձությունները քննող փաստահավաք խմբի անդամ է հանդիսացել:

2012-ից` «Ժողովրդավարության, անվտանգության եւ զարգացման հայկական կենտրոն» ՀԿ նախագահ:

Հարգելի գործընկերներ, հաշվի առնելով, որ սույն ամբիոնից բազմիցս հնչեցվեց նախկինում ԱԺ դերի նսեմացման եւ առաջիկայում ԱԺ դերի բարձրացման անհրաժեշտության մասին եւ պրոֆեսիոնալ հիմունքներով ԱԺ գործունեության մասին, կարծում եմ, որ այս կենսագրության եւ իմ կողմից նշված փաստերը հարցի տեղ չեն թողնում, թե ինչքանով արդյունավետ եւ պրոֆեսիոնալ կիրականացվի պրն Քոչարյանի կողմից պաշտպանության եւ անվտանգության հարցերի մշտական հանձնաժողովի ղեկավարումը: Ուստի, բոլորիդ հորդորում եմ քվեարկել իր օգտին` այս կարեւորագույն պաշտոնում նշանակվելու կապակցությամբ: Շնորհակալություն:

Ա.ՍԻՄՈՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Հարգելի գործընկերներ, պրն Գրիգորյանին հարցերի համար` հերթագրում: Շնորհակալություն: Հերթագրվել է 1 պատգամավոր: Հանո՞ւմ եք: Չկա հարց: Շնորհակալություն, պրն Գրիգորյան: Ձայնը տրվում է պաշտպանության եւ անվտանգության հարցերի մշտական հանձնաժողովի նախագահի պաշտոնի համար առաջադրված պատգամավոր Անդրանիկ Քոչարյանին: Պրն Քոչարյան, խնդրեմ:

Ա.ՔՈՉԱՐՅԱՆ

-ԱԺ մեծարգո նախագահ, ԱԺ նախագահի հարգելի տեղակալներ, հարգելի գործընկերներ, ՀՀ սիրելի քաղաքացիներ, ես այսօր կանգնած եմ այստեղ, իբրեւ մի հանձնաժողովի նախագահի թեկնածու, որից կարող եմ, առանց չափազանցության, ասել, որ 1990 թվականի սկզբին սկսվեց հայրենիքի պաշտպանության, մեր զինական ուժի ձեւավորման գործընթացը: Հանձնաժողովը, որի առաջին նախագահն էր սպարապետ, ՀՀ ազգային հերոս Վազգեն Սարգսյանը, կարողացավ ստանձնել ոչ միայն զինված ջոկատների կառավարման կարեւորագույն պատասխանատվությունը, այլ նաեւ հասցրեց զբաղվել երկրի ներքին ուժային կառույցների ղեկավարման կարեւորագույն առաքելությամբ: Ուզում եմ ձեզ հիշեցնել, որ այդ սենյակը 103 սենյակն է: Այստեղ կան պատգամավորներ, որոնք հիշում են այդ սենյակի տեղը. Վարդեւանը Գրիգորյան, Սասունը Միքայելյան, Հովհաննեսը Իգիթյան, եւ մեր երիտասարդ ընկերները լավ կլինի՝ հիշեն, որ մեր պաշտպանության նախարարության առաջին հենակետը եղել է այս շենքն ու այդ 103 սենյակը, եւ պատկերացրեք, որ հենց այստեղից է սկսվել այն ամենը, ինչը մեզ բերեց վերջնական այսօրվա զինադադարին եւ հաղթանակներին:

Այսօր` տասնյակ տարիներ անց, բնականաբար, հանձնաժողովի առջեւ որակապես այլ խնդիրներ են դրված: Տարիների ընթացքում պատերազմի հաղթանակած մեր բանակն ավելի ու ավելի է կատարելագործվում, անցնում դժվարին փորձությունների, մարտահրավերների պարբերական փուլեր, որտեղ մեր օրենսդիր իշխանության անդամների խնդիրն է օրենսդրական նախաձեռնությունների եւ կարգավորումների միջոցով հասնել նրան, որ պետության ուժային հատվածը դառնա էլ ավելի արդյունավետ, էլ ավելի թափանցիկ եւ ունենա կառավարության հետ գործընկերային մթնոլորտում պատշաճ վերահսկողության մեխանիզմներ:

Ինչո՞ւ եմ ես սա հատկապես ընդգծում` պառլամենտական վերահսկողության կարեւորագույն հատվածը: Նաեւ հենց այս վերահսկողության բացակայությունը, երկրում ավտորիտար ռեժիմի հաստատումն էր դարձել պատճառ, որ մեր երկրի ուժային կառույցները, որ հատկապես անթույլատրելի է` զինված ուժերը ինչ-որ մի պահի օգտագործվեցին իբրեւ մահակ` ներքին քաղաքական գործընթացների համար: Բնականաբար, խոսքը վերաբերվում է մարտի 1-ի ողբերգական իրադարձություններին, երբ բանակային եւ ոստիկանական ստորաբաժանումներն օրվա քաղաքական ղեկավարության անմիջական հանցակցությամբ, կոպտորեն խախտելով Սահմանադրությունը, մասնակցեցին քաղաքացիների պայքարը ճնշելու ամոթալի իրադարձությանը: Այս, շեշտում եմ` ամոթալի էջը մնալու է պատմության մեջ, սակայն բոլորիս անմիջական պարտականությունն է հասնել նրան, որ այլեւս երբեք, ոչ մի պարագայում զինված ուժերը չդառնան ներքին քաղաքական իրագործությունների անթույլատրելի մաս:

Հիմա` անելիքների մասին: Պաշտպանության եւ անվտանգության հարցերի մշտական հանձնաժողովը կարեւորագույն առաքելություն ունի` Հայաստանի պետությունը միջազգային խորհրդարանական հարթակներում ներկայացնելու, մեր պետության վարկանիշը բարձրացնելու եւ, բնականաբար, առավել վերահսկելի, թափանցիկ եւ կանխատեսելի գործընկերոջ համբավ ստեղծելու առումով: Մենք պետք է մեր հանձնաժողովի լիազորությունների շրջանակում գործընկերային ամուր կապեր հաստատելով արտաքին հարաբերությունների հանձնաժողովի, կառավարության համապատասխան գերատեսչությունների հետ, Հայաստանում տեղի ունեցած փոփոխություններն արժանապատվորեն, մեր երկրի բացարձակ սուվերենության եւ ռազմավարական գործընկերության տրամաբանության տեսանկյունից ներկայացնենք Ռուսաստանի մեր գործընկերների հետ շփումներում, ամուր կապեր հաստատենք ՀԱՊԿ անդամ երկրների համապատասխան անդամ երկրների հետ, ակտիվ շփումներ ունենանք ՆԱՏՕ-ի եւ այդ կազմակերպության անդամ պետությունների համապատասխան խորհրդարանական մարմինների հետ:

Ես հատուկ ուզում եմ ընդգծել այս տարիների ընթացքում, չնայած նաեւ առկա թերություններին կամ մոտեցումների տարբերություններին, պաշտպանության եւ անվտանգության հարցերի մշտական հանձնաժողովում նախկինում այստեղ աշխատած մեր գործընկերների անմիջական ջանքերը` արտաքին աշխարհում ձեւավորված կապերի եւ մեր երկիրը ներկայացնելու տեսանկյունից:

Հայաստանում պատնեշների քանդման, այլ ոչ թե կառուցման այս մթնոլորտում մենք մշտապես պատրաստ ենք համագործակցել մեր նախկին գործընկերների հետ` անկախ քաղաքական հայացքներից եւ մոտեցումներից` հանձնաժողովի աշխատանքն էլ ավելի արդյունավետ դարձնելու համար:

Զինված ուժերի, ոստիկանության, անվտանգության մարմինների նկատմամբ խորհրդարանական մեր մշտական հանձնաժողովը ոչ միայն պետք է պառլամենտական վերահսկողություն իրականացնի, այլ դառնա հուսալի գործընկեր, եւ, ինչո՞ւ ոչ, եթե կան բացթողումներ` խոսել դրանց մասին: Եթե անվտանգությունը կամ անվտանգության ապահովումը գործադիր իշխանությանը վերապահված գործառույթ է, ապա խորհրդարանն իրավասու է ուսումնասիրել, քննել գործադիր իշխանության համակարգում մշակված, ձեւավորված կամ կիրառվող քաղաքականությունը եւ ներկայացված օրենսդրական փաթեթները, դիտարկել ոլորտի կառավարման մոտեցումները, ընդունված մոտեցումների նպատակահարմարությունը, այլ կերպ ասած` վերաքննել, մոնիթորինգի ենթարկել գործադրի գործունեությունը` անվտանգության ապահովման ոլորտում: Մեր առջեւ դրված, ՀՀ քաղաքացիների կողմից մեզ տրված մանդատի համաձայն՝ վերապահված ոլորտը հսկայական է եւ գերկարեւոր. զինված ուժեր, այլ գերատեսչությունների ներքո գործող զորքեր, քրեական հետապնդման մարմիններ եւ ուժային այլ կառույցներ: Եթե փորձենք այլ կերպ նշել` պետության ներսում լեգիտիմ ուժի կիրառման իրավունք ունեցող ցանկացած համակարգ:

Հատուկ ուզում եմ շեշտել, որ մասնավոր անվտանգության մարմինները նույնպես ենթակա են հստակ օրենսդրական կարգավորման` պետության բացարձակ վերահսկողության տակ հայտնվելու եւ պարբերաբար բանդիտական խմբերի չվերածվելու տեսանկյունից: Այլ կերպ ասած` այն անձը կամ համակարգը, որ գտնվում է զինվորական հրամանի տակ, կամ շփվում է զենքի ու լեգիտիմ բռնության կիրառման իրավունքի հետ, պետք է ամբողջապես գտնվի այնպիսի վերահսկողության տակ, որ կտրուկ բարձրանա վերջինիս էֆեկտիվությունն ու գործողությունների արդյունավետությունը` տառացիորեն օրենսդրական լիազորությունների շրջանակում:

Պետական հոգածության կարեւորագույն թիրախ եւ գերակա նպատակ է Հայաստանի ռազմաարդյունաբերական համալիրի զարգացումը: Մեզ համար՝ իբրեւ օրենսդիր իշխանության ներկայացուցիչներ, ուղղակի պարտադրված անհրաժեշտություն է կառավարության հետ ակտիվ աշխատելով՝ մշակել այնպիսի օրենքներ, որոնցով համապատասխան մթնոլորտ կստեղծվի տեղական կարիքների համար ռազմաարդյունաբերական համալիրի հնարավորությունները մեծացնելը, ինչպես նաեւ կխրախուսվի տեղական արտադրանքը միջազգային շուկա հանելը:

Բայց դա չի նշանակում, որ մեր հանձնաժողովի գործունեությունը պետք է միայն սկսվի եւ վերջանա վերոշարադրյալ գործառույթներով: Սա ինչպես ասում են, այն համակարգն է, որի մեջ կան հարյուրավոր շերտեր: Զինվորական հրամանի տակ գտնվող կառույցները, անհատները պետք է լինեն մեր մշտական հոգածության թիրախը: Զինված ուժերի, ոստիկանության, անվտանգության եւ այլ գերատեսչությունների ղեկավարներն ի դեմս մեր հանձնաժողովի՝ պետք է տեսնեն վստահելի գործընկերներ, որովհետեւ հստակ է, որ պետք է ձեւավորվի ոչ թե մրցակցության, այլ` գործընկերության, փոխվստահության մթնոլորտ: Մեր մշակած օրենսդրական նախաձեռնությունները պետք է ուղղված լինեն ոչ միայն խորհրդարանական վերահսկողության բարձրացմանը, այլ` այդ կառույցների արդյունավետության բարձրացմանը, այդտեղ աշխատող մարդկանց սոցիալական ապահովության բարձրացմանը:

Զինվորականները պետք է արժանապատիվ ապրեն, ունենան բարձր աշխատավարձ, մշտապես զգան պետության հոգածությունը: Սահմանում կանգնած երիտասարդ սպան կամ փորձառու հրամանատարը պետք է միշտ իմանա, որ այնտեղ` բարձր կաբինետում նստածները, ոչ թե չինովնիկներ են, ովքեր անհաղորդ են իրենց խնդիրներին, այլ օրգանապես իրենց հետ կապված, իրենց խնդիրներն իմացող մարդիկ են, ովքեր ստացել են մանդատներ, նաեւ` հենց այդ խնդիրները լուծելու համար:

Հատկապես ուզում եմ ընդգծել այն հսկայական աշխատանքն ու պատասխանատվությունը, որ մեր հանձնաժողովն ունի Արցախի եւ Արցախի համապատասխան գերատեսչությունների առջեւ: Ի սկզբանե մեր ջանքերն ուղղված են լինելու հենց այդ հարաբերությունների էլ ավելի խորացմանը, Արցախի զինված ուժերին մեր օգտակարության բարձրացմանը: Արցախի անվտանգության երաշխավոր Հայաստանն ու հայոց նորընտիր խորհրդարանը կրում են ամբողջական պատասխանատվություն այնտեղի մեր հայրենակիցների համար:

Շատ կարեւոր է համակարգված աշխատանքի հաստատումը քաղաքացիական հասարակության ներկայացուցիչների հետ: Մենք պատրաստ ենք լիարժեք գործընկերային մթնոլորտում աշխատել լրագրողների, ՀԿ-ների, գիտական կառույցների ներկայացուցիչների հետ: Վերջինս կարեւորում եմ շատ ավելի, որովհետեւ եթե մենք կարողանանք ապահովել գիտական մտքի ներգրավվածությունը մեր ռազմաարդյունաբերական համալիրի շրջանակներում, մենք կունենանք բավականին էֆեկտիվ զարգացվածություն նաեւ տնտեսության մեջ:

Բացառիկ թափանցիկություն, նախաձեռնող աշխատանք, հոգածություն բոլոր ոլորտների նկատմամբ եւ, իհարկե, վերահսկողություն: Սրանք են այն կարեւոր հիմնաքարերը, որոնց վրա է հիմնվում մեր համատեղ աշխատանքը:

Հարգելի գործընկերներ, քաղաքական թիմի հարգելի թիմակիցներ, «Իմ քայլը» դաշինքի պատգամավորներ, շնորհակալություն եմ հայտնում իմ թեկնածության վրա կանգ առնելու եւ վստահության համար: Կառավարություն-խորհրդարան-քաղաքացիական հասարակություն համատեղ եւ պրոֆեսիոնալ աշխատանքը, կարող կադրերի ներգրավումն ու քաղաքական կամքն այն բանալիներն են, որոնց միջոցով մենք միասին պարտավոր ենք արդարացնել այն բոլոր հույսերը, որ մեզ հետ կապում են ՀՀ անխտիր բոլոր քաղաքացիները: Շնորհակալություն:

Ա.ՍԻՄՈՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն, պրն Քոչարյան: Այսպես, հարցերի համար` հերթագրում: Հերթագրվել է 14 պատգամավոր: Առաջին հարցի համար` պրն Սանդիկով, խնդրեմ:

Ա.ՍԱՆԴԻԿՈՎ

-Շնորհակալություն: Հարգելի պրն Քոչարյան, հարցս առնչվում է այլընտրանքային ծառայության ոլորտին: Ինչպես գիտեք, գործում է այլընտրանքային ծառայության հարցերով հանրապետական հանձնաժողով, որտեղ ի թիվս ոլորտային նախարարությունների ներկայացուցիչների, կա նաեւ Կառավարության աշխատակազմի ազգային փոքրամասնությունների եւ կրոնի բաժնի աշխատակցի մշտական ներկայությունը, եւ քանի որ իմ կողմից ներկայացվող համայնքում կան նաեւ քաղաքացիներ, ովքեր իրենց կրոնական համոզմունքների պատճառով չեն կարող անցնել զինվորական ծառայության, իմ հարցն անմիջական է: Արդյո՞ք հնարավոր է այդ հանձնաժողովի աշխատանքներում իմ ներգրավվածությունը, թեկուզ, կամ անմիջական, եւ եթե ոչ` գոնե պառլամենտական վերահսկողության գործառույթները կիրառելով: Շնորհակալություն:

Ա.ՔՈՉԱՐՅԱՆ

-Այս պահի դրությամբ պետք է ասեմ, որ ակնհայտ է, որ պառլամենտական վերահսկողության շրջանակներում այդ խնդրի լուծումը ես տեսնում եմ եւ, բնականաբար, այդ շրջանակում ձեր ներգրավվածությունը կլինի ցանկալի:

Ա.ՍԻՄՈՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն, արձագանքի կարիք չկա՞: Հաջորդ հարցի համար` Արման Աբովյան, ԲՀԿ-ից: Խնդրեմ:

Ա.ԱԲՈՎՅԱՆ

-Ողջունում եմ ձեզ, պրն Քոչարյան, այսպիսի մի հարց. բազմաթիվ անգամ խոսվել է, որ առաջնագծում մեր 18 տարեկան զինվորները փոխարինվեն պայմանագրային զինծառայողներով: Ճիշտն ասած, շատ է խոսվել, մենք, մեր կոնցեպտում, որը պրն Ծառուկյանը ներկայացրել էր, հնչեցրել ենք, շատ է խոսվում, բայց զինվորները` 18-20 տարեկան, ծառայում են: Ձեր տեսլականը, եւ կա՞ արդեն որոշակի մի ակնկալիք` ձեր՝ պաշտոնը զբաղեցնելուց հետո, որոշակի մի տեսլական:

Ա.ՔՈՉԱՐՅԱՆ

-Կարծում եմ` ոչ միայն ձեր խմբակցության տեսակետն է առաջնագծի կառուցվածքային փոփոխություններ իրականացնել: Եթե դուք ծանոթ եք իմ հրապարակային ելույթներին՝ այդ թեմայով, հատկապես ամեն մի սահմանային միջադեպից հետո կորցրած երիտասարդի դեպքում ես միշտ ասել եմ, որ վաղուց հասունացել է առաջնագծի կառուցվածքը եւ ինժեներական ամբողջ համակարգը վերադասավորելը, վերակառուցելը եւ այնտեղ ծառայության փոփոխություն իրականացնելը: Ես դա հրապարակային միշտ ներկայացրել եմ, ներկայացրել եմ նաեւ իմ զինվորական ընկերներին: Նրանցից շատերը կիսում են, բայց իմ միակ արգումենտը, որ դեմ են այդ տեսակետի՝ հիմա կիրառմանը, դա զուտ տնտեսական, ֆինանսական միջոցների բացակայությունն է, բայց կարծում եմ, որ նաեւ կարելի գտնել տարբերակ, նույն տնտեսական հանձնաժողովների հետ քննարկումների արդյունքում, որ առաջնագծի փոփոխությունը՝ ինքը կարող է ապահովել տնտեսական էֆեկտ: Եթե առաջնագծի զինվորականները ստանան արժանապատիվ աշխատավարձ, բնականաբար, նրանք այդ աշխատավարձը կներդնեն տվյալ տարածքում, իրենց ընտանիքները կմոտեցնեն իրենց, եւ առաջնագծից հանելով 18 տարեկան երեխաներին, մենք նաեւ դեմոգրաֆիական խնդիրը կկարգավորենք, բնականաբար` մի քիչ ավելի ներքեւ կպատրաստենք նրանց, որպես հերթափոխ մեր զինվորականությանը:

Ա.ՍԻՄՈՆՅԱՆ

-Արձագանքի համար... Չկա՞ արձագանք: Շնորհակալություն: Էդմոն Մարուքյան` ԼՀԿ: Խնդրեմ:

Է.ՄԱՐՈՒՔՅԱՆ

-Շնորհակալ եմ, պրն Քոչարյան: Ես նախ` մի կոմենտ ունեմ եւ մեկ հարց: Դուք ձեր ելույթում նշեցիք, որ մարտի 1-ին տեղի ունեցած դեպքերը, բոլորիս համար նաեւ հայտնի առ այն, որ զինված ուժերը օգտագործվեցին, եւ դա այն ժամանակվա ավտորիտար ռեժիմի արդյունք էր նաեւ, որ վերահսկողությունից դուրս էր եւ բազմաթիվ խնդիրներով:

Դուք չնշեցիք նաեւ, բնականաբար, որ կիրառվել էին թե՛ ԱԱԾ-ը, թե՛ ոստիկանությունը, եւ ամբողջ անվտանգության սեկտորը, ըստ էության, ներքաշված է եղել ներքաղաքական խնդիրների լուծման մեջ: Ես ուզում եմ տալ հետեւյալ հարցը. հիմա էլ զինված ուժերը Սահմանադրությամբ գտնվում են քաղաքացիական վերահսկողության ներքո, եւ նաեւ Կառավարության կառուցվածքում լինելով հանդերձ, նաեւ` խորհրդարանական վերահսկողության ներքո են, եւ ես աշխատել եմ այդ հանձնաժողովում, լավ համագործակցություն է եղել ձեւավորված, բայց ԱԱԾ-ն եւ ոստիկանությունը չեն գտնվում խորհրդարանական վերահսկողության ներքո, եւ ես ուզում եմ ձեր կարծիքն իմանալ, որպես այս կարեւոր հանձնաժողովի ապագա նախագահ, թե ի՞նչ կարծիքի եք մեր այն պնդման վերաբերյալ, որ զինված ուժերից հետո ԱԱԾ-ն եւ ոստիկանությունը պետք է նախարարությունների կարգավիճակով ներառվեն Կառավարության կառուցվածքի մեջ, վերադառնան խորհրդարանական վերահսկողություն: Նաեւ հիշեցնեմ, որ 2006 թվականին Ռոբերտ Քոչարյանն է փոխել այդ համակարգը, եւ առանձնացրել, Կառավարության կառուցվածքից դուրս հանել, որպեսզի խորհրդարանական վերահսկողությունից դուրս լինեն այս մարմիններն ու միայն մեկ մարդու վերաբերվեն:

Ա.ՔՈՉԱՐՅԱՆ

-Ռոբերտ Քոչարյանը դա արել էր կոնկրետ նպատակի համար եւ դա արել էր հոկտեմբերի 27-ից հետո: Ռոբերտ Քոչարյանը, այդ ժամանակ, եթե հիշում եք, նաեւ խախտելով Սահմանադրությունը, հեռացրեց Վաղարշակ Հարությունյանին: Այնպես որ, Ռոբերտ Քոչարյանի՝ Սահմանադրության խախտման, որպես այդպիսի մասնագետ, քննարկելու խնդիր չկա: Բայց հիմա դուք առաջարկում եք Սահմանադրական փոփոխություններ, որովհետեւ ձեր ասած կառույցները, որպեսզի դառնան նախարարություններ, ապա մենք Սահմանադրության մեջ... Եթե չէ, կարծում եմ, որ գուցե կա այդ անհրաժեշտությունը, որ ԱԱԾ-ն եւ ոստիկանությունը լինեն նախարարությունների կարգավիճակով, կարգավիճակը բարձրացվի, լինեն ավելի վերահսկելի, իսկ մինչ այդ խնդիրների իրավական լուծումը տալը, կարծում եմ` նույն մեր հանձնաժողովի եւ այլ հանձնաժողովների, եւ այլ հանձնաժողովների, նույն մարդու իրավունքների հանձնաժողովի շրջանակում կարող ենք բավականին մեծ վերահսկողության խնդիրներ լուծել եւ կարգավորել այն խնդիրները, որոնք նախկինում չեն լուծվել:

Հիմա, ձեր այն հարցը. նախկինում ինչո՞ւ չի եղել: Դրա համար էլ երկիրը դարձել էր ավտորիտար: Այսօր մենք նոր Հայաստանում ենք, որովհետեւ ավտորիտարիզմն էր պատճառը, որ Հայաստանը կանգնած էր փոփոխությունների շեմին, եւ այդ փոփոխությունները տեղի ունեցան: Հիմա մենք պարտավոր ենք այդ փոփոխություններին տալ ճիշտ գնահատական, կառույցները վերադասավորել ճիշտ, որպեսզի հենց պետության կառավարման էֆեկտիվությունը լինի բավականին բարձր:

Ա.ՍԻՄՈՆՅԱՆ

-Արձագանքո՞ւմ եք, պրն Մարուքյան:

Է.ՄԱՐՈՒՔՅԱՆ

-Շնորհակալ եմ, պրն Քոչարյան, ձեր գնահատականները շատ կարեւոր են, որովհետեւ այ, մենք առաջարկում ենք, որ ավտորիտարիզմի հենքը քանդվի, եւ որ որեւէ իշխանության բարի կամքին մենք չսպասենք` վերահսկողության իմաստով, այլ ինստիտուցիոնալ, համակարգային փոփոխություն է պետք:

Ես ասեմ, որ Սահմանադրությունը, երբ 15 թվականին փոփոխության էր ենթարկվում` այդ հայտնի բարեփոխումները, իշխանությունները եւ այն մասնագետները, ովքեր ներառված էին, այսպես ձեւակերպեմ` խաբեցին բոլորին, որովհետեւ նրանք ասում էին, որ այս Սահմանադրության մեջ, տեսեք, որ այս մարմինները գործադիր իշխանության մեջ են, եւ հետեւաբար, կլինեն Կառավարության կառուցվածքում: Այո, սուպերվարչապետական համակարգը ստեղծվել է այլ օրենքներով, ոչ թե` Սահմանադրությամբ, մեծ հաշվով, հետեւաբար, այսօրվա Սահմանադրությունը թույլ է տալիս այս մարմիններին վերադարձնել Կառավարության կառուցվածք «Կառավարության կառուցվածքի մասին» օրենքով, որը Կառավարության մենաշնորհն է, եւ Կառավարությունը միայն կարող է այն նախաձեռնել, բերել խորհրդարան, բայց մենք կարող ենք առաջարկներ ներկայացնել, այսինքն` այս օրենքի փոփոխությամբ կարող է վերադարձվել այն տեսքին, որը եղել է մինչեւ Ռոբերտ Քոչարյանի փոխելը: Շնորհակալ եմ:

Ա.ՍԻՄՈՆՅԱՆ

-Արձագանք՞ եք սպասում:

Է.ՄԱՐՈՒՔՅԱՆ

-Այո:

Ա.ՔՈՉԱՐՅԱՆ

-Արձագանքի՞ եք սպասում: Կարծում եմ, որ քայլերը միտված կլինեն եւ Կառավարությանը, բայց դա ժամանակ է պահանջում եւ ճիշտ հաշվարկված ժամանակային քայլերի հաշվարկում:

Ա.ՍԻՄՈՆՅԱՆ

-Արսեն Ջուլֆալակյան` «Իմ քայլը» դաշինք: Խնդրեմ, պրն Ջուլֆալակյան: Մեկ անգամ եւս սեղմեք, երեւի անջատեցիք:

Ա.ՋՈՒԼՖԱԼԱԿՅԱՆ

-Այս դեպքերում շատ նուրբ եմ հիմնականում: Շնորհակալություն: Շատ ուրախ եմ, պրն Քոչարյան, որ ձեր թեկնածությունն է առաջադրվել՝ որպես այս հանձնաժողովի նախագահ: Հիմա` հարցս: 2017 թվականին փակվեց սպորտային վաշտը` բանակի կենտրոնական մարզական ակումբը: Հիմնավորումը՝ որ ծախսատար էր եւ նպատակահարմար չէր այդ ծախսի չափով պահել ԲԿՄԱ-ն: Անցած տարեվերջին Պաշտպանության նախարարությունը հայտարարեց, որ վերաբացվելու է, բայց ինչպե՞ս, ո՞նց, ընթացքին ծանոթ չենք եւ չի էլ հայտարարվում, եւ նույնիսկ, եթե ընթացքը սկսվել է, նաեւ կուզեի, որ սա ուղերձ եւ ինչ-որ առումով խնդրանք լինի նրանց` այդ գերատեսչությանը, որ ներգրավեն համապատասխան մասնագետներ սպորտի բնագավառից:

Հիմա՝ հարցս ձեզ. ինչպե՞ս եք անձամբ դուք տրամադրված սպորտային վաշտի վերաբացմանը, չնայած, նաեւ ենթադրում եմ` մշակութային վաշտ է պետք, որովհետեւ տարբեր բնագավառներից ունենք շատ լավ, առաջատար մասնագետներ` համաշխարհային մակարդակի, եւ նախկինում էլ եղել է, գիտեք հաստատ: Խոսքն ընդամենը 100 մարզիկի մասին է: Որպեսզի նրբությունները ավելի շատ չասեմ, եւ առանց այդ էլ հագեցած օրակարգն էլ ավելի չհագեցնեմ, ուղղակի ուզում եմ լսել ձեր կարծիքը, իսկ հետո, երբ նախագիծը ներկայացնենք, կարող ենք ավելի մանրամասն քննարկել:

Ա.ՔՈՉԱՐՅԱՆ

-Արսեն ջան, ուզում եմ ձեզ հիշեցնել, որ ես պաշտպանության նախարարի առաջին տեղակալ եղած ժամանակ զբաղվել եմ ոչ միայն կադրային քաղաքականությամբ, այլ նաեւ կառուցվածքային հարցերով, եւ այն ժամանակ սպորտային վաշտը, եթե կարեւորել ենք, բնականաբար, ես կկարեւորեմ նաեւ հիմա: Բանակի համար պատիվ է, որ ձեր կարգի աշխարհի չեմպիոններ գան, ծառայեն եւ պատրաստվեն, հենց 2 տարվա ընթացքում չհեռանան բանակից, պարզապես նրանց ծառայության կարգը եւ սպորտային բանը պետք է ճիշտ կառուցել, եւ դա այն հենքի վրա պետք է լինի, որ բոլորը պետք է ծառայեն բանակում: Լինի դա աշխարհի չեմպիոն, օլիմպիական չեմպիոն, բայց դա չպետք է խանգարի իրենց մարզական հաջողությունները զարգացնելուն: Կարծում եմ, որ սպորտային վաշտ ունենալը շատ ճիշտ է` բանակի ծառայության տեսանկյունից, բանակի հեղինակությունը դրանից միայն կբարձրանա: Կարծում եմ` մեր հանձնաժողովում ամեն ինչ կարող ենք քննարկել եւ այդ առաջարկը ոչ միայն ներկայացնել, որովհետեւ, եթե պետք է տանք տարկետում, լավ կլինի, որ մենք ոչ թե տարկետում տանք, այլ իրենք գտնեն  ձեւ՝ ծառայությունը շարունակելու եւ սպորտային հաջողությունները ավելացնելու, ոչ թե` պակասեցնելու:

Ասեմ, որ նույնիսկ եղել է պահ, որ «Արարատ» ֆուտբոլային ակումբն է բանակի շրջանակներում ունեցել հաջողություն, մենք գավաթ ենք տարել: Վազգեն Սարգսյանը շատ էր սիրում ֆուտբոլը եւ, բնականաբար՝ սպորտի հետ բանակի առնչությունը: Չեմ բացառում նաեւ մշակույթի հետ բանակի առնչությունը: Բացառիկ հնարավորություն կա բանակում այդպիսի ծառայություն կազմակերպել, որովհետեւ բանակը ունի նաեւ մշակութային հանգույցներ` պարի խմբեր, երգչախմբեր, եւ այդտեղ խնդիր է, որը մենք նաեւ պետք է նայենք, թե ի՞նչ տարբերակով են լուծումներ տրվում: Եթե կա ավելի օպտիմալ, էֆեկտիվ տարբերակ, կքննարկենք եւ մեր առաջարկները կներկայացնենք Կառավարությանը՝ հանձինս Պաշտպանության նախարարության:

Բնականաբար, ուժայինների մեջ միայն պաշտպանությունը չի, բայց զորակոչի պատասխանատուն եւ իրականացնողը, բնականաբար, Պաշտպանության նախարարությունն է: Այնպես որ, սպորտային վաշտը, ես կարծում եմ, արժի, որ բանակը ունենա, ինչքան էլ ծախսատար լինի, որովհետեւ դրա էֆեկտը, եթե արժեքավոր մեր սպորտսմենները բանակում են, դա բանակի հեղինակությունը միայն կարող է բարձրացնել:

Ա.ՍԻՄՈՆՅԱՆ

-Արձագանքի համար...

Ա.ՋՈՒԼՖԱԼԱԿՅԱՆ

-Շատ ճիշտ եք, պրն Քոչարյան: Բոլոր ձեր դիտարկումների հետ համաձայն եմ: Ես ինքս ծառայել եմ սպորտային վաշտում, եւ մեր բոլոր անվանի մարզիկները, բոլորը, եթե այստեղ թվարկեմ, շատ երկար կտեւի, բոլորը սպորտային վաշտում ծառայել են:

Ա.ՔՈՉԱՐՅԱՆ

-Արսեն, մի հարց եմ ուզում տալ` վաշտում ծառայո՞ւմ էիր, թե՞ գրանցված էիր:

Ա.ՋՈՒԼՖԱԼԱԿՅԱՆ

-Ծառայում էի, բայց այնպիսի պայմաններ էին ստեղծված, որ կարելի էր շատ ազատ մարզվել, այսինքն` չէր խանգարում, բայց անհրաժեշտության դեպքում նաեւ պետք է հայտնվեիր վաշտում, եւ մեխանիզմները` ինչպես կազմակերպենք, մասնագիտորեն մշակված կան: Ոչ միայն ես եմ դա մշակել, այլ մասնագետների հետ քննարկելով` սպորտային մասնագետների, որովհետեւ այնտեղ նրբություններ կան: Մարզաձեւեր կան, որ շատ ավելի շատ տիտղոսակիրներ ունեն, մարզաձեւեր կան, որ դեռ զարգացող են, այսինքն` պետք է շատ լուրջ ուսումնասիրել, հետո նոր օրենք ընդունել: Հակառակ դեպքում, կունենանք սպորտային վաշտ, բայց չի ծառայի նպատակին: Շնորհակալ եմ եւ հուսով եմ, որ կաշխատենք շատ արգասաբեր:

Ա.ՔՈՉԱՐՅԱՆ

-Ես էլ եմ շնորհակալ:

Ա.ՍԻՄՈՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Հաջորդ հարցի համար` Սրբուհի Գրիգորյան՝ «Լուսավոր Հայաստան» կուսակցություն:

Ս.ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Պրն Քոչարյան, երեք խնդրի մասին եմ ուզում խոսել եւ հասկանալ ձեր վերաբերմունքը: Առաջինը զինվորականների աշխատավարձերի խնդիրն է: Բազմաթիվ նամակներ եմ ստացել: Արդյո՞ք հանձնաժողովը կվերանայի շեմը՝ գոնե դիրքերում ծառայող զինվորականների աշխատավարձերի հետ կապված:

Երկրորդը. արտահագուստների հետ կապված՝ մեծ խնդիր կա այսօր բանակում: Որոշակի ժամանակով տրվում է արտահագուստ զինվորներին, զինվորականներին, բայց դա ծառայում է ընդամենը 2 ամիս, եւ զինվորները ստիպված են լինում դիմել իրենց ծնողներին, 2 ամիս հետո 12 հազար դրամով նորից գնել նոր արտահագուստ:

Մյուս խնդիրը. վերջերս Սիսիանում դժբախտ դեպք պատահեց: Զինվորականը ծառայությունն իրականացնելիս մնացել էր ձնահոսքի տակ: Այդ խնդիրները բացառելու համար ի՞նչ աշխատանքներ կանի հանձնաժողովը: Մինչեւ բուն դիրքեր, ես եղել եմ դիրքերում եւ ամենաբարձր գագաթին եմ եղել, գիտեմ բոլոր բարդությունները, բայց մինչեւ դիրքեր հասնելը, նաեւ այդ ճանապարհահատվածներն են շատ ահավոր վիճակում: Խոսքը գնում է Սիսիան-Մուտք, Սիսիան-Արեւիս, Սիսիան-Նժդեհ ճանապարհների մասին: Եթե կարողանանք բարձրացնել այդ խնդիրը, եւ ճանապարհները գոնե բարեկարգվեն, զինվորների եւ զինվորականների՝ դիրքեր հասնելու ժամանակաշրջանը կկրճատվի: Շնորհակալություն:

Ա.ՔՈՉԱՐՅԱՆ

-Տարիներ առաջ, եթե դուք տեսնեիք, թե ոնց էին Օմար բարձրանում մեր զինվորականները, դուք կտեսնեիք, թե դա ինչ հրեշավոր ճանապարհ էր, եւ ոնց էին բարձրանում այդ ձնաբքերին, որտեղ նաեւ թթվածին չկար: Այսօր թթվածին կա, թե չկա, ճանապարհն էլի բարդ է, բայց ծառայությունը պարտադիր իրականացվում է, որովհետեւ մեր Արցախի վերին հատվածի անվտանգությունն ապահովվում է նաեւ այդ դիրքերում:

Ինչեւիցե, բնականաբար, ձեր բարձրացրած հարցերը բոլորն առկա են, նաեւ Կառավարությունը, եթե հիշում եք, վարչապետն իր վերջին ելույթներից մեկում նշեց, որ բանակի ծախսային մասը կտրուկ պետք է բարձրացվի, մոտ 2.5 միլիարդ դոլարի չափ թվի մասին խոսվեց, իսկ դա նշանակում է բանակի վերազինում, բանակի առողջացում, բայց նաեւ պետք է ուշադիր լինենք բանակի այդ ծախսային մասի էֆեկտիվության բարձրացմանը: Բանակից կոռուպցիան, կոռուպցիոն դրսեւորումներն ընդհանրապես արմատախիլ անելը կապահովեն այն որոշ հարցադրումները, որոնք մտահոգում են մինչեւ հիմա՝ կապված համազգեստի, շորերի, դրանց որակի հետ, որովհետեւ նախկին մատակարարները, բոլորս էլ գիտենք, բոլորը ստացել են այդ տենդերները՝ պարզապես փող աշխատելու համար, նաեւ՝ ներքաշելով բանակի տարբեր զինվորականների այդ կեղտոտ խաղի մեջ` հարստանալով եւ թուլացնելով մեր բանակը, որը 94-ից հետո համարվում է տարածաշրջանի ամենամարտունակ բանակը: Մեր խնդիրն է մեր գործողություններով եւ համատեղ ջանքերի շնորհիվ դարձնել այդ, մարտունակ բանակի՝ մեր ձեռք բերած, մեր ընկերների արյան գնով ձեռք բերած այդ կարգավիճակը, նորից վերականգնել եւ չունենալ որեւէ դժբախտ պատահար, միջադեպ, որը կթուլացնի բանակը` ծառայության այդ գործունեությունների ընթացքում:

Ինչ վերաբերում է աշխատավարձերին, ես ելույթում նշեցի` դա կարեւորագույն խնդիր է, իսկ աշխատավարձի բարձրացման հետ զուգահեռ՝ նաեւ առաջնագծի կառուցվածքային փոփոխությունը եւ պայմանագրային բաղադրիչի ավելացումը պետք է, նորից եմ կրկնում, արժանապատիվ փոխհատուցման` դրամական փոխհատուցման միջոցով լինեն, որը կակտիվացնեն, ընդհանրապես, մեր՝ նաեւ այդ վայրերում ծառայության հետ առնչվող բնակավայրերի ապրելակերպը:

Ա.ՍԻՄՈՆՅԱՆ

-Արձագանքի համար` խնդրեմ: Չկա՞ արձագանք: Շնորհակալություն: Հաջորդ հարցի համար` Էդգար Առաքելյան՝ «Իմ քայլը»:

Է.ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Պրն Քոչարյան, ես եւս կցանկանամ նշել, որ անչափ ոգեւորված եմ ձեր թեկնածության առաջադրմամբ` որպես մարդ, ով առնվազն վերջին մեկ տասնամյակի ընթացքում անընդհատ հետեւել է ձեր հասարակական գործունեությանը, եւ կարող եմ վստահաբար պնդել, որ մենք, ի դեմս պրն Քոչարյանի, ունենք ամենասկզբունքային պրոֆեսիոնալ անձանցից մեկը:

Հարցս հետեւյալն է. 1991 թվականին, ՍՍՀՄ փլուզումից հետո, Հայաստանի պետական եւ տեղական ինքնակառավարման բազմաթիվ մարմիններ, դրանց գերակշիռ մեծամասնությունը ենթարկվեցին լրջագույն վերափոխումների, համապատասխանեցվեցին ժամանակակից ազգային պետության չափանիշներին եւ ինստիտուցիոնալ առումով բավականին բավարար վիճակում են գտնվում, ինչը, իմ խորին համոզմամբ, չէր կարելի ասել ուժային շատ ու շատ մարմինների մասին, եւ մասնավորապես` ոստիկանության, որն անկախությունից 2.5 տասնամյակ  անց էլ շարունակում էր սովետական միլիցիայի տխուր իներցիան եւ ավանդույթներն իր մտածողությամբ, իր աշխարհընկալմամբ եւ ողջ տրամաբանությամբ, որը մարդակենտրոն չէ, ըստ էության, եւ մարդու իրավունքներն ու արժանապատվությունն այդտեղ ամենեւին էլ կենտրոնական դեր չէին զբաղեցրել եւ չեն զբաղեցնում:

Խոսքս հետեւյալին է վերաբերում. դուք հպանցիկ նշեցիք նոր Հայաստանի հանգամանքը: Գաղտնիք չէ, որ մեր ամենալայն հասարակական շրջանակներում այդպիսի պահանջարկ կա ձեւավորված` ոստիկանական համակարգի արմատական բարեփոխումների, եւ ոչ միայն այսպես ասած՝ կոսմետիկ վերափոխումների, ինչը հեղափոխությանը նախորդող մի քանի տարիների ընթացքում, եթե օբյեկտիվ լինենք, իրականացվել է: Ես չեմ խոսում ամբողջը ջնջելու եւ նորը կառուցելու մասին, սակայն լրջագույն... Արձագանքեք, հետո կշարունակեմ:

Ա.ՔՈՉԱՐՅԱՆ

-Էդգար ջան, ես կարող եմ ասել, որ Հայաստանում տեղի ունեցած փոփոխությունների կարեւորագույն գործողությունը հենց ոստիկանության փոփոխությունների շեմին տեղի ունեցավ, եւ հատկապես՝ իմ ընկերոջ հայտնի շշանետումից հետո, երբ ոստիկանության ներքին զորքերի հրամանատարի գլխին շիշը գնաց, այդտեղ արդեն ակնհայտ էր, որ փտած համակարգի հետ գործ ունենք, եւ այդ համակարգի փոփոխությունները կենսական անհրաժեշտություն են նոր Հայաստանի համար: Դրանք եւ՛ կառուցվածքային եւ՛ որակական եւ՛ կադրային՝ առաջնահերթ փոփոխությունների խնդիր են: Առաջին հերթին մենք պետք է ուշադրություն դարձնենք այդ համակարգերում ուսուցմանը` ոստիկանության դպրոցից սկսած եւ նրա աստիճանական ինստիտուտները մենք ունե՞նք, թե՞  չունենք: Ակադեմիաներ, բանակի առումով կա նաեւ գլխավոր շտաբի ակադեմիա Ռուսաստանում, եւ Ամերիկայի համար` West Point-ներ, դրա համար մենք պետք է գտնենք մեր ուսուցման ճիշտ վայրը, որպեսզի մեր կադրերի պատրաստման ճիշտ ճանապարհ անցած երիտասարդությանը հնարավորություն տանք նորովի մոտենալ ոստիկանական խնդիրներին, իսկ այդտեղ պետք է հաշվի առնվեն բազմաթիվ գործոններ` սկսած մարդու իրավունքներից:

Ա.ՍԻՄՈՆՅԱՆ

-Արձագանքո՞ւմ եք:

Է.ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ

-Այո: Շնորհակալություն: Մեծ մասամբ նաեւ շարունակեցիք իմ միտքը, ինչ ցանկանում էի ասել, սակայն ժամանակը չհերիքեց: Ես կարծում եմ, որ մենք այստեղ, նաեւ որպես խորհրդարան, թե՛ գործադրի մակարդակով, կարիք ունենք ուսումնասիրել, այդ թվում հետխորհրդային երկրների հաջող փորձը, թե այնտեղ ինչպես են այդ բարեփոխումներն իրականացվել, եւ լավագույն փորձը նաեւ փորձել կիրառել Հայաստանում: Ես ընդամենն ուզում եմ ընդգծել, որպես մեր զրույցի շարունակություն, որ քաղաքացու վերաբերմունքը պետության հանդեպ, սկսվում է ու հաճախ ավարտվում է ներքին գործերի մարմինների հետ առնչվելուց եւ՛ անձնագրային վարչությունում, եւ՛ մեքենաների գրանցում, եւ՛ պարեկային ծառայություն, եւ՛ ճանապարհային ոստիկանություն, եւ՛ նախաքննական օպերատիվ աշխատանք իրականացնող մարմիններում, այս բոլոր տեղերում մենք կարիք ունենք քաղաքացուն մատուցվող ծառայությունների որակն էապես եւ արմատապես բարեփոխել, վերափոխել: Շնորհակալություն:

Ա.ՔՈՉԱՐՅԱՆ

-Ես մի օրինակ բերեմ: 90 թվականին, երբ գործող քաղաքական իշխանությունն ինձ գործուղեց ներքին գործերի նախարարություն, խնդիրը պաշտոնական բլոկի խնդիրների լուծմանն էր առնչվելու, որովհետեւ Սովետական Միությունը դեռ կար, բայց, բնականաբար, ի պաշտոնե սկսեցի զբաղվել նաեւ ներքին գործերի համակարգի բարեփոխումների խնդիրներով, եւ, ասեմ ձեզ, փոփոխության եմ ենթարկել կադրային առումով մոտավորապես 2500 ոստիկանների` հորիզոնական եւ ուղղահայաց փոփոխությունների շրջանակում: Որ ասեմ՝ մեծ հաջողությունների հասանք` ոչ, որովհետեւ կոնցեպտուալ մեծ բարեփոխումների խնդիրը չկարողացանք այդ պահին լուծել:

Բայց այս տարիների ընթացքում ինչ-որ խնդիր, որ այն ժամանակ քննարկում էինք, հատկապես քննչական մարմինների առանձնացումը ոստիկանության կառույցից, մունիցիպալ ոստիկանության ստեղծումը, դրանք մնացին օդի մեջ, եւ գուցե հենց մեր հանձնաժողովի շրջանակներում մենք այդ կարեւորագույն հարցը կքննարկենք, կհրավիրենք լավ մասնագետներ, իսկ ոստիկանությունում կան այդպիսի մասնագետներ, մի քանիսին գոնե ես ճանաչում եմ, իսկ նախկինում շատ լավերին, պարզապես այնպես ստացվեց, որ մենք առաջարկեցինք եւ նրանցից լավագույնները եկան ՊՆ, եւ իրենց ծառայությունները շարունակեցին բանակի կառույցներում:

Այսօր մենք խնդիր ունենք՝ թարմ արյուն ներարկել ոստիկանական կառույցների, անվտանգության մարմինների բոլոր ուժային կառույցներին, բայց նրանց պետք է տալ այն հենքը, որի վրա իրենք պետք է ճիշտ ծառայություն անցնեն, եւ տանք նրանց սոցիալական այն փաթեթը, որը նրանց պետք է շեղվելու հնարավորություն պարզապես չտա:

Ա.ՍԻՄՈՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Հաջորդ հարցի համար` Գեւորգ Գորգիսյան՝ «Լուսավոր Հայաստան» կուսակցություն:

Գ.ԳՈՐԳԻՍՅԱՆ

-Շնորհակալ եմ: Պրն Քոչարյան, ինչպես գիտեք, նախորդ պաշտպանության նախարարը շրջանառության մեջ դրեց ազգ-բանակ հայեցակարգը, որն առաջին հայացքից դրական տպավորություններ է թողնում, բայց հետո պարզվեց, որ այդ հայեցակարգով նկատի էր առնվում, որ անխտիր բոլորին պետք է զենք տալ, ուղարկել առաջնագիծ կամ խրամատ փորելու` առանց հաշվի առնելու այդ մարդու մտավոր եւ այլ ունակությունները եւ դրանք հայրենիքին ծառայեցնելու այլ միջոցներ: Ես ուզում եմ հասկանալ` դուք ինչպես եք վերաբերում առհասարակ այդ հայեցակարգին եւ դրա կոնցեպտը ինչպես եք պատկերացնում, կամ դրա իրագործումը, եթե որեւէ կերպ պատկերացնում եք:

Երկրորդ հարցս վերաբերում է սահմանված կարգի խախտմամբ զինվորական ծառայությունից խուսափած քաղաքացիներին: Այս օրենքն ընդունվեց՝ լուծելու խնդիր, որ քաղաքացիները մեկնել էին Հայաստանից, տալու նրանց վերադարձի հնարավորություն: Բայց մենք հիմա ունենք ամեն տարի այդ օրենքում փոփոխություններ կատարելու պրակտիկա, ինչը փաստացի, այսպես, գլոբալ, կոնցեպտուալ լուծում չէ: Դուք այս խնդրի հեռանկարային լուծում որեւէ կերպ տեսնո՞ւմ եք:

Ա.ՔՈՉԱՐՅԱՆ

-Սկսեմ վերջին հարցից: Սահմանը պետք է քաշել, այլեւս անընդհատ երկարացնել այդ պրոցեսը պարզապես չի կարելի, բայց բանակից, ծառայությունից խուսափել էլ չի կարելի, պետք է ձեւաչափը գտնենք, եւ այն մարդիկ, որոնք ժամանակին խուսափել են եւ տարիքային ցենզն անցել են, նրանց պետք է տալ հնարավորություն, որպեսզի այլ ձեւաչափերով` ինչ-որ ձեւով օգտակար լինեն մեր հայրենիքին տարբեր ոլորտներում, ասենք, իրենց մասնակցությամբ: Լավ կլինի, որ նրանք իրենց այն մասնագիտական գիտելիքները, որոնք բանակից խուսափելով՝ հայտնվել են մեր սահմաններից դուրս եւ ձեռք են բերել այլ որակներ, ծառայեցնեն մեր հայրենիքին ինչ-որ ժամանակաշրջանում, որը գուցե չի լուծում, չի արդարացնում նրանց ծառայություններից խուսափելու խնդիրը, բայց լուծում է հետագայում հայրենիքի հետ ամուր կապ ստեղծելու խնդիրը:

Մյուս հարցը, եթե դժվար չէ, հիշեցրեք: Ազգ-բանակ: Ես բազմիցս նշել եմ այդ կոնցեպտը, երբ Վիգեն Սարգսյանը հնչեցրեց: Մենք ազգ-բանակ ունեցել ենք, Միքայելյան Սասունի հետ մենք վերջերս բազմիցս քննարկում ենք: Ազգ-բանակ մենք ունեցել ենք առանց դրա մասին հնչեցնելու, եւ զինադադարը հենց այդ Ազգ-բանակի առկայությունն էր, որտեղ ամեն ինչ բանակի համար էր: Կամավորները, ամեն ինչ դուրս էր գալիս ներքեւից,  ինքը դարձել էր բնականոն ճանապարհով ազգ-բանակ, եւ դրանով էին պայմանավորված նաեւ մեր հաղթանակները: Հիմա, դրան տալ իրավական կոնցեպտուալ ձեւ՝ հրեաները տվել են: Գուցե մենք էլ նայենք՝ ինչ իրավական ձեւի մեջ կամ ինչ օրենսդրական փոփոխությունների կամ հայեցակարգերի միջոցով դա դարձնենք այնպիսին, որ ժողովուրդը դա զգա, ոչ թե ֆորմալ, ասենք` 1000 դրամ տվեցիր, ազգը դարձավ բանա՞կ: Այդպես չի:

Ինքը դպրոցից սկսած, ընտանիքից սկսած պետք է այդպիսի դաստիարակություն ստանա, իսկ դա երկար պրոցես է, այնպես որ՝ դա լավ կոնցեպտ է, հատկապես, եթե հաշվի առնենք, որ մենք չգիտենք՝ վերջնական արժանապատիվ խաղաղության երբ կհասնենք, բայց դրան հասնելուց առաջ մենք պետք է եւ՛ պահպանենք զինադադարը, եւ՛ լինենք ամուր, որը կպահպանի նաեւ զինադադարը:

Ա.ՍԻՄՈՆՅԱՆ

-Արձագանքի համար` խնդրեմ:

Գ.ԳՈՐԳԻՍՅԱՆ

-Շնորհակալ եմ պատասխանի համար: Իրոք, ինձ համար կարեւոր էր սա լսել, որովհետեւ հենց այս կոնցեպտն օրենսդրական դաշտ բերելու մի քանի նախաձեռնություն ունեմ ես: Հետաքրքիր է ձեր մոտեցումն իմանալ, եւ կարծում եմ` միասին համատեղ կաշխատենք այս ուղղությամբ եւ կգտնենք լուծումներ: Շնորհակալ եմ:

Ա.ՔՈՉԱՐՅԱՆ

-Շնորհակալ եմ:

Ա.ՍԻՄՈՆՅԱՆ

-Հաջորդ հարցի համար` Արման Բաբաջանյան՝ «Լուսավոր Հայաստան» կուսակցություն: Խնդրեմ:

Ա.ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ

-Պրն Քոչարյան, ի՞նչ եք մտածում պաշտպանական անվտանգային քաղաքականության դիվերսիֆիկացիայի մասին: Հարցս վերաբերում է 100 տոկոսով ռուսական սպառազինությունից կախվածությանը: Ի՞նչ պետք է անենք մենք` Հայաստանը այլ երկրների, օրինակ` Լեհաստանի, ԱՄՆ-ի Հնդկաստանի, Իրանի, Արաբական Էմիրությունների, Չինաստանի հետ համատեղ արտադրանքներ հիմնելու ուղղությամբ: Ի՞նչ պետք է անել սպառազինության ձեռքբերման լրացուցիչ աղբյուրներ, այդ թվում` վարկային բնույթի, հայթայթելու ուղղությամբ:

Իմ երկրորդ հարցը. դուք վերջին տարիներին գլխավորել եք «Ժողովրդավարության, անվտանգության եւ զարգացման հայկական կենտրոն»-ը: Հիշում եմ, տարիներ առաջ դուք այցելեցիք Բրյուսել` ՆԱՏՕ-ի կենտրոնակայան, հանդիպումներ ունեցաք պաշտոնյաների հետ: Հիմա դուք հավակնում եք այսպիսի բարձր եւ կարեւոր հանձնաժողով գլխավորել: Ի՞նչ դեր եք վերապահում ՆԱՏՕ-ի հետ համագործակցությանը: Տեսնում եք արդյո՞ք Հյուսիս-Ատլանտյան դաշինքի հետ ընդլայնման անհրաժեշտություն եւ հնարավորություն:

Երրորդ հարցս. 2016 թվականի ապրիլյան պատերազմի առաջին օրն Ազգային անվտանգության խորհրդի նիստում Սերժ Սարգսյանը ՀՀ արտաքին գործերի նախարարությանը հանձնարարել էր աշխատել ԼՂՀ-ի հետ ռազմական փոխօգնության պայմանագիր կնքելու ուղղությամբ: Հետպատերազմյան շոկից շաբաթներ անց հարցը կրկին դուրս եկավ օրակարգից: Դուք նման պայմանագրի անհրաժեշտություն այսօր տեսնո՞ւմ եք, թե՞ ոչ` անկախ ֆորսմաժորային իրավիճակից: Ես մեկ հարց էլ ունեմ, դա հետո կտամ:

Ա.ՔՈՉԱՐՅԱՆ

-Սկսեմ պայմանագրից: Այս պահին այդ պայմանադրի անհրաժեշտությունը դեռ չեմ տեսնում, որովհետեւ ես հայտարարեցի, որ Հայաստանը պետք է լինի Արցախի անվտանգության ապահովման երաշխավորը: Դրանով ասված է ամեն ինչ, եւ այդ հարաբերություններով մենք ունեցել ենք միայն հաջողություններ, որեւէ պրոբլեմ չենք ունեցել, եւ չեմ ուզում, որպեսզի միջազգային հարթակում էլ այս պահին ստեղծենք պրոբլեմներ, որովհետեւ մենք մեր ներքին խնդիրները կարծես թե կարողանում ենք լուծել, եթե խառնակիչներն արանքում չփորձեն շատ խառնակել:

Ինչ վերաբերում է սպառազինության դիվերսիֆիկացմանը, շատ կարեւոր հարց եք դնում, բայց, եթե նկատեցիք, ես իմ ելույթում նշեցի մեր ռազմաարդյունաբերական համալիրը ստարտային վիճակի բերելու հնարավորության մասին, իսկ այդ ընթացքում աշխարհում գոյություն ունեցող բոլոր լավագույն փորձը մենք իրավունք չունենք գոնե ուսումնասիրել, եւ ներգրավման համար, ինքներդ էլ հասկանում ենք, մինչեւ հիմա մենք օգտագործել ենք ռուսական զենքը: Իսկ դա նշանակում է, որ բանակը նաեւ ինչ-որ չափով ներգրավված է նաեւ ռուսական ռազմական մտքի շրջանակներում, եւ մենք դրանից չենք կարող խուսափել, բայց որ մենք պետք է օգտագործենք աշխարհում ունեցած լավագույն փորձը՝ սկսած անօդաչու թռչող սարքերի կառավարման հնարավորությունից, ռոբոտաշինությունից, որովհետեւ վաղվա պատերազմներում, ինքներդ էլ հասկանում եք,  մարդկային գործոնը պետք է հասցնել մինիմալի, որպեսզի վերջին հաշվով զոհը լինի ռոբոտը, ոչ թե մարդը:

Բայց դա ապագայի խնդիր է: Այսօր մենք պետք է ուժեղացնենք մեր առաջնագիծը, էֆեկտիվ օգտագործենք մեր սպառազինությունը, որի մեջ ռուսական զենքի տեսակարար կշիռը բավականին մեծ է: Պետք է Ռուսաստանի հետ ունենանք իրոք շատ լավ հարաբերություններ, բայց աչքաթող չանենք, որ նաեւ այլ երկրների բանակներն էլ մեկը մյուսից վերցնում են լավագույնը եւ փորձում են ներգրավել իրենց պաշտպանական գերատեսչության շրջանակում: Վերջին հաշվով, Ռուսաստանն էլ ՆԱՏՕ-ից վերցրել է շատ բաներ, եւ այսօր ռուսական բանակն էլ շատ ինտենսիվ զարգացման փուլում է գտնվում: Մենք տեսնում ենք նաեւ նոր սպառազինության գոնե հայտարարություններ կամ կիրառման ինչ-որ տեսագրություններ, եւ կարծում եմ, որ մեր բանակային պաշտպանական գերատեսչության ղեկավարությունն այդ գիտական միտքը պետք է արագ ներգրավի իր շրջանակներում, որ գոնե սկսի քննարկումներ, թե ինչ կարելի է, որտեղից ինչ վերցնել, բայց, դրա հետ մեկտեղ, պետք է կարողանա այդ սպառազինության օգտագործման, դրա վերամշակման շարունակականություն ապահովել եւ զինվորներին նաեւ պատրաստել կիրառման համար՝ այդ նորագույն տեխնիկական միջոցները կիրառելու առումով:

Ա.ՍԻՄՈՆՅԱՆ

-Արձագանքո՞ւմ եք, պրն Բաբաջանյան:

Ա.ԲԱԲԱՋԱՆՅԱՆ

-Մի հարց էլ մնաց, բայց ես ավելի հարց ունեմ` արձագանքի փոխարեն: Արդեն խոսքը վերաբերում է ձեր հանձնաժողովի մյուս ոլորտներին` ԱԱԾ եւ ոստիկանություն: Եթե գաղտնալսում են ինձ եւ ՀՔԾ պետին, շատ հնարավոր է՝ գաղտնալսեն նաեւ Նախագահին, պաշտպանության նախարարին, վարչապետին: Այսպիսի հայտարարություն է արել Հայաստանի ԱԱԾ պետը սեպտեմբերի 11-ին: Ուղիղ 3 օր անց` սեպտեմբերի 14-ին, Հայաստանի ոստիկանապետը չի բացառել, որ իրեն էլ կարող են գաղտնալսել: Ի՞նչ եք կարծում այս հայտարարությունների մասին, եւ արդյո՞ք Հայաստանի քաղաքացին այսպիսի հայտարարություններից հետո մտահոգվելու բան ունի:

Ա.ՔՈՉԱՐՅԱՆ

-Պրն Բաբաջանյան, նման հայտարարություններին պետք է վերաբերվել շատ զգույշ: Գաղտնալսման փաստը շատ վատ է, մեր պետականությունը ստացավ հարված: Ես կարծում եմ, որ դրա լավագույն լուծումը պետք է լիներ գաղտնալսողին արագ հայտնաբերելը: Բայց դա բարդ խնդիր է այսօր, բայց դրա լուծումը, էլի գտնում եմ, որ պետք է իրականացվի բացահայտում: Գոնե այդ շրջանակներում մի հատ պետք էր գտնել, թե Հայաստանում այդպիսի հնարավորություններ ունեցող ինչպիսի կառույցներ կային նախկինում, որովհետեւ նախկին իշխանությունները ոչ միայն օգտագործում էին մոնոպոլ դիրք ունեցող ազգային անվտանգության հնարավորությունները, այլ իրենք, ոնց որ թե, պետությանը զուգահեռ, ստեղծել էին իրենց գաղտնալսող համակարգերը, օրինակ` մաքսային ծառայությունում: Բազմիցս իմ հարցազրույցներում ասել եմ Արմեն Ավետիսյանի կառավարման ժամանակ ձեռք բերված տեխնիկական միջոցների եւ նրա անվտանգության համակարգի կողմից դրանք օգտագործելու հնարավորությունների մասին: Դրանք պետք է բացառվեն: Պետությունը պետք է հստակ իմանա` նման տեխնիկական հնարավորություն ունի միայն ինքը՞, թե՞ ունեն նաեւ այլ մեծահարուստ գործարարներ, այլ պետական կառույցներ, որոնց չգիտես ինչի տրվել էր այդ հնարավորությունը՝ երեւի մեկը մյուսի սիրուհիներին լսելու համար: Վատ բան է, դա պետք է բացառել, եւ պետությունն իր գործառույթները չպետք է զիջի, որեւէ մեկին:

Հիմա, ամենակարեւորը այս պահին...

Ա.ՍԻՄՈՆՅԱՆ

-Պրն Քոչարյան, ժամանակը պահպանենք: Շնորհակալություն: Հաջորդ հարցի համար` Սարգիս Ալեքսանյան՝ «Լուսավոր Հայաստան» կուսակցություն:

Ս.ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ

-Շնորհակալ եմ: Պրն Քոչարյան, ողջունում եմ ձեզ: Ցանկանում եմ անդրադառնալ զորակոչի կազմակերպման խնդիրներին: Զինկոմիսարիատների քանակը գրեթե 4 անգամ կրճատվել է, որը, բացի աշխատատեղերի կրճատումից, բերել է այլ խնդիրներ: Ունեմ տեղեկություն առ այն, որ այդ գործառույթը փոխանցվելու է ՏԻՄ-երին: Իսկապե՞ս դա հավաստի տեղեկություն է, եւ ի՞նչ դիրքորոշում ունենք դուք եւ ի՞նչ խնդիրներ եք տեսնում այս փոփոխությունների արդյունքում:

Ա.ՔՈՉԱՐՅԱՆ

-Նախ` դուք հիշում եք, որ զինվորական կոմիսարիատները եւ ինչ-որ պահի՝ նաեւ կոմիսարները դարձան հենց բանակի գլխին պատուհաս, հատկապես ինչ-որ պահի, երբ նրանք սկսեցին հարստանալ: Բնականաբար, հարստանում էին զորակոչի հաշվին, նաեւ` փչացնելով մեր բանակային որոշակի կառույցներ: Հիմա ռեֆորմ են արել, կարծում եմ` դա լավ ռեֆորմ է: Նախկինում մեզ ժառանգություն հասած զինկոմիսարիատի սպայակազմը մենք վերցրեցինք Պաշտպանության նախարարության տարբեր ծառայություններ, եւ դա համալրեց 90-ականների բանակի մեր կադրային բանկը, եւ դրա փոխարեն մենք այդտեղ ներգրավեցինք ազատամարտիկների, որոնք վիրավորվել էին, եւ ներգրավեցինք այդ ծառայությունների մեջ:

Հիմա զինկոմի զինվորական բաղադրիչը հանել են, քաղաքացիական ծառայության վրա են դրել դա: Ես ոչ մի պրոբլեմ չեմ տեսնում, եթե դա կատարվի հստակ, օրենքների շրջանակներում եւ իրականացվի պատշաճ վերահսկողություն:

Ա.ՍԻՄՈՆՅԱՆ

-Արձագանքո՞ւմ եք:

Ս.ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ

-Ես էլի հարց ունեմ: Նախորդ իշխանությունների ժամանակ լուծարվել էր գերիների փոխանակման հանձնաժողովը: Միայն վերջերս վերակազմավորվեց դա: Այդ հանձնաժողովների աշխատանքն ի՞նչ փուլում է, եւ հանձնաժողովների անդամներն ի՞նչ սկզբունքով են առաջադրվել:

Ա.ՔՈՉԱՐՅԱՆ

-Ճիշտն ասած` պատրաստ չեմ այդ հարցին պատասխանել: Պարզապես տեղյակ չեմ:

Ս.ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ

-Լավ, շնորհակալություն:

Ա.ՍԻՄՈՆՅԱՆ

-Վե՞րջ: Շնորհակալություն: Հաջորդ հարցի համար` Կարեն Համբարձումյան՝ «Իմ քայլը». խնդրեմ: Միացրե՛ք խոսափողը: Ձեռք մի տվեք, պրն Համբարձումյան, ինքն իրեն կմիանա:

Կ.ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ

-Շնորհակալություն, հարգարժան նախագահող: Նախ` ուզում եմ շնորհակալություն հայտնել «Իմ քայլը» կուսակցությունների դաշինքին` ձեր թեկնածությունը այս պատասխանատու հանձնաժողովում ներկայացնելու համար: Վստահ եմ՝ ձեր անցած ճանապարհն արդեն իսկ վստահեցնում է, որ ջանք ու եռանդ չեք խնայելու` հանուն ՀՀ պաշտպանության եւ անվտանգության, պրն Քոչարյան:

Հարցս այսպիսին է, քանի որ ներկայացնում եմ Սյունիքի եւ Վայոց ձորի մարզերը, եւ այստեղ շատ են զինծառայողների ընտանիքները, ինձ այսպիսի մի հարցով են դիմել: Հարցը վերաբերվում է սպաներին տրվող արտոնություններին: Չնայած նույն ծառայությունն են իրականացնում, պրն Քոչարյան, բայց արտոնությունները տարբերվում են՝ կախված բարձրության կրթության տեսակից, այսինքն` եթե Վազգեն Սարգսյանի անվան ինստիտուտն են ավարտել, կարողանում են օգտվել արտոնություններից, բայց եթե համալսարան է ավարտել սպան, նա չի կարողանում օգտվել այդ արտոնություններից: Ես կուզեի ձեր կարծիքը:

Մեկ հարց էլ ունեմ՝ նույն բովանդակությամբ. մենք ունենք սահմանամերձ բնակավայրեր, որոնք նույնպես չեն մտել սահմանամերձ բնակավայրերի ցանկի մեջ, եւ նրանք նույնպես չեն կարողանում օգտվել այդ արտոնություններից: Կխնդրեի ձեր կարծիքը:

Ա.ՔՈՉԱՐՅԱՆ

-Պրն Համբարձումյան, եթե սահմանամերձ բնակավայր է, եթե ցանկի մեջ չի, կհայտնվի ցանկի մեջ, այդտեղ խնդիր չեմ տեսնում:

Ինչ վերաբերում է, որ բարձրագույն կրթություն ստացածի, բայց բանակում որոշակի սպայական ծառայություն անցածի, համալսարանական կրթություն ստացածի եւ Վազգեն Սարգսյանի անվան ուսումնարան ավարտածի միջեւ ինչ-որ տարբերություններ կան, կարծում եմ, որ եթե այդպիսի բան կա, լավ չեմ պատկերացնում, թե ինչո՞ւ է այդպես, պետք է հավասարեցվի, որովհետեւ ծառայություն, ըստ էության, պետք է հավասար պայմաններում անցնեն բոլորը, բայց գուցե նրանք չեն անցել զինվորական կրթության որոշակի չափաբաժին, ես չեմ կարող ասել, բայց կուսումնասիրենք այդ հարցը եւ կտեսնենք, թե պրոբլեմն ինչումն է:

Ա.ՍԻՄՈՆՅԱՆ

-Արձագանքո՞ւմ եք: Խնդրեմ:

Կ.ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ

-Պրն Քոչարյան, եթե սպայական կոչում են կրում, սպա են, կարծում եմ` նաեւ մեր սպաները պետք է բարձրագույն կրթություն ունեն, չէ՞, որ սպա են եւ...

Ա.ՔՈՉԱՐՅԱՆ

-Պատերազմի ժամանակ ունեցել ենք դեպքեր, երբ բարձրագույն կոչում չեն ունեցել, բայց իրենց խիզախության հաշվին նրանք նաեւ դարձել են սպաներ եւ ունեցել են մինչեւ գեներալի կոչում:

Ա.ՍԻՄՈՆՅԱՆ

-Պրն Քոչարյան, եկեք թույլ տանք ավարտել, որովհետեւ իր ժամանակն է գնում, խնդրեմ, ավարտեք:

Կ.ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ

-Նորմալ է, պատասխանեք:

Ա.ՍԻՄՈՆՅԱՆ

-Ավարտեցի՞ք հարցը:

Կ.ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ

-Հա, ավարտեցի:

Ա.ՔՈՉԱՐՅԱՆ

-Ես ասեցի, որ կա այդ պրոբլեմը, լուծում կգտնի, պարզապես պետք է ծանոթանալ, թե պատճառն ինչումն է:

Ա.ՍԻՄՈՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Հաջորդ հարցի համար` Սոֆիա Հովսեփյան՝ «Իմ քայլը»:

Ս.ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Հարցս շատ հուզող հարցերից մեկն է: Զինվորների բժշկական փորձաքննության հանձնաժողովների հետ կապված՝ շատ լուրջ խնդիր մենք ունենք, եւ այդ խնդրին, ես վստահ եմ, որ դուք տեղյակ եք: Ի՞նչ է տեղի ունենում: Իմ կարծիքով՝ օրենսդրական փոփոխության կարիք կա: Կան պարբերական հիվանդություններ, որոնցով տղաները գնում են բանակ, եւ, կարելի է ասել, ծառայության մի մասն անցկացնում են հոսպիտալում, մի մասը` բանակում, որի ընթացքում նաեւ առողջական խնդիրները խորանում են: Ես կարծում եմ, որ կամ այստեղ կա միտում՝ հանձնաժողովների կողմից, որ այս երեխաներին, քանի որ քանակի խնդիր կար, եւ ուղղակի տանում էին ցանկացած հիվանդության դեպքում, կա միտում, որ ոչ ճիշտ ախտորոշում էին դնում, եւ կամ կա օրենսդրական բաց, որով մենք պետք է հստակեցնենք, թե ինչ հիվանդությունների դեպքում, ինչ խնդիրների դեպքում պետք է չգնան: Ես շատ կուզենամ, որ այս հարցին` արդյոք տեսնո՞ւմ եք այդտեղ խնդիր, թե՞ ոչ, եւ եթե այո, այս հարցին մենք հրատապ լուծում տանք, որ հետագա զորակոչի ժամանակ այս խնդիրները չունենանք:

Ա.ՔՈՉԱՐՅԱՆ

-Ասեմ, որ խնդիր իրոք կա: Գոյություն ունի հիվանդությունների ցանկ, այդ ցանկը պարբերաբար փոխվում է, եւ պետք է տրամաբանությունը փոփոխությունների ենթարկել, այլ ոչ թե զորակոչի թիվն ավելացնելու համար հիվանդությունները հանել ցանկից: Իսկ եթե հիվանդ է երեխան, նրան պարզապես բանակ տանելը շատ վատ է, որովհետեւ այսպես թե այնպես այդ միջավայրի փոփոխության առկայությամբ նրա հիվանդությունը խորանում է, եւ դա բերում է շատ լուրջ հետեւանքների, նաեւ զորամասի ներսում անառողջ մթնոլորտ է ստեղծվում, եւ սկսվում են համատարած պրոբլեմները: Այնպես որ, խնդիրը կա, խնդիրը պետք է լուծվի, պետք է հստակեցվի հիվանդությունների ցանկը: Դրանք պետք է լինեն ծանր հիվանդությունները, եւ այն հիվանդությունները, որոնք անհամատեղելի են ծառայությանը, պետք է ընդհանրապես ներգրավվեն ցանկի մեջ: Բանակում պետք է ծառայեն միայն լիարժեք առողջ երեխաները` շարային մասում, իսկ եթե կա ոչ շարային ծառայության կամ ալտերնատիվ ծառայության հնարավորություն, եւ այդ հիվանդությամբ եթե նա կարող է ինչ-որ ձեւով օգտակար լինել բանակին, դրա մասին կարելի է մտածել եւ ներառել այլ ցանկի մեջ:

Ա.ՍԻՄՈՆՅԱՆ

-Արձագանքո՞ւմ եք:

Ս.ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ

-Շնորհակալ եմ եւ շատ ուրախ եմ, որ պատճառ-հետեւանքներն էլ նշեցիք, որովհետեւ այս դեպքում նաեւ խնդիր է առաջանում ընդհանուր բանակի մթնոլորտում փոփոխության մեջ, եւ շատ ուրախ կլինեմ, եթե հետագայում այս հարցը արագ քննարկենք եւ հնարավոր լուծումներ գտնենք: Շնորհակալություն:

Ա.ՍԻՄՈՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Հաջորդ հարցի համար` Սասուն Միքայելյան՝ «Իմ քայլը»: Խնդրեմ, պրն Միքայելյան:

Ս.ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Պրն Քոչարյան, շատ եմ կարեւորում ձեր դերը` այս հանձնաժողովը ղեկավարելու համար, քանի որ 90-ականներից սկսած դուք եղել եք թե՛ պաշտպանության, թե՛ ազգային անվտանգության, թե՛ ներքին գործերի այն դերակատարներից մեկը, որն իր ձեռագիրն է թողել այդ կառույցների կայացման հարցում:

Հարցերս երկուսն են: Հարցս վերաբերում է ազատամարտին: Մինչեւ հարցս ներկայացնելն ուզում եմ մի երկու փաստացի տվյալներ բերել, որպեսզի ավելի ամբողջական, պատկերավոր լինի, թե ինչի՞ համար եմ հարցս հնչեցնում: Դուք լավ քաջատեղյակ եք, թե մինչեւ 90-ական թվականներն ի՞նչ էր կատարվում Արցախում` գյուղերի հետ կապված, ինչ բարբարոսություններ, ինչ հարձակումներ, ինչ բռնություններ, տանել ժողովրդին ադրբեջանական բանտեր: 90-ականներից հետո ձեւավորվեց ազատամարտը, եւ այդ ազատամարտում, ես ուզում եմ մի քանի փաստացի տվյալներ նաեւ բերել. այդ ազատամարտում ազատագրվել է 8400 քառակուսի կիլոմետր տարածք` 7 շրջան, որն ապահովել է Արցախի ժողովրդի անվտանգությունը: Ստեղծվել է անվտանգության գոտի` բուֆերային գոտի, դուք լավ գիտեք, եւ ապահովել է Արցախի ժողովրդի անվտանգությունը: Այդ անհավասար մարտերում` թե՛ մարդաքանակով, թվաքանակով, թե՛ ռազմամթերքով, թե՛ զինուժով, ազատամարտիկները կրել են մեծ հաղթանակ, եւ այդ ճանապարհին իր գլուխն է դրել զոհասեղանին 6157 մարդ. խոսքս վերաբերում է մինչեւ 94 թվականը: 92 թվականին ձեւավորվել է հայկական բանակը` ազատամարտի հենքի վրա: Այսօր մի տեսակ, ես չեմ ասում ազատամարտի դերի բարձրացում՝ ազատամարտի՝ նշածս տվյալներով: Մարդիկ կան, կարող է՝ չեն պատկերացնում՝ ինչ է նշանակում 8000 քառակուսի կիլոմետր ազատագրել, բայց մենք արել ենք դա ստիպված` մեր ժողովրդի անվտանգությունն ապահովելու համար:

Մարդիկ կան՝ պատկերացնում են... Այսօր ազատամարտը մի տեսակ, ես չեմ ասում՝ ազատամարտի դերը բարձրացնենք, ազատամարտի դերը միշտ բարձր է, եւ այս վերջին ժամանակահատվածում, սպարապետից հետո...

Ա.ՍԻՄՈՆՅԱՆ

-Ժամանակը. մի քիչ արագ էլի, խնդրում եմ: Պրն Քոչարյան, արձագանքեք, հետո կրկին կխոսեք:

Ա.ՔՈՉԱՐՅԱՆ

-Ես ասեմ, որ չեմ պատկերացնում, թե ինչպես կարելի է ազատամարտի դերը նսեմացնել, եւ եթե այդպիսի փորձեր արվում են, պարզապես այս տարիներին, դժվարությունների պայմաններում, շատ նաեւ ազատամարտով անցած տղաներ ուրիշ ուղիով սկսեցին անցնել, բայց հենց ազատամարտն էր այն հենքը, որը ստեղծեց հայոց բանակ: Ես պատահական իմ ելույթը չսկսեցի՝ ազատամարտի ֆիզիկական կառավարման տարածքը մեր Ազգային ժողովի, մեր պառլամենտի տարածքն է, եւ այստեղ է ձեւավորվել շատ խմբերի կառավարման խնդիրը:

Հիմա, դուք թվեր նշեցիք, այդ թվերով պարզապես պետք է հպարտանալ, այդ թվերը ստեղծողներով պետք է հպարտանալ, Եռաբլուրը պետք է լինի մեր այն սրբավայրը, որը երբեք թույլ չի տա, որ ազատամարտի թողած հետքը երբեւիցե հնարավոր լինի մոռանալ: Նսեմացնել ազատամարտը՝ ոնց որ պետությանը թիկունքից անընդհատ հարված հասցնել, եւ բանակը` մեր ազատամարտիկների այդ ոգեղեն շերտը եթե չլիներ, մեր կանոնավոր բանակի հենքը չէր լինի այնքան ամուր, որովհետեւ միայն զենքը չի, որ կերտում է հաղթանակ: Հաղթանակ կերտում են նաեւ այն մահապարտները, որոնք մահվանից, դուք լավ գիտեք, չեն վախեցել: Ադրբեջանը պարտվել է հենց այդ դաշտում. ունեցել է ավելի մեծ առավելություն սպառազինության առումով, բայց չի ունեցել մահվան պատրաստ այդ շերտը: Սկսած Երասխից՝ այնտեղ հավաքվեցին մարդիկ, որոնցից որեւէ մեկը մյուսին չէր ճանաչում, եւ ունենալով այնպիսի առաջնորդ, ինչպիսին Վազգենն էր, ով կարողացավ բոլորից գլուխ հանել, ամենաբարդ խնդիրը Վազգենի հերոսության, որ բոլոր այդ խմբերից կարողացավ մերանի պես հավաքել եւ դարձնել կառավարելի ուժ:

Նույնը կատարվեց Արցախում, եւ այդ ամենը միասին բերեցին 94-ի փառահեղ հաղթանակներին, իսկ դրանից առաջ, դուք լավ հիշում եք, թե մենք ինչպիսի նաեւ կորուստներ ենք ունեցել: Այդ կորուստները թվային առումով գուցե ոչինչ չեն ասում, բայց տարածքային առումով եւ անվտանգության ձեւավորման առումով փառահեղ էջեր են, եւ դրանցով պետք է ոչ միայն հպարտանալ, դրանցով պետք է ապրել:

Ա.ՍԻՄՈՆՅԱՆ

-Արձագանքե՛ք, պրն Միքայելյան:

Ս.ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ

-Ես ինչի՞ համար եմ այս հարցը հնչեցնում. որովհետեւ պետք է ինչ-ոչ ծրագրեր մշակվեն, վերջ դրվի վերջնականապես նոր գրողներին, գիրք գրողներին, որ հերոսանում են, դասալիքներին սարքել են հերոս, հերոսներին` դասալիք, հասկանո՞ւմ եք, ծրագիր պետք է մշակվի, եւ, պլյուս դրան, ես պարզ հարց կտամ, դուք եք հարց բարձրացրել Մարալիկում, որ այս հաղթանակը ոչ պակաս կարեւոր է, քան թե այդ: Այո, ես նորից եմ ուզում այս ամբիոնից հնչեցնել, որ այո, այս հաղթանակը ոչ պակաս կարեւոր է, քան  ազատամարտը, որովհետեւ նախորդ իշխանություններն ո՞ւր էին տանում մեզ...

Պլյուս դրան, երկրորդ հարցս հնչեցնեմ, ժամանակի մեջ չեմ տեղավորվում: Ինչպես գիտեք, այս տարի մարտի 5-ին լրանում է սպարապետ Վազգեն Սարգսյանի ծննդյան 60-ամյակը, որն իր գործընկերների հետ գնդակահարվեց այս դահլիճում` թուրքից դաժան հայի ձեռքով`: Ի՞նչ ծրագրեր կան, Կառավարությունը, ԱԺ-ն ի՞նչ համատեղ ծրագրեր պետք է մշակեն, որպեսզի ազգային հերոս Վազգեն Սարգսյանի ծնունդը նշվի, եւ ամենակարեւորը` նորմալ ներկայացվի` ո՞վ է եղել Վազգեն Սարգսյանը, ո՞վ է եղել ազատամարտը` Վազգեն Սարգսյանի հետ միասին: Շնորհակալություն:

Ա.ՔՈՉԱՐՅԱՆ

-Հիշարժան տարեթիվ է՝ Վազգեն Սարգսյանի կատարած աշխատանքը նորից ի ցույց դնելու: 60-ամյակը մի տարեթիվ է, որով պետությունը պետք է իր միջոցառումների ծրագիրը` ամբողջ տարվա համար, պատրաստի, եւ մեր հանձնաժողովը` բոլորս միասին, կունենանք առաջարկներ, որ կներկայացնենք կառավարությանը, պաշտպանության նախարարությանը` համատեղ միջոցառումների ծրագիր ներկայացնելու, որովհետեւ այդ էջն այն փառահեղ էջն է, որով մենք այսօր հպարտանում ենք` միավորելով ամբողջ հայության ներուժը համախմբելու առումով: Այնպես որ, դա կարեւորագույն միջոցառում պետք է լինի, մենք այդտեղ անելիք ունենք եւ կանենք անպայման:

Ա.ՍԻՄՈՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Հաջորդ հարցի համար` Տիգրան Կարապետյան՝ «Իմ քայլը» դաշինք:

Տ.ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ

-Պրն Քոչարյան, իսկապես, շատ ուրախ եմ, որ դուք, վստահ եմ, որ կընտրվեք պաշտպանության հանձնաժողովի նախագահ, եւ չափազանց ոգեւորված եմ ձեր դիրքորոշումով` կապված ռազմաարդյունաբերության հետ, որովհետեւ այստեղ, իսկապես, սկսվում է հեղափոխություն այս ոլորտում, եւ գործադրի դիրքորոշումը եւ նաեւ օրենսդրի` մեր դիրքորոշումը հեղափոխական է լինելու, եւ ոլորտը շատ մեծ ոգեւորությամբ է ընդունել:

Հարցս ավելի շատ առաջարկության տեսքով կձեւակերպեի: Ոլորտային ձեռնարկությունները, որոնք լուրջ փորձ են կուտակել եւ նաեւ մանրամասնորեն տեղյակ են խնդիրներին, կցանկանային մասնակցել Ռազմաարդյունաբերական պետական կոմիտեի սպասվող զարգացումներին, որովհետեւ կարծում են, որ իրենց փորձն ու տեսակետները մեզ համար պետք է լսելի եւ կարծում եմ` ընդունելի լինեն: Սա, եւ ոլորտի հետ կապված՝ այստեղ շեշտվեց մեր սպառազինության հետ կապված` ապագային միտված: Հավատացած եղեք, ունենք բազմաթիվ մշակումներ, որոնք արդեն այսօր են լինելու եւ մտքերի փոխանակման ժամանակ ես կփորձեմ ավելի մանրամասն ներկայացնել: Շնորհակալություն:

Ա.ՔՈՉԱՐՅԱՆ

-Պրն Կարապետյան, ասեմ, որ ես  ինստիտուտ ավարտելուց հետո հենց ռազմաարդյունաբերական համալիրում եմ աշխատել, եւ դրանից հետո Հայաստանում փոփոխությունների արդյունքում տեղափոխվել եմ նաեւ ուժային կառույցներ: Հիմա, այդ ոլորտի կարեւորությունը, կարծում եմ` ես իմ ոլորտում նշեցի` գերկարեւոր է, դա նաեւ գիտական պոտենցիալի օգտագործում է, եւ դա նաեւ մեր հնարավորությունները կմեծացնի ներքին ռեսուրսները մոբիլիզացնելու առումով: Այնպես որ, դա կարեւոր է, եւ միասին անելու ենք շատ քայլեր, բայց դա պետք է լինի տրամաբանված եւ ծրագրերին համահունչ:

Ա.ՍԻՄՈՆՅԱՆ

-Արձագանքո՞ւմ եք:

Տ.ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Ավելի մանրամասն մտքերի փոխանակության ժամանակ կխոսենք:

Ա.ՍԻՄՈՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Վերջին հարցի համար` Սերգեյ Բագրատյան՝ ԲՀԿ: Խնդրեմ:

Ս.ԲԱԳՐԱՏՅԱՆ

-Պրն Քոչարյան, ողջունելի է ձեր թեկնածության առաջադրումը` որպես փորձառու եւ պրոֆեսիոնալ անձնավորություն: Ինձ շատ հետաքրքրում է ազգային անվտանգության դոկտրինը այն պարզ իմաստով, որ այն բոլոր հարցերը, որ դուք նշում եք, եւ նշեցիք նաեւ գիտության դերը ռազմաարդյունաբերության զարգացման գործում, եւ այդ կոնտեքստում կուզեի հիշել երեկվա իմ հարցը պրն Հայրապետյանին` գիտության թերֆինանսավորման իմաստով: Այսինքն` համակարգերի այս դիսբալանսը հնարավոր է, որ մեզ խանգարի աշխատանքներ կազմակերպել, եւ այդ իմաստով մեզ շատ կօգնի, եթե մենք ունենանք ազգային անվտանգության հստակ հայեցակարգ: Այն, ինչ ունեցել ենք, կարծում եմ` այսօր չի արտահայտում իրերի իսկական վիճակը, իրական վիճակը:

Ինչո՞ւ չի արտահայտում. որովհետեւ իրենք էլ գրելիս հասկացել են, որ կգա ժամանակ, որ դա այլեւս չի կարող կիրառվել որպես կիրառական փաստաթուղթ: Կուզեմ նաեւ մեջբերում անել այդ փաստաթղթից, որտեղ նշվում է, որ ՀՀ ազգային անվտանգության ռազմավարությունը ենթակա է ճշգրտումների՝ ըստ ներպետական եւ միջազգային իրադրության փոփոխման: Կարծում եմ` իրադրության փոփոխություն մենք ունենք, եւ իրենք ճիշտ են նկատել, որ ժամանակին այդ փոփոխությունը նոր հայեցակարգի մշակման հիմք պետք է հանդիսանա: Դուք տեսնո՞ւմ եք այդ անհրաժեշտությունը, որպեսզի մենք, իսկապես, նոր, կիրառելի ազգային անվտանգության դոկտրին մշակենք, որը խիստ կարեւոր է համալիր աշխատանքները կազմակերպելու, մեր ներքին անվտանգության, արտաքին անվտանգության, եւ ընդհանրապես` մեր խաղի կանոնների անվտանգության հարցերում: Շնորհակալ եմ:

Ա.ՔՈՉԱՐՅԱՆ

-Իհարկե, տեսնում եմ դոկտրինի անհրաժեշտություն, եւ նաեւ պաշտպանության դոկտրինն եմ շատ կարեւորում, որը մշակվեց եւ մոռացվեց: Իմ համար շատ կարեւոր է, թե այդ փաստաթղթերի կիրառման ձեւը եւ պատշաճ կարգն ինչպիսի՞ն պետք է լինի: Փաստաթուղթը, որը, ըստ էության, ամենակարեւոր աշխատանքները պետք է կարեւորի, այսինքն` պետք է լինի Կառավարության հենց ծրագրերի մեջ ներառված մի փաստաթուղթ, որը անընդհատ փոփոխության ենթակա պետք է լինի, եթե դրա անհրաժեշտությունը կա, բայց այդ փոփոխությունները` անվտանգության առումով թե պաշտպանության առումով, պետք է պարտադիր իրականացման մեջ լինեն` տնտեսության ճյուղերի, պաշտպանական գերատեսչությունների, անվտանգության մարմինների եւ, ինչո՞ւ չէ, նաեւ նրանց հագեցվածությունն ապահովելու եւ նաեւ առաջընթացն ապահովելու առումով:

Ա.ՍԻՄՈՆՅԱՆ

-Արձագանքի համա՞ր:

Ս.ԲԱԳՐԱՏՅԱՆ

-Պրն Քոչարյան, այս հարցում մենք անպայման պետք է համագործակցենք:

Երկրորդ հարցը, որն ինձ համար շատ կարեւոր է. ԱՄՆ-ից մեր հայրենակիցները ինձ դիմեցին մի հետեւյալ հարցով, որը կարծում եմ` պատասխանի եւ լուծման այսօրվա, այսրոպեական պահանջ չի ներդնում, բայց հուզում է մեր հայրենակիցներին: Այսօր շատ երիտասարդ ընտանիքներ պատրաստ են ներգաղթել` հաշվի առնելով իրադրության փոփոխությունը, բայց դեռեւս բավարար վստահություն չունեն բանակի անվտանգության հարցով: Այսինքն` մեր հայրենակիցները մտավախություն ունեն, որ մեր բանակը բավարար անվտանգություն չի ապահովում զինվորներին, եւ իրենք վախենում են ներգաղթել Հայաստան եւ իրենց զավակների ծառայելը խնդրահարույց են համարում:

Իհարկե, մենք կարող ենք ասել` օրենք է, բոլորիս համար է: Սա ամենահեշտ պատասխանն է: Եթե մենք շահագրգիռ ենք ներգաղթի հարցերում, պետք է լուծում մտածենք: Ես կարծում եմ, որ ծառայության տարբեր տեսակներ կան: Մենք կարող ենք մշակել այն տեսակը, որը սփյուռքից ներգաղթող մեր հայրենակիցներին, միգուցե, հարմար լինի: Ձեր մոտեցումը:

Ա.ՔՈՉԱՐՅԱՆ

-Ես ասեմ ձեզ, որ ձեր կուսակցությունն ու կուսակցության ղեկավարն իր ելույթում նշեց պատկերացումներն առաջնագծի կառուցվածքի մասին, եւ այդ տեսանկյունից դա կարող է նաեւ այդ խնդրի լուծման համար բանալի հանդիսանալ: Այնպես որ, դա ընդհանուր տեսակետ է, եւ մեր սփյուռքի եղբայրներն անվտանգություն ասելով՝ մտածում են` իրենց երեխան առաջնագծո՞ւմ է կանգնած, թե՞ թիկունքում է կանգնած: Այնպես որ, առաջնագիծը լուրջ պրոբլեմ է, եւ այնտեղ ծառայության կարգը պետք է նայվի այնպես, որպեսզի մենք զոհերի քանակը հասցնենք մինիմալի, իսկ անվտանգության առումով` նա պետք է լինի գերհագեցած ինժեներական համակարգի ներքո:

Ա.ՍԻՄՈՆՅԱՆ

-Արձագանքի համար` պրն Բագրատյան, խնդրեմ: Շնորհակալություն: Հարգելի գործընկերներ, հարցերն ավարտվեցին: Խնդրում եմ նախապատրաստվել գրանցման` մտքերի փոխանակության համար: Գրանցում: Շնորհակալություն: Գրանցվել է 5 պատգամավոր: Վլադիմիր Վարդանյան, խնդրեմ:

Վ.ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ

-ԱԺ հարգարժան նախագահ, հարգարժան փոխխոսնակներ, հարգելի գործընկերներ, նախ` շնորհակալություն պրն Քոչարյանին եւ մյուս գործընկերներին` բավականին հետաքրքրական քննարկում ծավալու համար: Ես երկար մտածում էի` խոսել թե՞ չխոսել այս հարցի վերաբերյալ, հաշվի առնելով, որ, այդուհանդերձ, գործ ունենք այն մարդկանց հետ, որոնք իրենց կյանքի փորձով, իրենց անձնական օրինակով ցույց են տվել, թե ինչ է նշանակում կանգնել ՀՀ սահմանների պաշտպանությանը, եւ ինչպես,  բայց այդուհանդերձ, կան որոշակի խնդիրներ, որոնց չէի կարող չանդրադառնալ:

Նախ եւ առաջ, ինձ թվում է՝ կարտացոլեմ բոլորիս կարծիքը՝ ասելով, որ, բարեբախտաբար, անցյալ տարի տեղի ունեցած թավշյա հեղափոխությունից հետո Հայաստանում տեղի է ունեցել մի չափազանց կարեւոր իրադարձություն. էապես փոխվել է վերաբերմունքն ուժային կառույցների նկատմամբ, էապես բարելավվել է: Տարիների ընթացքում ձեւավորված այդ բացասական մթնոլորտը` ոստիկանության աշխատակիցների, ԱԱԾ աշխատակիցների նկատմամբ կարծես թե փոխվել է: Ես ընդամենը մի քանի անգամ նախընտրական քարոզչության ընթացքում անդրադարձել եմ այդ հարցին, բայց նոյեմբեր ամսվա վերջին ոստիկանության բարձրաստիճան մի աշխատակցի հանդիպեցի, ասացի` ի՞նչ վիճակ է, ասաց, որ շատ լավ է, գիտե՞ք ինչն է փոխվել. եթե առաջ մեզ տեսնում էին ընտրությունների ժամանակ եւ այլն, եւ փորձում էին կողքներովս անցնել կամ չանդրադառնալ մեզ՝ որպես այդպիսին, այս վերջին շրջանում ոստիկանությունը դիտարկվում է որպես քաղաքացու պաշտպան, մոտենում են, հարցնում են՝ ինչպե՞ս եք, բարեւում են:

Սա չափազանց կարեւոր գրավական է, ինչը, պրն Քոչարյան, ինձ թվում է, եւ՛ հանձնաժողովի շրջանակներում, եւ՛ այս ԱԺ շրջանակներում մենք պետք է կարողանանք բարձրացնել: Ոստիկանը եւ ուժային կառույցի ներկայացուցիչը չպետք է դիտարկվի, որպես օտարածին որեւիցե տարր` բռնության համակարգի մասնակից, այլ պետք է դիտարկվի, որպես մեր իրավունքների համար մեկ պաշտպան, եւ մենք, իրոք, շատ լավ նախադրյալներ ունենք՝ շարունակել այն, ինչ ձեւավորվել է: Նույնը վերաբերում է ԱԱԾ մարմիններին՝ որպես այդպիսին: Չգիտեմ՝ նկատե՞լ եք, թե՞ ոչ, սա այն դեպքն է, երբ նույնիսկ մեր առօրյա խոսակցությունների ժամանակ մենք օգտագործում ենք հենց ԱԱԾ արտահայտությունը: Որեւիցե իր համար նախորդ արտահայտություն որեւիցե այլ լեզվով չենք օգտագործում, խոսում ենք հենց ԱԱԾ-ի մասին, այսինքն` կոպիտ ասած, մենք այս պահի դրությամբ ունենք իրավիճակ, երբ բոլոր այն մարմինները, որոնք գուցե նախկինում դիտարկվել են որպես ճնշման, բռնության մարմիններ, վերածվել են, իրոք, մեր իրավունքների պաշտպանության` իրավապաշտպան, իրավապահպան մարմինների, եւ այս մթնոլորտը մենք բոլորս` թե՛ իշխանությունը, թե՛ ընդդիմությունը, պարտավոր է ապահովել, պարտավոր է պաշտպանել:

Վերաբերմունքը բանակի նկատմամբ, իհարկե, չափազանց կարեւոր է: Իհարկե, փոխվել է մթնոլորտը եւ՛ զինված ուժերում, եւ՛ պետք է փոփոխվի մթնոլորտը մեր քաղաքացիների կողմից՝ զինված ուժերի ընկալման առումով: Այս հարցում չափազանց կարեւոր է, իհարկե, անկեղծ պետք է լինենք` պրոֆեսիոնալիզմի բարձրացումն ուժային կառույցներում: Մենք ունենք պրոֆեսիոնալիզմի խնդիրներ, եւ հետեւողականորեն պետք է աշխատենք այդ խնդիրները վերացնելու ուղղությամբ: Նախ եւ առաջ, իմ կարծիքով, բարձրագույն կրթության առկայությունն ուժային մարմիններում չափազանց կարեւոր է երկրի ազգային անվտանգությունն ապահովելու համար, երկրի սահմանները պաշտպանելու համար եւ երկրի ներսում կարգ ու կանոն ապահովելու համար:

Շատ դեպքերում, գիտեք, մարդու իրավունքների խախտումները, որոնց մասին խոսում ենք, տեղի են ունենում ցածր մակարդակի վրա, եւ պայմանավորված են հիմնականում պրոֆեսիոնալիզմի բացակայությամբ, ցածր պրոֆեսիոնալիզմով, եւ այստեղ լավագույն լուծումը, իհարկե, կրթությունն է: Լավագույն լուծումն է ապահովել, որպեսզի մենք կարողանանք ունենալ, իրոք, այնպիսի ուժային մարմիններ, որոնք իրենց պրոֆեսիոնալիզմով որեւիցե մեկ այլ ոլորտի ներկայացուցիչների չեն զիջում:

Իհարկե, չափազանց կարեւոր է նաեւ մասնագիտական կրթության զարգացումը, եւ այն կրթությունը, որը տրվում է այսօր մասնագիտացված հաստատություններում, երեւի թե ավելի պետք է բարձրացվի, պարբերաբար եւ ավելի հետեւողական ուշադրություն դրա վրա պետք է դարձնենք բոլորս:

Չեմ կարող չանդրադառնալ զինվորական ծառայության, զինվորական ծառայության տարկետման հետ կապված հարցերին: Գիտեք, ես էլ եմ ժամանակին ստացել տարկետում` զինվորական ծառայությունից, ստացել եմ գիտական գործունեությամբ զբաղվելու համար: Չգիտեմ, գուցե այն, որ ես ստացել եմ որոշակի քանակությամբ ձայներ եւ այսօր ներկայացնում եմ բնակչության որոշակի հատված, նաեւ ինչ-որ առումով արդարացնում է այն, որ ժամանակին ստացել եմ տարկետում, բայց ուզում եմ այլ բան ասել. տարկետումը չպետք է լինի բանակից խուսափելու միջոց: Բանակից խուսափելու միջոց դիտարկելու պարագայում տարկետումը կորցնում է իր իմաստը, մյուս կողմից՝ մենք պետք է հաշվի առնենք, որ առկա են ոլորտներ, առկա են իրավիճակներ, եւ մենք պետք է հնարավորություն տանք, նախ եւ առաջ մեր պաշտպանունակությունը բարձրացնելու համար, որպեսզի անձը ստանա այդ տարկետումը` հետագայում աջակցելով, աշխատելով իր պետության, իր բանակի ուժեղացման համար: Անհրաժեշտ է, որպեսզի այն ծրագրերը, որոնք իրականացվում են այսօր զինվորական ծառայության ոլորտում, իրոք, գտնվեն պետության հովանու ներքո:

Իհարկե, մենք չպետք է  մոռանանք, որ մեր բանակում առկա են որոշակի, դեռեւս Խորհրդային Միության գոյության ժամանակահատվածից առկա վատ ավանդույթներ, եւ այդ ավանդույթները մենք պետք է վերացնենք, եւ պետք է վերացնենք բոլորս` համատեղ ջանքերով: Ես հիշում եմ, որ բարձրաստիճան մի զինվորականի հետ հանդիպման ընթացքում, հանդիպումը վերաբերում էր մարդու իրավունքներին ընդհանրապես` մարդու իրավունքների պաշտպանությանը եւ այլն, պատահաբար հարց գնաց, ես նույնիսկ դրա հայերեն արտահայտությունը չգիտեմ, պարտյանկաների մասին, եւ այդ բարձրաստիճան զինվորական ծառայողը մոտավորապես 45 րոպե ինձ հիմնավորում էր, թե ինչքան կարեւոր է, ինչքան լավ է այդ պարտիանկաների օգտագործումը բանակում:

Ես զինվորական չեմ, բայց, այդուհանդերձ, կյանքը շարունակվում է, եւ մենք ընթանում ենք առաջ: Ընթանում ենք առաջ, եւ անհրաժեշտ է, որպեսզի մենք խուսափենք ֆորմալիզմից եւ հասկանանք, որ ժամանակակից պատերազմը, ժամանակակից զինված ընդհարումն էապես տարբերվում է դասական պատերազմներից, դասական զինված ընդհարումներից: Մենք գրեթե չենք խոսում կիբերանվտանգությունից, պրն  Քոչարյան: Կիբերանվտանգությունը, այդ թվում` այդ գաղտնալսումների դեմ պայքարը, կիբերպատերազմին պատրաստ լինելու մեր ջանքերը պետք է, իրոք, չափազանց կարեւոր լինեն, չափազանց մեծ նշանակություն պետք է տրվի պաշտպանության եւ անվտանգության հարցերը քննարկելիս, որովհետեւ ժամանակակից աշխարհում, կարծես թե, այդ համացանցային տիրույթը շատ ավելի կարեւոր դեր է ձեռք բերում, քան դասական պատերազմը կամ դասական պատերազմի մեթոդներն ու միջոցները:

Այս տեսանկյունից, իմ կարծիքով, չափազանց կարեւոր է նաեւ, որպեսզի հանձնաժողովը եւ բոլորս չափազանց մեծ ուշադրություն դարձնենք կիբերանվտանգության տիրույթին՝ որպես այդպիսին:

Չեմ կարող չանդրադառնալ նաեւ կարեւոր մի բալանսի, եւ ինչ-որ առումով հատկանշական է, որ մենք այստեղ երկու հանձնաժողովների աշխատանքները հաջորդիվ ենք քննարկում, որովհետեւ շատ դեպքերում մարդու իրավունքների պաշտպանությանը եւ ազգային անվտանգության եւ պաշտպանության շահերի բալանսավորման խնդիր ունենք: Մարդու իրավունքները, իհարկե, բարձրագույն արժեքներ են եւ, իհարկե, մարդու իրավունքների պաշտպանությունը պետք է ունենա գերակայություն, բայց մարդու իրավունքները, գրեթե բացառությամբ այն իրավունքների, որոնք որեւիցե պարագայում չեն կարող սահամանափակվել, ունեն որոշակի սահմանափակման հնարավորություններ: Իհարկե, այդ սահմանափակումները պետք է իրականացվեն օրենքի հիման վրա` ժողովրդական հասարակության համար, բայց այդ սահմանափակումների նպատակներից մեկը, պատճառներից մեկը նաեւ ազգային անվտանգության եւ պաշտպանության խնդիրներն են, որոնք բոլորս պետք է հաշվի առնենք: Այսինքն` երբեք չպետք է տուրք տանք մեկին կամ մյուսին: Մարդու իրավունքների պաշտպանությունը, իհարկե, գերակա է, բայց նաեւ պետք է հաշվի առնել, որ մենք ունենք որոշակի նկատառումներ` մարդու իրավունքների սահմանափակման որոշակի լեգիտիմ հիմքեր, որոնցից երկուսը` պաշտպանությունն ու ազգային անվտանգությունն են: Բայց այստեղ չափազանց կարեւոր է, չափազանց զգույշ պետք է լինենք, որպեսզի գտնենք ճիշտ բալանս, որպեսզի իրոք ո՛չ վնաս պատճառենք մարդու իրավունքների պաշտպանությանը, ո՛չ էլ երկրի անվտանգությանը կամ  պաշտպանությանը:

Անդրադառնալով վերահսկողության խնդրին, այստեղ բարձրացված՝ զինված ուժերի եւ ուժային մարմինների նկատմամբ ուժային խնդիրներին, գիտեք, իմ կարծիքով, այստեղ բոլորը կկիսեն այն ընդհանուր մոտեցումը, որ չի կարող խորհրդարանական կառավարման երկրում լինել որեւէ արտոնյալ կառույց, որը դուրս է խորհրդարանական վերահսկողության տիրույթից: Դա անտրամաբանական է եւ անընդունելի: Բայց այ, ձեւաչափերը, լուծումներն ու մոտեցումները կարող են տարբեր լինել: Ի վերջո, Կառավարությունը համապարփակ չէ, այն չի կարող ընդգրկել ամեն ինչ: Այս տեսանկյունից՝ մենք երեւի թե պետք է հստակ մոտեցում որդեգրենք, որ անկախ նրանից, թե ո՞ր կառույցի ենթակայության տակ է գտնվում այս կամ այն կառույցը, ընդհանուր առմամբ, երեւույթը, մարմինը եւ նրանում տեղի ունեցող գործընթացները չպետք է դուրս մնան խորհրդարանական վերահսկողության տիրույթից: Շնորհակալություն:

Ա.ՍԻՄՈՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Ընդմիջում մեկ ժամ:


Ժամը 14:30

  ՆԱԽԱԳԱՀՈՒՄ ԵՆ ԱԺ ՆԱԽԱԳԱՀԻ ՏԵՂԱԿԱԼՆԵՐ ԱԼԵՆ ՍԻՄՈՆՅԱՆԸ ԵՎ ՎԱՀԵ ԷՆՖԻԱՋՅԱՆԸ
 
 

Ա.ՍԻՄՈՆՅԱՆ

-Հարգելի գործընկերներ, խնդրում եմ զբաղեցնել տեղերը, շարունակում ենք հարցի քննարկումը, եւ հաջորդ ելույթի համար խոսքը տրվում է Նիկոլայ Բաղդասարյանին՝ «Իմ քայլը» դաշինքից, որից հետո ես կօգտվեմ արտահերթ ելույթի իմ հնարավորությունից եւ ելույթ կունենամ։

Խնդրեմ, պրն Բաղդասարյան։

Ն.ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱն

-Շնորհակալություն։ Հարգելի գործընկերներ, ես կուզենայի ամփոփել մի քանի ելույթներ եւ հարցեր, որոնք հնչեցին վերջին զեկուցողին, նաեւ անդրադառնալ նախորդ բանախոսների հայտնած տեսակետներին։ Ցավոք, պրն Մարուքյանը չմտավ դահլիճ, ես կխոսեմ նաեւ իր կողմից որոշակի շեշադրումների մասին, որովհետեւ անչափ կարեւորում եմ, որ տեղեկատվությունը, որ այս ամբիոնից հնչում է, պետք է լինի հնարավորինս օբյեկտիվ։

Ի՞նչ էր ասում պրն Մարուքյանն իր ելույթում՝ բավականին կոշտ շեշտադրումներով: Ես մի քանի ցիտատ ասեմ, երբ նա խոսում էր Մայրապետյանի գործով, ասում էր՝ հարգելիներս, ձեզ դատի են տվել, դուք պետք է այդ գործը մարսեք։ Այնուհետեւ գործը մարսելու հետ կապված՝ նա ներկայացրեց, որ դա միջդատական վարույթի նախաքննական մարմինների փնթի գործի արդյունքն էր, որ այսօր Եվրոպական դատարանը կոմունիկացրել է այդ գործը, եւ նա ներկայացնում էր, որ իր աշխատած ժամանակ չի եղել նման դեպք, որ արագ կատարվի կոմունիկացումը, եւ նաեւ մեր գործընկերներն ասեցին, որ բայց մեկտեղ ասեց, որ այդ գործը Եվրոպական կանոնակարգի 39-րդ կանոնի համաձայն է։

Ես, ուղղակի, որպես իրավաբան, ուզում եմ պարզաբանել, թե իրականում ինչի՞ մասին էր խոսքը, եւ ներկայացված հետեւությունը՝ պրն Մարուքյանի եւ փաստերի, բացարձակապես իրար չէր համընկնում։ Խնդիրն ինչո՞ւմ է կայանում. Եվրոպական դատարանում երկու ընթացակարգ կա, մեկը, ինչը պրն Մարուքյանը ներկայացրեց, 39-րդ կանոնի վերաբերյալ է, եւ խոսքը վերաբերում է մարդու կյանքին եւ առողջությանը, եւ եթե իր փաստաբանը դիմում է միջնորդությամբ, որպեսզի դատարանը ոչ թե բովանդակային քննարկում կատարի, այլ ապահովի տվյալ անձի առողջության եւ անվտանգության հարցերը կյանքի վերաբերյալ, դատարանը հրատապ ստանալով այդ դիմումը, էնտեղ, ես կոնկրետ չեմ հիշում, բայց իմ հիշելով՝ մինչեւ 10-օրյա ժամկետում եւ լինում է նաեւ անհապաղ։ Հաճախակի դա անհապաղ է լինում, հերթապահ դատավորը գրություն է ուղարկում պետությանը, որպեսզի պետությունը պատասխանի որոշակի հարցերի։ Այսինքն, այն գործերը, որը պրն մեր հարգարժան բանախոսը խոսում էր, եւ այս գործն էապես իրարից տարբերվում են եւ դա նորմալ է, որ Եվրոպական դատարանը շատ արագ արձագանքել է այդ նամակին։

Ինչ վերաբերվում է բովանդակությանը, ուղղակի մամուլից եւ մեր բանախոսի խոսքերից ես հասկացա, որ խոսքը վերաբերում է մարդու առողջությանը եւ մամուլում հնչեցրած տեսակետից, որ մարդն ասում է՝ ես վատառողջ եմ եւ էն բուժումը չեմ կարող կազմակերպել ՀՀ-ում, հնարավորություն տվեք՝ ես մեկնեմ այլ պետություն, որպեսզի կազմակերպեմ իմ բուժումը, եւ սրա վերաբերյալ է իր գանգատը։ Եվ էստեղ որեւէ պրն Մարուքյանի մտահոգությունը, որ մեր պետությունը պետք է էդ գործը մարսի, մարսելու խնդիր չկա, այսինքն, մեր պետությունը պետք է պատասխանի մեկ հարցի այնտեղ, թե արդյո՞ք ՀՀ-ում կարող են կազմակերպել տվյալ մեղադրյալի բժշկական օգնությունը, թե՞ չեն կարող կազմակերպել։ Հետեւաբար, իր շեշտադրումը մարսելու եւ խնդրի միջդատական վարույթի գործի վերաբերյալ՝ տեղին չէ։

Ինչ վերաբերվում է, նաեւ ուզում եմ արձագանքել՝ միջդատական վարույթի հետ կապված, ուզում եմ ասել, որ մենք ժառանգություն ենք ստացել Քրեական դատավարության օրենսգիրքը եւ ժառանգություն ենք ստացել այդ քննիչներին, մեր մոտ քննչական մարմիններում աշխատում են շատ պրոֆեսիոնալ քննիչներ եւ ունենք քննիչներ, որոնք պրոֆեսիոնալ չեն, եւ դա պայմանավորված է եւս ցածր վարձատրությամբ։

Իսկ ինչ վերաբերում է Քրեական դատավարությանը, իրականում մենք այդ օրենսգիրքը ստացել ենք ժառանգություն, եւ խնդիրներ է առաջացնում այդ օրենքի ուղղակի կիրառումը։ Եվ ես հուսով եմ, որ պրն Մարուքյանի հետ միասին մենք էդ հարցին կանդրադառնանք եւ ուղղակի, միջդատական վարույթի ծավալը, որ այսօր կա, որը քննվում է, կփոխարինվի, կփոխարինվի ծանուցման համակարգը, թղթային տարբերակը կփոխարինվի էլեկտրոնային տարբերակով, եւ իր հնչած մտահոգությունները եւ սլաքն ուղղելը դեպի իշխանությանը տեղին չէին։

Ինչ վերաբերվում է գաղտնալսման գործին, որը նույնպես այդպես վառ գույներով ներկայացրեց՝ ոչ մեկ չի ասում այդ գործի մասին, ես եմ մենակ, որպես մարդու իրավունքների պաշտպան, հարցում անելու այդ գործի մասին, պատասխանը նույնպես շատ պրիմիտիվ է, նախաքննությունը գաղտնի է իրականացվում, մինչեւ գործը չգնա դատարան կամ չլինի մեղադրյալ, բնական է, այդ գործի մասին որեւէ հարցում անել, տեղեկություն ստանալ Քրեական դատավարության օրենսգիրքն արգելում է, հետեւաբար, չեմ կարող հասկանալ, որ փաստաբանը, որ մանավանդ զբաղվում է քրեական գործով, նման հարցադրումներ է անում։

Մյուս խնդիրը փաստաբանների վերաբերյալ նույնպես ինչ-որ վառ գույներով պրն Մարուքյանը ներկայացրեց. փաստաբանների իրավունքները խախտվում են, մենակ Լուսավոր Հայաստանն է արձագանքել այդ հարցին, մենք նախագիծ ենք ներկայացրել, ուշացումով արդարադատության նախարարությունն ինչ-որ գործողություն է կատարել, դա նույնպես այդպես չի։

Պրն Մարուքյան, մոտ մի քանի օր առաջ մենք պրն Սիմոնյանի հետ էդ հարցը քննարկել ենք, առաջարկել ենք, որպեսզի մեր խմբակցության անդամի՝ Արթուր Դավթյանի հետ, երկուսն էլ նախկինում փաստաբան են, կազմակերպեն հայտարարության տեքստ, ուղղակի, սպասում էինք փաստաբանական պալատի ղեկավարության արձագանքին։ Կարող եք ճշտել պրն Սիմոնյանի հետ այդ տեղեկությունը։

Ինչ վերաբերում է ձեր նախագծին, ասեմ, որ Քրեական օրենսգիրքը նախատեսում է քրեական պատասխանատվություն՝ փաստաբանին վիրավորանք հասցնելու համար։ Եթե ուշադրություն դարձնեք, խոսքը վերաբերում է արդարադատություն իրականացնելիս դատավորին, դատախազին քրեական գործով ներգրավված պաշտպանին, այսինքն, խոսքը վերաբերում է, երբ որ փաստաբանը հանդես է գալիս որպես դատավարության կողմ։ Քրեորեն Քրեական օրենսգիրքը նախատեսում է վիրավորանքի համար պատասխանատվություն եւ եւս մեկ անգամ շեշտադրել՝ կարիք չկա Քրեական օրենսգրքում եւս մեկ հոդված ավելացնել։

Ինչ վերաբերում է արդարություն չիրականացնելիս, ապա էստեղ ես լուրջ հարցադրումներ կունենամ, եթե դուք նախագիծը ներկայացնեք կամ արդարադատության նախարարի հետ նախագիծը ներկայացվի, կասեմ՝ բա ինչո՞ւ, օրինակ՝ բժիշկներին չեք նախատեսում նման հանցակազմ, եթե բժշկին են վիրավորում, այ, օրինակ՝ լրագրողների համար ինչի՞ չեք նախատեսում հանցակազմ, որովհետեւ, եթե դուք Քրեական օրենսգիրքը search անեք, պրն Մարուքյան, կտեսնեք, որ խոսքը վերաբերում է, երբ վիրավորանքն ապաքրեականացվել է, պահպանվել է մենակ զինվորական հանցագործության դեմ վիրավորանքը, որովհետեւ ենթադրում է, որ զինվորը չի կարող դիմել դատարան եւ իր իրավունքը լիարժեք պաշտպանել՝ պայմանավորված իր կարգավիճակով։

Եվ ուզում եմ հավելել, որ այդպես չի, որ փաստաբանը, լրագրողը եւ մնացած սուբյեկտները պաշտպանված չեն վիրավորանքից, խնդիրն այն է, որ եթե անձին վիրավորանք են հասցնում, Քաղաքացիական օրենսգիրքը նախատեսում է պատասխանատվություն եւ ավելի ծանր, քան պրն Մարուքյանն իր նախագծով առաջարկում է։ Եթե այսօր, պայմանական ասեմ, ինձ վիրավորեն եւ ես դիմեմ դատարան, ես կարող եմ պահանջել նույն այդ գործողության համար որպես սանկցիա 1 մլն դրամ։ Եթե էդ հոդվածը քրեականացնում եք, գումարն էլ գալիս է դեպի ինձ, ի օգուտ ինձ է բռնագանձվում։ Երբ էս հոդվածը քրեականացնում եք, սանկցիան ավելի նվազում է, ես չեմ հիշում՝ 50-100-ապատիկն է, եթե չեմ սխալվում, բայց հաստատ 1 միլիոնից քիչ էր, եւ այդ գումարը գալիս է ոչ թե վիրավորվող անձին, այլ բռնագանձվում է հօգուտ պեության։ Հիմա հարց է տրվում. ո՞րն է ավելի լավ լուծում. երբ ձեզ վիրավորում են, մարդուն քրեական գործընթացը շարունակվում է եւ տուգանում են, եւ գումարը բռնագանձվում է հօգուտ պետությա՞ն, թե՞ երբ որ վիրավորում են, մարդն ավելի մեծ գումարով, գումարը սանկցիայով բռնագանձվում է հօգուտ քեզ Սա շատ: վիճելի է, պրն Մարուքյան, ո՞րն ա ճիշտ լուծումը, բայց բոլոր դեպքերում պետք է հիշենք, թե ինչի՞ ապաքրեականացվեց այդ հոդվածը՝ վիրավորանքի եւ հասկանանք, եթե դուք ուզում եք, որ քրեականացվի կոնկրետ սուբյեկտների նկատմամբ եւ ընդ որում՝ միայն փաստաբանների նկատմամբ, այսինքն՝ ոչ՛ դատախազի, ոչ՛ դատավորի, ոչ՛ լրագրողի, ոչ՛ բժշկի, ոչ՛ պատգամավորի, մենք պետք է հետո հասկանանք, թե արդյո՞ք էստեղ մենք համաչափության հետ կապված խնդիր չունենք։ Այսքանը, շնորհակալություն։

Ա.ՍԻՄՈՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Ինչպես ասացի, ես կօգտվեմ վարողի իմ իրավունքից եւ արտահերթ ելույթ կունենամ։

Պրն Բաղդասարյան, շատ ճիշտ եք լսում, խնդիրը գիտե՞ք ինչում է կայանում. այս գումարման պրն Մարուքյանը նախորդ ԱԺ պրն Մարուքյանից մի քիչ տարբերվում է ասեմ ինչով, որովհետեւ ես էնտեղ էլ եմ իր հետ աշխատել, հիմա ելույթումս կնշեմ։

Պրն Մարուքյան, ի՞նչ ՝ կատարվում, այսինքն՝ ինչ-որ խնդիր կա՞, իշխանությունը դրանով չի՞ զբաղվում, մարդու իրավունքներից եք խոսում, բայց հլա մի հատ նայեք՝ ո՞ւմ եք դուք մեղադրում, չակերտավոր, մարդու իրավունքների հետ կապված։ Այսինքն, Նարինե Թուխիկյանն է, որ մարդու իրավունքների հետ որեւիցե կապ չունի, ասենք, չգիտեմ, Հակոբ Սիմիդյանն է, որը դրա պատճառով չի տուժել եւ մյուսները: Կամ խոսքի ազատությունից եք խոսում, կամ ասենք, ո՞վ է, էստեղ խնդիրը, տեսեք՝ Սիսակ Գաբրիելյան ունենք, Թագուհի Թովմասյան ունենք, կարելի է ասել՝ մեր իշխանությունը մեծ մասամբ նույնիսկ լրագրողներից է բաղկացած։ Այսինքն՝ դուք ո՞ւմ եկել եք ի՞նչ եք ասում, մի հատ բացատրեք էդ, որ ես հայտ ստացա, դուք պետք է ելույթ ունենաք մարդու իրավունքներից, ու գիտե՞ք ինչ, խոսում եք, ես ուզում եմ հասկանալ՝ կոնկրետ ի՞նչ եք ասում։ Այ, լսում էի ձեր ելույթը, ուզում էի հասկանալ՝ կոնկրետ ի՞նչն ի նկատի ունի, մի քանի բան եք նշել, ես հեսա դրան կանդրադառնամ։

Ասում եք՝ ֆեյսբուքյան ինչ-որ վիրավորանքներ, տենց շատ ընդհանրական եք ասում։ Է, ո՞ւմ էստեղ չեն վիրավորում ֆեյսբուքում, կա՞ տենց մարդ էստեղ նստած, որի հետ կապված՝ համ լավը չեն ասում, համ վատը չեն ասում։ Ես ապշած եմ, է, ես ապշած եմ, որ դուք ազատական ուժ լինելով հանդերձ՝ հող եք նախապատրաստում, բաներ եք ասում, որոնք ենթադրության տեղիք են տալիս, որ մենք պետք է գրաքննություն սահմանենք, հա՞: Չի կարող լինել ՀՀ-ում գրաքննություն։

Մյուսը. հանձնաժողովի մասին եք խոսում, ասում եք՝ մարդու իրավունքների հանձնաժողովը տալիս եք ընդդիմությանն ու ասում եք՝ տենց մեր գլխներից վազն եկեք, մի խոսքով, ինչ ուզում են, թող անեն։ Է, նախորդ իշխանությունն էդ հանձնաժողովը չէր ստեղծում, մենք հանձնաժողովը միասնական ստեղծել ենք, տրամադրել ենք այդ հանձնաժողովն ընդդիմությանը, հիմա էլ՝ չէ, տենց չեմ ուզում, ըսե՞նց եմ ուզում: Ի՞նչն է խնդիրը։ Էդ մարդու իրավունքների հետ կապված՝ էդ ի՞նչ պրոբլեմ կա: Թքելուց, ցցին հասցնելուց եք խոսում, է, դրա հետ կապված՝ ամենաբարձր մակարդակով, վարչապետի մակարդակով արձագանք է եղել… Մի խանգարեք, էլի, երբ խոսում եմ։ Էդ մասը չե՞ք նկատել, թե՞ նկատել եք, ուղղակի հարմար չէր, հա՞, դրա մասին խոսելը, որպեսզի ելույթն ավելի ազդեցի՞կ լինի։

Դե, խոսում ենք, ասում ենք, հիմա էլ եմ ասում, դիմում եմ բոլորին. վերջ տվեք մարդկանց վիրավորելուն, վերջ տվեք, ով ուզում է լինի՝ էն ամենաչսիրած քաղաքական գործչից սկսած, չգիտե՞ք՝ ով է միլիոնավոր դոլարներ ծախսում էն երկրում, որտեղ մարդու իրավունքների հետ կապված խնդիր կա, եւ կայքեր գնում, եւ հազարներով ֆեյքեր բացում, որ տպավորություն ստեղծի՝ այսօրվա իշխանության հետ կապված: Փառք Աստծո, ՀՀ քաղաքացիների գիտակցությունն այնքան բարձր է, ու ինքն էնքան մասնակից է եղել այս ամենին, որ չի լինում էլ խաբել։ Այ, էդ է խնդիրը, երեւի, որոշ մարդկանց համար, որ ներվայնանում են, որ չեն կարողանում, էդքան փող են ծախսում, չեն կարողանում խաբել մարդկանց։

Մյուսը՝ գաղտնալսման հետ կապված. է, պրն Մարուքյան, մենք իրար հետ, ես՝ անձամբ եւ դուք, երբ որ ՀՀԿ կառկառուն դեմքերը հանձնաժողով էին ստեղծում, մենք էինք իրանց դեմ պայքարում՝ ես ու դուք, ճի՞շտ է: Ի՞նչ փաստարկներ էինք մենք բերում՝ այդ հանձնաժողովը չստեղծելու հետ կապված: 3-4 փաստարկ էինք բերում։ Առաջին փաստարկն էն էր, որ չի կարելի, քանզի դրա հետ կապված քննություն է գնում, երկրորդ փաստարկն էն էր, որ ԱԺ-ն ցրվում է, երրորդ փաստարկն էն էր, որ այնուամենայնիվ, հիմա դրա ժամանակը չի եւ չի ստացվելու։ Է, դուք էիք էդ բանը պաշտպանում, ի՞նչ փոխվեց նախորդ գումարման ԱԺ-ից հիմա, ի՞նչ։ Ոչ մի բան էլ չի փոխվել։

Եվ վերջում. ասում եք, եթե մարդիկ կան, ով ուզում է՝ լինի, դիմեք Լուսավոր Հայաստան կուսակցության գրասենյակ, հասցեն ասում եմ, եկեք, էդ գիտե՞ք, ներողություն եմ խնդրում, անկեղծ, ինձ ի՞նչ հիշացրեց. որ իշխանափոխությունը նոր էր եղել, պրն Աշոտյանն էստեղ կանգնել էր, ասում էր՝ այն բոլոր մարդիկ, ովքեր որ նեղված կլինեն, թող դիմեն մեզ, ինձ դիմեն, անձամբ ես կզբաղվեմ դրանով։ Մի՛ մտահոգվեք, պրն Մարուքյան, պետք չի, էդ դաշտ մի մտեք, խնդրում եմ ձեզ, մի մտեք էդ դաշտ, մենք ընտրությունների ժամանակ շատ գործընկերային, շատ լավ հարաբերություններ ենք ունեցել, ես հասկանում եմ, որ հիմա, միգուցե ինչ-որ բան կա ի ցույց դնելու, դրա կարիքը չկա, ու համենայն դեպս, էս փուլում դրա կարիքը հաստատ չկա։ Շնորհակալություն։

Հաջորդ ելույթի համար Գոռ Գեւորգյան՝ «Իմ Քայլը»։ Խնդրեմ, պրն Գեւորգյան։

Գ.ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ ԱԺ մեծարգո փոխնախագահներ, հարգելի գործընկերներ, 2018 թվականի գարնանը ՀՀ-ում մեկնարկեցին աննախադեպ ներքաղաքական զարգացումներ, որոնք արդեն իսկ ձեւակերպված են թավշյա հեղափոխություն եւ իշխանության ոչ բռնի փոխանցման գործընթաց, որոնք, ըստ էության, դրեցին հասարակության զարգացման նոր մի ձեւաչափ, որի հիմքում դրվեց մշակութային արժեքների նոր՝ այսպես կոչված համակարգ, որոնք պետք է նաեւ անմիջական ներազդեցություն ունենան քաղաքական մշակույթի ձեւավորման վրա։

Պետք է նշեմ, որ այսպիսի արժեհամակարգի հիմքում միանշանակ դրված են առաջին հերթին միջանձնական հարբերությունները, եւ այսօր խոսելով բանակի, պաշտպանության, անվտանգության եւ, առհասարակ, ներքին անվտանգությունն ապահովող պետության կարեւորագույն բաղադրիչի մասին, այն է՝ նաեւ զինվորական ծառայությունը, ոստիկանությունը, կուզեի անդրադառնալ մի շատ կարեւոր հանգամանքի, որ բանակում առկա միջանձնական հարաբերությունները  հասարակության հայելապատ արտացոլումն է։ Որքան առողջ եղավ մեր հասարակությունը, այդքան առողջ կլինի բանակը ներսից։

Քաջ հայտնի է, որ երիտասարդ հայ մարտիկին, երիտասարդ հայ զինծառայողին մենք այս պարագայում չենք կարող արիություն սովորեցնել, քանի որ 16 թվականի ապրիլյան տխրահռչակ դեպքերը՝ կապված ադրբեջանական ոտնձգության հետ, ավելի քան ապացույցն էին այն հանգամանքի, որ ՀՀ-ն պատրաստ է ցանկացած իրավիճակում համապատասխան արձագանք հասցնել ցանկացած ոտնձգության։ Բայց, այնուամենայնիվ, շատ կարեւոր մի հանգամանքի կուզենայի անդրադառնալ, այն է՝ բանակում առկա զինվորների միջեւ փոխհարաբերությունը, այդ թվում նաեւ՝ զինվոր-սպա փոխհարաբերությունները։

Ամենեւին ստվեր չգցելով այն որակական հատկանիշների վրա, որոնցով օժտված են սպաներից շատերը եւ որոնցով նաեւ բանակ են զորակոչվում երիտասարդները, այս հարցին մասամբ անդրադարձավ նաեւ իմ գործընկերը՝ պրն Վարդանյանը, որն ասաց, որ մեր հանրապետությունում զգալի բան է փոխվել, եւ հասարակության վստահությունը ոստիկանի, հասարակության վստահությունը զինծառայողի նկամամբ բավականին փոխվել է, այն ավելի արժեքավոր է դարձել, եւ առհասարակ, սպայական կոչումը՝ որպես այդպիսին, հաշվի առնելով այդ սպայի կատարած աշխատանքը, այլ ոչ թե այն, որ նա երբեւէ որեւէ ժամանակ որեւէ տեղ հանդես է եկել ինչ-ինչ հայտարարությամբ, շատ ավելի արժեքավոր է դարձել։ Այս առումով, կարծում եմ, որ մենք շատ անելիք ունենք, քանի որ փորձում ենք ստեղծել ոչ միայն նոր քաղաքական մշակույթ, այլեւ նոր քաղաքական մշակույթի շրջանակներում հասարակության ընկալման նոր ձեւ։ Այսինքն, շատ ավելի մերձեցնել հասարակության միջեւ գոյություն ունեցող բազմաշերտ եւ հաճախ նաեւ երկփեղկված հատվածները, որոնց անմիջական արտացոլումը նաեւ ի հայտ է գալիս բանակում։

Ցավոք սրտի, խորհրդային տարիներից, ինչպես նշեց նաեւ իմ գործընկեր պրն Վարդանյանը, մնացել են շատ տգեղ եւ մտահոգիչ երեւույթներ, այդ թվում նաեւ՝ մեր զինված ուժերում, դրանք վերաբերում են դարձյալ միջանձնական հարաբերություններին, թեպետեւ պետք է ասեմ՝ այս ամենը վերջին առնվազն 2-3 տարիների ընթացքում եւ մասնավորապես 18 թվականից հետո սկսված զարգացումների համատեքստում բավականին փոփոխության է ենթարկվել, եւ կարծեք թե, շատ  ավելի է մեծացել փոխադարձ հանդուրժողականությունն ու հարգանքը, որը չափազանց կարեւոր է։ Սակայն այն պատահարները, որոնք որ լինում են, ցավոք սրտի, այդ նույն զինված ուժերում, դրանց ոչ մի բացատրություն եւ արդարացում չի կարող լինել։ Եթե հանրապետությունն ունենում է անգամ մեկ զինվորի կորուստ, դա ազգային ողբերգություն է, այդ թվում նաեւ՝ պատերազմական իրավիճակում, բայց եթե զինվորն անհասկանալի պայմաններում միջանձնական հարաբերությունների արդյունքում զոհվում է, սպանվում է բանակում, դրա արդարացումը եւ բացատրությունը չկա։ Չկա մի ընտանիք, որը կարողանա այդ ծանր բոթը հաղթահարել։

Եվ այս իմաստով, կարծում եմ՝ պետք է այս բարձրագույն օրենսդիր մարմնի շրջանակներում, այդ թվում նաեւ՝ այն հանձնաժողովի շրջանակներում, որը պատիվ կունենա, կարծում եմ՝ նախագահել հարգարժան պրն Քոչարյանը, ստեղծել եւս մեկ վերահսկողության հավելյալ լծակ, որն, ըստ էության, պետք է նաեւ զբաղվի բանակում այդ միջանձնական հարաբերությունների կարեւորագույն բաղադրիչի վերահսկողությամբ։ Միգուցե անհրաժեշտ կլինի նաեւ ստեղծել փոխադարձ ինչ-որ կապ հասարակության եւ բանակի միջեւ հենց այս ձեւաչափի շրջանակներում։

Պետք է նշեմ, որ տեւական ժամանակ արդեն ԳԱԱ պատմության ինստիտուտը՝ Աշոտ Մելքոնյանի գլխավորությամբ ստեղծված գիտնականների կազմով, որի մեջ ներգրավվում են նաեւ արեւելագետներ, մեկնում է սահմանամերձ տարբեր զորամասեր եւ էնտեղ դասախոսում պատմության վերաբերյալ շատ կարեւորագույն դրվագներ, որոնք, ըստ էության, միտված են բարձրացնել բարոյահոգեբանական կարգավիճակը յուրաքանչյուր զինծառայողի, այդ թվում նաեւ՝ սպայական կազմի մոտ։ Սա շատ լավ նախաձեռնություն է, եւ այս նախաձեռնությունը կարելի է զարգացնել նաեւ, մասնավորապես շեշտադրում կատարել նորակոչիկի բարոյահոգեբանական իրավիճակի ավելի կայունացման, ավելի ներդաշնակ դարձնելու վրա, եւ պետք է հաշվի առնել նաեւ այն հանգամանքը, որ այնուամենայնիվ, այդ երիտասարդները, ովքեր զորակոչվում են, դեռ նորաթուխ են եւ անփորձ են անգամ կյանքի առումով։ Եվ էստեղ մենք  շատ մեծ անելիք ունենք: Մեկը՝ ես, ով կամավոր է զորակոչվել բանակ, քանի որ, ինչպես նաեւ իմ գործընկերներից շատերը, ունեցել է տարկետման իրավունք՝ գիտական աշխաանքով զբաղվելու համար, ես ինքս հրաժարվել եմ եւ զորակոչվել եմ կամավոր սկզբունքով, եւ ներսից շատ լավ ծանոթ եմ այդ իրադրությանը, փոխհարաբերություններին եւ պետք է ասեմ, որ դրական, զարգացում, իհարկե, կա, բայց դա բավական չէ, քանի որ ՀՀ-ի պարագայում մեզ համար ցանկացած զինծառայողի կորուստ ազգային ողբերգությանը համարժեք իրավիճակ է, եւ մենք իրավունք չունենք այդպիսի բացթողում, եթե դա այդպես կարելի է անվանել, մեզ թույլ տալ։

Ես՝ որպես ՀՀ քաղաքացի, ինչպես նաեւ ՀՀ ԱԺ պատգամավոր, մեծ հպարտությամբ կփորձեմ միջամտել, ներգրավվել եւ անգամ սեփական փորձով կիսվել, թե ինչպես կարելի է ապահովել այդ անմիջական վերահսկողությունը, որպեսզի հնարավորություն տալ այդ նոր զորակոչիկներին ունենալ ավելի հարգալից, ավելի հանդուրժող եւ ինչո՞ւ ոչ, նաեւ՝ փոխադարձ սիրո, այսպես ասած, տեսակի սիրո հիմքի վրա կառուցել իրենց հարաբերությունները։

Հարգելի գործընկերներ, այս առումով եւս մեկ անգամ շեշտեմ, որ ՀՀ ԱԺ համապատասխան հանձնաժողովն ունի շատ մեծ անելիքներ, եւ ակնկալում եմ նաեւ ձեր բոլորի մասնակցությունը, քանի որ վերստին անգամ կրկնեմ՝ հասարակության մեջ տեղի ունեցող զարգացումներն անմիջականորեն արտացոլվում են նաեւ բանակում միջանձնական հարաբերություններում։ Եվ էս իմաստով այն մշակութային հարթակը, որը  մենք բոլորս պետք է ստեղծենք եւ նաեւ՝ ինչո՞ւ չէ, շատերիս համար այդ մշակութային հարթակը կարոտով է հիշվում, եթե կան այդպիսի հիշողություններ, պետք է ամբողջությամբ նորովի ձեւավորվի՝ իհարկե հաշվի առնելով հին շրջանում ձեռք բերված հաջողությունները, հին շրջանի կարեւորագույն գրպավականներն այս առումով եւ նորովի մատուցվի նաեւ մեր փառապանծ զինված ուժերին։

Այսքանը, եւ միեւնույն ժամանակ ուզում եմ մեկ անգամ եւս ողջունել պրն Քոչարյանի թեկնածությունն այս կարեւորագույն հանձնաժողովը նախագահելու գործում։ Շնորհակալություն ուշադրության համար։

Ա.ՍԻՄՈՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն, պրն Գեւորգյան։ Հաջորդ ելույթի համար՝ Տիգրան Կարապետյան։ Խնդրեմ, պրն Կարապետյան։

Տ.ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ

-ԱԺ հարգարժան նախագահություն, հարգելի գործընկերներ, պրն Քոչարյանն իր ելույթում մի շատ կարեւոր շեշտադրում արեց՝ ռազմարդյունաբերության հետ կապված, եւ սրանք ուղղաի դեկլարատիվ բառեր չեն, եւ մեր երկրում, մեր նորանկախ պատմության մեջ, իսկապես մենք կանգնած ենք շատ կարեւոր հանգրվանի առաջ։

Բոլորդ գիտեք, որ ՀՀ-ն խորհրդային տարիներին ունեցել է լուրջ զարգացած ռազմական արդյունաբերություն, մենք մասն ենք կազմել մի հզոր մեխանիզմի, եւ այս վերջին 3-տասնամյակում, ցավոք սրտի, մենք կորցրել ենք մեր դիրքերը։ Բայց, ի ուրախություն մեզ բոլորիս, պիտի նշել, որ վերջին 11 ամիսներին, հեղափոխությունից հետո մենք շոշափելի արդյունքներ ենք գրանցել։ Տասնամյակներ շարունակ մեր ոլորտի ձեռնարկությունները բազմաթիվ ծրագրեր են ներկայացրել եւ ստացել մերժումներ։ Ունենք լրջագույն մշակումներ, այդ մշակումների մի մասն այս վերջին 10 ամիսներին արդեն գտնվում է սպառազինության մեջ: Մենք լրջագույն պոտենիցիալ ունենք՝ ոլորտում կուտակված, եւ այստեղ մեր հանձնաժողովը կարեւոր առաքելություն ունի, որովհետեւ օրենսդրական դաշտում այս տարիներին մենք ընդունել ենք օրենքներ, որոնք խրախուսել են դրսից մատակարարումները։ Մենք այստեղ լուրջ բացթողում ունենք, եւ կարծում եմ, հանձնաժողովը պատվով կկատարի իր այս առաքելությունը եւ շատ կարճ ժամանակում, շատ տեսանելի ու շոշափելի ժամանակում մենք մեր բանակում կունենանք սպառազինություն, որը կրելու է «արտադրված է Հայաստանում» մակնանշումը։

Ես, ուղղակի, վստահ եմ, որովհետեւ իմ կյանքի վերջին 18 տարիները կապված են այս ոլորտի հետ, 10 տարուց ավել ղեկավարել եմ ոլորտային ձեռնարկություն, ներկայացրել ենք բազմաթիվ ծրագրեր, եւ բոլոր ծրագրերը ստացել են, ինչպես նշեցի, մերժումներ։ Ոլորտում կան խնդիրներ, ամեն ինչ վարդագույն աչքերով, վարդագույն ակնոցներով չեմ ուզում ներկայացնել, խնդիրներ, իսկապես կան, բայց այդ խնդիրների գերակշիռ մասը, իսկապես, ունի օրենսդրական լուծումներ, եւ այդ օրեսդրական լուծումները տալուց հետո մենք ունենալու ենք շատ լուրջ հաջողություններ։

Ես, իսկապես, ոգեւորված եմ, որովհետեւ սա լինելու է ռազմարդյունաբերության հեղափոխությունը, որն արդեն սկսված է։ Վերջին 10 ամիսներին 6 նոր ընկերության հետ կնքվել է մատակարարման պայմանագիր, եւ այդ ընկերությունները մատակարում են սպառազինություն, որի մասին, ցավոք սրտի, չեմ կարող բարձրաձայնել։ ՀՀ-ն փետրվար ամսին Արաբական Միացյալ Էմիրություններում կմասնակցի IDEX 2019 ցուցահանդեսին, եւ առաջին անգամ մենք ներկայանալու ենք բավականին պատկառելի արտադրանքներով։ 37 անուն արտադրանք կներկայացվի IDEX-ին: Սա շատ կարեւոր է, որովհետեւ IDEX-ը համարվում է աշխարհում զենքի ու սպառազինության կարեւոր ցուցահանդեսներից մեկը, եւ ավելի քան վստահ եմ, որ մեր պատվիրակությունն այնտեղից վերադառնալու է պայմանագրերով։

Ռազմարդյունաբերությունը ոչ միայն երկրի պաշտպանունակությունն է, այլ մեր ինքնիշխանության բարձրացման կարեւորագույն գրավականներից մեկը։ Ապրիլյանը ցույց տվեց, որ մենք բազմաթիվ բացեր ունենք, եւ ոլորտի զարգացումը նաեւ աշխարհաքաղաքական նշանակություն է ունենալու, ես ավելի քան վստահ եմ։

Նախկին իշխանությունները, ցավոք սրտի, վերջին օրերին, ամիսներին փորձում են քննադատել մեր գործադիրին եւ ասում են՝ ի՞նչ եք անելու, որ ռազմարդյունաբերություն եք առանձնացնում։ Հարգելիներս, անելու ենք այն, ինչ դուք շարունակաբար 3-տասնամյակ փորձում էիք փակել, մենք արդեն արել ենք, մենք արդեն գրանցված հաջողություններ ունենք, եւ ավելի քան վստահ եմ, որ այդ հաջողությունները շարունակական են լինելու, եւ մենք հասնելու ենք այն հանգրվանին, որին մենք ձգտում ենք։

Երկար խոսել չեմ ցանկանում, բայց կցանկանայի կենտրոնանալ նաեւ տնտեսական ասպեկտի վրա, որովհետեւ ռազմարդյունաբերությունն իր մեջ ներառելով տնտեսության ամենազարգացած ճյուղերը՝ նաեւ լոկոմոտիվն է հանդիսանում մնացած ճյուղերի զարգացման։ Մի փաստ ուղղակի. երբ ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարեց ռազմարդյունաբերության զարգացման մասին, 1 ամիս հետո Հայաստանում կատարվեց առաջին ներդրումն այդ ոլորտում, եւ այս պահին Հայաստանում կառուցվում է գործարան, որը նաեւ ունենալու է ռազմական նշանակություն։ Այս ոլորտը զարգացնելու է մեքենաշինությունը, IT-ն, էլեկտրոնիկան, ես ավելի քան վստահ եմ, որովհետեւ, կրկնում եմ, արդյունքներն արդեն շոշափելի են։

Հաջողություն եմ ցանկանում պրն Քոչարյանին եւ վստահ եմ, որ մենք իսկապես հաջողություն գրանցելու ենք։ Շնորհակալություն։

Ա.ՍԻՄՈՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Հաջորդ ելույթի համար՝ Արեն Մկրտչյան։ Խնդրեմ, պրն Մկրտչյան։

Ա.ՄԿՐՏՉՅԱՆ

-ԱԺ հարգելի փոխխոսնակներ, հարգելի գործընկերներ, նիստի ընթացքին հետեւող ՀՀ սիրելի քաղաքացիներ, ես ցանկանում եմ անդրադառնալ զինված ուժերի հետ կապված որոշ կոռուպցիոն եւ ենթադրյալ կոռուպցիոն դրսեւորումների, գնումների գործընթացի եւ մատակարարումների պրոցեսի հետ կապված որոշ խնդիրների, ինչպես նաեւ վերոշարադրյալ երկուսի պատճառահետեւանքային կապին, նաեւ այս ուղղությամբ կատարված որոշ աշխատանքների։

2018 թվականի  հուլիսի 26-ին, որպես ՀՀ վարչապետի օգնական՝ ԱԱԾ-ին փոխանցել էի փաստաթղթային հիմքեր, որի հիման վրա հարուցվել էր քրեական գործ մատակարար 10 կազմակերպությունների մասով՝ 2009-17 թվականներին, պայմանագրի առկայության պայմաններում, պաշտպանության բանակին սպառազինություն չմատակարարելու, ինչպես նաեւ խոտանված ապրանքների մատակարարման եւ իրական գներից մի քանի անգամ բարձր գներով ապրանքների մատակարարման մասով։ Այս տեղեկություները կան նաեւ ԱԱԾ պաշտոնական կայքում, արդյունքում՝ հարուցվեց քրեական գործ, որի հիման վրա դեկտեմբերի 24-ին հաստատված 7,7 մլրդ դրամից վերականգնվեց 6 մլրդ 500 մլն դրամը, եւ եւս 1 մլրդ 200 մլն դրամը վերականգնման փուլում է։

Ցանկանում եմ նշել, որ պետությունը տարիներ ի վեր մատակարարումների հետ կապված՝ լրջագույն խնդիրներ է ունեցել, եւ այս ոլորտում, իսկապես եղել են բացեր։ Ցանկանում եմ նաեւ նշել, որ հիմա արմատական փոփոխություններ են կատարվում դրանք պատասխանատու գերատեսչությունների կողմից առավել վերահսկելի, առավել թափանցիկ դարձնելու ուղղությամբ։

Պրն Քոչարյան, ձեր ուշադրությունն եմ հրավիրում նաեւ այս հարցին եւ ցանկանում եմ վստահությունս հայտնել, որ պաշտպանության եւ անվտանգության հարցերի մշտական հանձնաժողովի նախագահի պատասխանատու պաշտոնում ընտրվելու պարագայում դուք եւ ձեր գլխավորած թիմն արդյունավետ կաշխատի: Սա նաեւ ասում եմ՝ հաշվի առնելով ձեր հարուստ փորձը եւ անցած ճանապարհը։ Միեւնույն ժամանակ ցանկանում եմ պատրաստակամությունս հայտնել՝ համագործակցել հանձնաժողովի հետ կատարվող աշխատանքների ընթացքում։ Շնորհակալ եմ։

Ա.ՍԻՄՈՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն, ելույթներն ավարտվեցին։ Խմբակցության անունից ելույթի հայտ է ներկայացրել Լուսավոր Հայաստան կուսակցությունը։ Խնդրեմ, պրն Մարուքյան։

Է.ՄԱՐՈՒՔՅԱՆ

-Հարգելի ԱԺ նախագահություն, հարգելի գործընկերներ, ես այլ ելույթ էի պատրաստել, ես չէի պատկերացնում, որ մարդու իրավունքների վերաբերյալ իմ ելույթին կպատասխանի «Իմ քայլը» խմբակցության ղեկավարը, հետո՝ «Իմ քայլը» խմբակցությունից՝ մեր նախկին գործընկեր, փաստաբան Նիկոլայ Բաղդասարյանը, հետո փոխխոսնակն արտահերթ ելույթով կպատասխանի։ Լավ պրծանք, որ այդքանով սահմանափակվեցիք։

Նախ՝ պետք է ասեմ, որ կարծում եմ՝ քաղաքական մեծամասնությունը պետք է հասկանա, որ դուք արդեն այլեւս ահագին ժամանակ է, ո՞նց բացատրեմ՝ երկար վախտ է, իշխանություն եք, դուք եք իշխանությունը, եւ իմացեք, որ այո, ձեզ պետք է ասենէ մարդու իրավունքների խախտումների հետ կապված, որ Ալեն Սիմոնյանն ասում է՝ էդ մե՞զ եք ասում, այո՛, ձեզ ենք ասում, այս, հենց ձեզ, որովհետեւ դուք եք թիվ 1 պատասխանատուն։ Ես հասկանում եմ, որ մարդիկ տարբեր ճանապարհներ են անցել՝ ընդդիմություն են եղել, ակտիվիստ են եղել, լրագրող են եղել, իշխանություն են դարձել, բայց դեռ կարող է՝ տենց ամբողջական զգացողությունը չկա, որ դու իշխանություն ես ու դու պատասխանատու ես ինչ-որ մեկի համար, որը, օրինակ՝ փնթի գործ է քննել կամ բան, բայց էդպես է։

Բայց էստեղ մի ուրիշ խնդիր կա, որ ուզում եմ, պրն Բաղդասարյանը որտե՞ղ է նստում... Հա, ես ճի՞շտ եմ հասկանում, օրինակ՝ իշխանական պատգամավորն էստեղից պաշտպանում է անկախ նախաքննական մարմնին: Դուք ի՞նչ գործ ունեք՝ նախաքննական մարմնին պաշտպանում եք էստեղ, պրն Բաղդասարյան, էդ ձե՞ր գործն է։ Ես ճի՞շտ եմ հասկանում, որ փաստաբանը, որը լավ գիտի, որ Եվրոպական դատարանի կողմից արագ կոմունիկացիան ինչ է նշանակում, ասում է՝ դա ի՞նչ խնդիր կա, ինքն էնտեղ ինչ-որ բան էր ասում, ինչի՞ եք ինձ գործի հանգամանքները պատմում էս ամբիոնից։ Ես հանգամանքների մասին բան ասեցի՞: Ասում եմ՝ Եվրոպական դատարանը գործ է կոմունիկացրել, սա պրոբլեմ է, ինդիկատոր, լույսը վառվում է արդեն, ինդիկատոր է: Եվ էս առումով՝ մենք էստեղ ենք՝ մեր առաքելությունն իրականացնելու, պրն Սիմոնյան, եւ այդ առաքելությունը հետեւյալն է. լինել հակակշիռ եւ փոխզսպող ընդդիմություն խորհրդարանում՝ հանուն քաղաքական համակարգի, այդ թվում՝ առաջինը՝ իշխանության քաղաքական առողջության համար։ Եվ փոխանակ դուք շնորհակալ լինեք, որ էստեղից այդ առողջությանը միտված ելույթներ են հնչում, դուք ասում եք՝ մի՛ արեք էդպես, պարզապես չի կարելի, պրն Մարուքյան, ինչո՞ւ եք դա անում։

Ի՞նչ չանենք, չաշխատե՞նք, ի՞նչ չանենք, չբարձրաձայնե՞նք, ի՞նչ եք ուզում, որ անենք, ուզում եք ձեզ գովե՞նք, ձեզ գովացողներ… Կոնկրետ, ուրեմն ասեմ, պրն Սիմոնյան, ասում եք՝ պրն Մարուքյանը ելույթ ունեցավ, ոնց որ կոնկրետ չէր։ Պրն Մարուքյանի ելույթն էնքան կոնկրետ էր, որ եթե էդ թեզերն էդքան հերթով տարբեր ալիքների տեսքով ձեզ հասան, հլա դեռ էդ ալիքները հասնելու են, եթե էս պահին դեռ անգամ չեն մարսվել, ընթացքում կմարսվեն, շատ կոնկրետ ելույթ էր, կարող եք մի հատ էլ դիտել, եւ էն, ինչ-որ կոնկրետ էր՝ կոնկրետ էր, էն, ինչ-որ կոնկրետ չէր, ուրեմն պետք էր՝ էդ ձեւով լիներ, որովհետեւ գոյություն ունեն նաեւ տարատեսակ այլ հանգամանքներ, երբ ելույթ ենք ունենում, բնականաբար, հաշվի ենք առնում՝ ելնելով մեր ունեցած փորձը։

Ես պնդում եմ՝ այո, այն գործերով, որ գործերով Եվրոպական դատարանը կկոմունիկացնի, նման արագությամբ քրեական գործի հետ կապված՝ Եվրոպական դատարանը գործ կկոմունիկացնի, ես գտնում եմ եւ պնդում եմ, որ դրանք փնթի գործեր են, դա իմ կարծիքն է եւ ես խնդրում եմ հարգել իմ կարծիքը։

Եվ մյուս բանը, տիկին Մակունց, գիտե՞ք, երկար ժամանակ է՝ թեւածում է մի ձեւակերպում. մամուլին մենք չենք վերահսկում, լրատվամիջոցներին մենք չենք վերահսկում։ Մենք չենք վերահսկելու լրատվամիջոցներին կամ մենք կոնտրոլ չենք անելու։ Կներեք, մի հատ ձեզ հարց տամ. դուք ի՞նչ լծակ ունեք լրատվամիջոցներին վերահսկելու, ինչ-որ լծակ ունե՞ք։ Ավելին ասեմ. դուք չեք կարող վերահսկել լրատվամիջոցներին, այդտեղ տարբերություն կա։ Մենք չենք վերահսկում՝ նշանակում է՝ մենք կարող ենք վերահսկել, բայց չենք վերահսկում, լավություն ենք ձեզ անում, մենք շատ բարի ենք, մենք լավություններ ենք ձեզ անում, ժողովրդին լավություն եք արել, էլի, որ չեք վերահսկել։ Դուք չեք կարող վերահսկել, եւ մենք նրա համար ենք, որ դուք չկարողանաք վերահսկել, եւ դուք չեք կարողանալու վերահսկել։ Ավելին ասեմ. եթե մի օր էդ ձեւի ցանկություն կունենանք, ես չեմ ասում՝ ունեք նման ցանկություն, ձեզ շատ հստակ՝ ավելին ասեմ. ինչ վերաբերում է՝ դատական իշխանության հետ կապված, իմ ելույթը նրա մասին չէր, որ ճնշեք դատարաններին, իմ ելույթը նրա մասին էր, որ ապահովեք մարդկանց նորմալ մասնակցությունը տարբեր քրեական գործերով, որ պրոցեսը չխաթարվի, որովհետեւ եթե պրոցեսի ներկայացուցիչներից մեկը վտանգված է, պրոցեսն է վտանգված, եւ էդ մարդկանց փաստաբանների ձեռքը փաստեր եք տալիս ընդդեմ էն գործերի, որոնք քննվում են։ Եվ սա էլ եմ ձեզ համար ասում՝ որպես իշխանություն եւ ՀՀ-ի համար եմ ասում։ Եվ էս առումով ես խնդրում եմ սա ֆիքսել. դուք չեք կարող ոչ մի լրատվամիջոցի կոնտրոլի տակ վերցնել ու չեք էլ կարող վերահսկել, էս միշտ  իմացեք եւ մյուս անգամ ասելիս նկատի ունեցեք, որ ձեւակերպումն իր մեջ նաեւ հոգեբանական բան ունի։ Դա նշանակում է, որ իշխանությունը կարող է անել, բայց լավություն է անում, լավություն մի՛ արեք մեզ էդ մասով, լավություն արեք՝ տնտեսությունը զարգացրեք, աղքատությունը կրճատեք, ինչքան կնոպկա կա՝ կողմ քվեարկելու, կողմ կքվեարկենք, նմանատիպ նախագծեր բերեք, ինչքան կարանք, քանի ձեռքով կարանք՝ կողմ կքվեարկենք եւ կպաշտպանենք, եւ մենք էդ առումով որեւէ կոմպլեքս չունենք։

Ես, ուղղակի, պաշտպանության մասով պրն Քոչարյանի հետ ունեցանք որոշակի քննարկում, ինչից ես դրականորեն, պետք է ասեմ՝ տպավորված եմ, ես կարծում եմ, որ շատ կարեւոր է, որ մենք երկիրը տանենք ինստիտուցիոնալ բարեփոխումների ճանապարհով, իսկ դա նշանակում է, որ մենք Կառավարության կառուցվածք պետք է վերադարձնենք այն մարմինները, որոնք, ըստ էության, ես չեմ սիրում էդ բառը, ռուսերենից է եկել՝ սիլովիե ստրուկտուրի կամ ուժային կառույցներ, դա նշանակում է, որ էս կառույցներն ուժով են հարց լուծում, բայց մենք օրենքներով պետք է հարց լուծենք։ Եվ էս առումով, ես կարծում եմ, որ իրավապահ այդ համակարգի այդ հատվածը պետք է վերադարձվի Կառավարության կառուցվածք։

Եվ մի կեղծ թեզ է դրվել շրջանառության մեջ, ես ուզում եմ էդ թեզն էլ հիմա էստեղից մի հատ հերքել, դա հետեւյալն է. ասում է՝ ԱԱԾ-ի ղեկավարը եւ ոստիկանապետը, որ դառնան Կառավարության անդամ, նախարար, նրանք դուրս կգան Կառավարության վերահսկողությունից, ասենք՝ ոչ մեզ են ենթարկվելու, ոչ պրն Միրզոյանին, ոչ պրն Սիմոնյանին, եւ երբ արդարադատության նախարար ունենք, արդարադատության նախարարը ենթարկվում է վարչապետին, որ կունենանք ԱԱ նախարար, կենթարկվի պրն վարչապետին, մեր պաշտպանության նախարարը ենթարկվում է պրն վարչապետին։ Այսինքն, սիրելի հայրենակիցներ, կեղծ թեզ է այն թեզը, որ այս մարմինների՝ Կառավարության կառուցվածք վերադարձը նշանակում է, որ նրանք չեն ենթարկվելու վարչապետին: Դա կեղծ թեզ է։

Եվ՝ արդարադատության նախարարության հետ կապված. էլի ես էստեղ ինչ-որ դիսոնանս... Դուք, լավ, արդարադատության նախարարությանը կարող եք պաշտպանել, իշխանություն եք՝ կարող եք։ Իմ ասածը հետեւյալն է, պրն Բաղդասարյան. երբ ես ասում եմ տիկին Մակունց, որ ոչ թե ականջալուր են եղել, նախագիծ են պատրաստել, լավ են արել, բայց դա չպիտի լինի պոստֆակտում։ Հիշո՞ւմ եք՝ ժամանակին մի ելույթ ունեցա, ասացի՝ ոստիկանությունն աշխատում է հետեւյալ կերպ, ասում ենք՝ իքսն իգրեկին գնալու է, սպանի, ուշադիր եղեք, բռնեք, չսպանի։ Իքսը գնում է իգրեկին սպանում է, գնում են, բռնում են ու ասում են՝ սպանությունը բացահայտված է, բայց իգրեկի դիակը պառկած է էնտեղ։ Հիմա արդարադատության նախարարությունն ի՞նչ է արել. սպասել է, որ փաստաբանի իրավունքները ոտնահարվեն, ավարտվեն, ոչ մի հայտարարություն չանի, այո, վարչապետը դրան անդրադառնա մեր հայտարարությոնից հետո, բնականաբար։ Ու հետո նախագիծ է պատրաստում մեր նախագիծը հրապարակելուց հետո, ես դեմ չեմ, կարող է նախագծեր հրապարակվեն, կարող է գան, իրար միանան, բայց ես չէի ցանկանա, որ իշխանությունը պոստֆակտում արձագանքի։ Այսինքն, ի՞նչ. սպասենք, փաստաբանին չթողնենք գործով մասնակցի, ինքը փաստեր հավաքի, էդ փաստերն օգտագործի կոնկրետ գործով, ասի՝ տեսեք, սիրելի Եվրոպական դատարան, ես չեմ կարողանում իմ պաշտպանյալին պաշտպանել, իրենք հետո ականջալուր լինեն եւ բան անեն: Դա իշխանությունների ուշացած արձագանք է, եւ եթե պետք է, որ էդպես արձանագրվի, ուրեմն էդպես արձանագրենք։ Այո, ուշացած, այլեւս գնացքը գնացած արձագանք է, որովհետեւ նախագիծ կա դրված շրջանառության մեջ, ամեն ինչ կա արած արդեն, հայտարարություն կա, փաստաբանների պալատի ակումբն է միջոցներ, բան։ Ես նայում եմ, փաստաբանները գրում են, ասում են՝ կարո՞ղ է ինքնապաշտպանության միջոցների դիմենք։

Եվ, պրն Սիմոնյան, վերջինը՝ մի բան էլ ասեմ ձեզ. էդ, որ դուք էստեղ թվարկում եք, որ այս իշխանության մեջ սենց մարդիկ կան, բան, ես ինքս հպարտ եմ, որ նման մարդիկ կան, ինքս էլ որպես իրավապաշտպան եմ կանգնել էդ մարդկանց կողքին, երբ պետք է եղել, բայց նաեւ հույս ունեմ, որ էդ մարդիկ կհիշեն, որ իրենք էլ ունեին փաստաբան, ու ՀՀ-ում փաստաբանական գործունեությունը, այն է՝ պրոֆեսիոնալ իրավապաշտպան գործունեությունը պետական մակարդակով պաշտպանության տակ  կվերցվի։

Եվ մենք իրավական պետություն կառուցելու ճանապարհին ենք, ես կարծում եմ, եւ էդ ճանապարհը որեւէ կերպ չի խաթարվի։ Նու, հանգիստ տարեք, կլինեն ավելի սուր ելույթներ, շնորհակալ եմ։

Ա.ՍԻՄՈՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն, պրն Մարուքյան, տենց էլ չլսեցի, թե կոնկրետ մարդու իրավունքների հետ կապված՝ ինչ խնդիրներ կան, որ դուք այդպես վրդովված սենց բաներ էիք անում ամբիոնից եւ կոչ էիք անում ուշադիր լինել։ Կոնկրետ օրինակ դուք այդպես էլ չբերեցիք, խոսեցիք գրեթե ամեն ինչի մասին, շնորհակալ եմ, այնուամենայնիվ։ Իսկ ես խոսքը փոխանցեմ իմ գործընկերոջը: Հարցի քննարկումն ավարտվեց։

Խնդրեմ, պրն Էնֆիաջյան։

Վ.ԷՆՖԻԱՋՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Անցնենք հաջորդ հարցի քննարկմանը։ Տարածաշրջանային եւ եվրասիական ինտեգրման հարցերի մշտական հանձնաժողովի նախագահի թեկնածու առաջադրելու համար ձայնը տրվում է ԲՀԿ խմբակցության ներկայացուցիչ պրն Սերգեյ Բագրատյանին։

Պրն Քոչարյան, եզրափակիչ խոսք է պահանջում պրն Միքայելյանը ձեր համար, խնդրում եմ օգտվել էդ իրավունքից։

Ա.ՔՈՉԱՐՅԱՆ

-Նախ՝ շնորհակալությունս եմ հայտնում այս շահագրգիռ քննարկումն էֆեկտիվ անցկացնելու համար, հատկապես ուզում եմ անդրադառնամ Գոռ Գեւորգյանի հնչեցրած, բարձրացրած հարցին, որը ելույթիս մեջ էդպես նշված չէր, բայց դա շատ կարեւոր խնդիր է՝ միջանձնային հարաբերությունները մեր ուժային կառույցներում։

Ասեմ, որ կան երկրներ, պրն Գեւորգյան, որ այդպիսի հարաբերությունների արդյունքում, եթե կան զինվորականի, զինվորի կորուստներ, այդպիսի զորամասերն ընդհուպ լուծարվում են, օրինակ՝ հրեաներն էդպես են շարժվում՝ համարելով, որ այդ զորամասում արդեն կա վիրուս, որը հաղթահարելը պետք է արդեն մեծ ջանքեր պահանջի։ Էնպես որ, ես չեմ ասում, որ մենք էդ…

  Այս տարի, պարզապես մի ստատիստիկ տվյալ բերեմ, որ 37, կարծեմ, զոհերից 7-ն է հակառակորդի հետ շփումների արդյունքում տեղի ունեցել, մնացածը միջանձնային կամ դժբախտ պատահարների արդյունքում է, որին մենք էֆեկտիվ աշխատանքի արդյունքում՝ գործադիրի, պաշտպանության նախարարության հետ նաեւ մեր համատեղ աշխատանքի արդյունքում պետք է այդ խնդիրների լուծումներին հասնենք։

Արենը Մկրտչյան շատ կարեւոր խնդիր դրեց՝ կոռուպցիայի խնդիրը բանակում, գնումների համակարգը պետք է ուշադրության կենտրոնում լինի։ Անընդհատ տարիներ շարունակ ինչ-որ մարդկանց անուններ են հնչում, բայց որեւէ դեռ զարգացում, ասենք գաստիկներ, չգիտեմ, ինչ-որ… Մշտական գնումները հաղթում են կոնկրետ մարդիկ կոնկրետ նպատակով, իսկ դրանից որեւէ որակական փոփոխություն թե՛ թիկունքային համակարգի մեջ, թե՛ սպառազինության նույնիսկ… Ամենավտանգավորը՝ սպառազինության մեջ էլ կան կոռուպցիոն դրսեւորումներ, որն անթույլատրելի է, որովհետեւ կարող է պատահել նաեւ՝ փամփուշտը սխալ փամփուշտ է, եւ նա կրակելիս պարզապես արժենա մեր զինվորի կյանքը։

Ուզում եմ ասել, որ շնորհակալություն այս քննարկումն էս մակարդակով անցկացնելու համար, հանձնաժողովն իր նպաստը կբերի, կխթանի գործադիր իշխանության հետ միասին այս խնդիրների լուծմանն աջակցումը եւ միասնական ջանքերով, կարծում եմ, որ նոր իրողությունների պայմաններում մենք որակական արդյունքների սպասել չենք տա։ Շնորհակալություն։

Վ.ԷՆՖԻԱՋՅԱՆ

-Ձեզ հաջողություն ենք մաղթում, պրն Քոչարյան, ձեր չափազանց պատասխանատու գործունեության հետ կապված։ Պրն Բագրատյան, խնդրեմ, համեցեք կենտրոնական ամբիոնի մոտ։

Ս.ԲԱԳՐԱՏՅԱՆ

-Հարգելի փոխնախագահներ, հարգելի գործընկերներ, տարածաշրջանային եւ եվրասիական ինտեգրման հարցերի մշտական հանձնաժողովի նախագահի պաշտոնում ԲՀԿ-ն առաջարկում է Միքայել Սերգեյի Մելքումյանի թեկնածությունը։

1983-85 թվականին ծառայել է Խորհրդային բանակում։

1983 թվականին ավարտել է Երեւանի ժողովրդական տնտեսության ինստիտուտի պլանատնտեսագիտական ֆակուլտետը՝ տնտեսագետի մասնագիտությամբ։

1987 թվականին ավարտել է Երեւանի ժողտնտեսության ինստիտուտի ասպիրանտուրան։

1994, 1997-1998 թվականերին վերապատրաստվել է Լիոնի առեւտրաարդյունաբերական պալատում եւ Փարիզ-12 համալսարանում՝ Ֆրանսիայում։ Տնտեսագիտության դոկտոր է, պրոֆեսոր։

1987-1990 թվականներին Երեւանի ժողտնտեսության ինստիտուտում աշխատել է արդյունաբերության էկոնոմիկայի ամբիոնի դասախոս։

1994-1995 թվականներին եղել է ՀՀ գերագույն խորհրդի տեղական ինքնակառավարման հարցերի մշտական հանձնաժողովի փորձագետ։

1998-1990 թվականներին եղել է ՀՀ փոստի եւ հեռահաղորդակցության նախարարի խորհրդական։

1999-2000 թվականներին եղել է ՀՀ սոցիալական ապահովության նախարարության աշխատակազմի ղեկավար։

2000 թվականից Հայաստանի պետական տնտեսագիտական համալսարանի միկրոէկոնոմիկայի եւ ձեռնարկատիրական գործունեության կազմակերպման ամբիոնի պրոֆեսոր է։

2000-2003 թվականներին եղել է պետգույքի կառավարման նարարարի տեղակալ։

2003-2004 թվականներին՝ պետգույքի կառավարման վարչության պետի տեղակալ։

2012-20117 թվականներին՝ ԱԺ պատգամավոր (համամասնական ընտրակարգ, ԲՀԿ)։

 2012 թվականին` ԱԺ տնտեսական հարցերի մշտական հանձնաժողովի անդամ, 2012-2017 թվականներին` նույն հանձնաժողովի նախագահի տեղակալ, ԲՀԿ խմբակցության անդամ։

2015 թվականից մինչեւ օրս ԵԽԽՎ ՀՀ ԱԺ եւ միջպառլամենտական համաշխարհային միության պատվիրակությունների անդամ է։

2017 թվականի մայիսի 19-ին ընտրվել է ՀՀ ԱԺ նախագահի տեղակալ։

2018 թվականից` ԲՀԿ քաղաքական խորհրդի փոխնախագահ։

2017 թվականի ապրիլի 2-ին ԱԺ պատգամավոր է ընտրվել «Ծառուկյան» կուսակցությունների դաշինքի համապետական ընտրական ցուցակով։

Հեղինակ է 150-ից ավելի գիտական աշխատությունների, այդ թվում՝ 20 դասագրքերի, մենագրությունների եւ ուսումնական ձեռնարկների։

Միքայել Մելքումյանն արժանացել է մի շարք պետական պարգեւների, ամուսնացած է, ունի 4 զավակ։

Կարծեմ թե, պրն Մելքումյանը հանրահայտ քաղաքական գործիչ է, հասարակության մեջ ճանաչված եւ հատկապես գիտական շրջանակներում բավականին բարձր գնահատվող պրոֆեսիոնալ է։ Ոչ միայն ՀՀ, այլ միջազգային տարբեր հարթակներում իր դասագրքերը եւ աշխատությունները հաճախակի քննարկվել են, հաճախակի բարձր գնահատականի են արժանացել։ Որպես քաղաքական, հասարակական գործիչ՝ հանրային կյանքում ունի իր ուրույն տեղը, հատկապես՝ ՀՀ տնտեսական կյանքում։ Անկախ Հայաստանի բոլոր զարգացումների ընթացքում տնտեսական զարգացումների, մշակումների հիմքում է միշտ եղել պրն Մելքումյանը եւ կարողացել է այս ընթացքում վայելել հասարակության հարգանքը, ինչպես նաեւ մասնագիտական, դասախոսական, բարձրագույն ուսումնական հաստատության կադրային բազայում միշտ եղել է պահանջարկված եւ հզոր պրոֆեսիոնալ։

Այնպես որ, ԱԺ-ն իր բարձրության վրա կգտնվի եւ իր վստահության քվեն կվստահի պրն Մելքումյանին։ Շնորհակալություն, հարցերի համար՝ խնդրեմ։

Վ.ԷՆՖԻԱՋՅԱՆ

-Շնորհակալություն նաեւ ձեզ, պրն Բագրատյան։ Պրն Բագրատյանին հարցերի համար՝ հերթագրում։

Պրն Բագրատյան, հարցեր չկան, դուք կարող եք զբաղեցնել ձեր տեղը։

Ձայնը տրվում է տարածաշրջանային ինտեգրման հարցերի մշտական հանձնաժողովի նախագահի պաշտոնի համար առաջադրված պատգամավոր պրն Միքայել Մելքումյանին։ Պրն Մելքումյան, համեցեք։

Մ.ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ

-Հարգարժան ԱԺ նախագահություն, հարգելի գործընկերներ, նախ՝ շնորհակալություն, պրն Բագրատյան, ներկայացման համար, ես նաեւ շնորհակալություն եմ հայտնում  իմ կուսակցությանը, նրա ղեկավարին՝ այս բարձր վստահության համար, նաեւ մեր խմբակցության իմ գործընկերներին, որ նորաստեղծ այս հանձնաժողովը, որը ես շատ անհրաժեշտ եմ համարում, այս փուլում վստահելու են ինձ, եթե, իհարկե, ես ընտրվեմ եւ իհարկե, բնականաբար, բոլոր ջանքերը պետք է գործադրեմ, որպեսզի արդյունավետ, ի շահ մեր ժողովրդի եւ պետության կարողանա այս հանձնաժողովը գործել եւ պրակտիկ արդյունքներ ցույց տալ։

Հարգելի գործընկերներ, նախեւառաջ՝ հանձնաժողովի ստեղծման անհրաժեշտության մասին։ Դուք գիտեք, որ 2007 թվականից ԱԺ-ն ուներ եվրաինտեգրման հանձնաժողով, եւ պարտադիր չէր, որ ՀՀ-ն ունենար որոշակի պայմանագիր, ինչպես SEPA-ն է հիմա, այդ հանձնաժողովի ստեղծման համար: Մի փոքր էլ ես համարում եմ, որ սա ուշացած հանձնաժողով է՝ իր ստեղծման առումով, պետք է ավելի շուտ ստեղծվեր, որպեսզի հիմնադիր պայմանագրին, որին մենք անդամակցեցինք 2015 թվականի հունվարի 2-ից, քիչ հետո կասեմ՝ ինչի՞ հատկապես 15 թվականի հունվարի 2-ից, որպեսզի մինչ այդ նաեւ համապատասխան հանձնաժողովը կարողանար պատշաճ խորհրդարանական վերահսկողություն իրականացնել ոչ թե արդեն դե ֆակտո, փաստացի անդամակցությունից հետո եւ արդեն որոշակի պրոբլեմներ շալակած, այլ՝ մինչեւ էդ, որպեսզի նախապատրաստեր, եւ հավուր պատշաճի մենք անդամակցեինք Եվրասիական տնտեսական միությանը։

Նախեւառաջ՝ երկու խոսք, դուք գիտեք, որ հիմնադիր երկրները Ռուսաստանը, Ղազախստանը եւ Բելառուսն են, որի հետ կապված՝ հիմնադիր, տնտեսական միության մասին եմ խոսում, պայմանագիրը ստորագրվել է Աստանայում, 14 թվականի ապրիլի վերջին, իսկ 15 թվականի հունվարի 1-ից մտել է ուժի մեջ, իսկ ՀՀ-ն արդեն իսկ միացել է այդ հիմնադիր պայմանագրին 15 թվականի հունվարի 2-ին, հետագայում նաեւ Ղրղըզստանն է միացել, այսինքն՝ 5 երկրներ են։

Նու, առաջ անցնելով՝ ասեմ, որ տնտեսագիտական առումով ինտեգրացիոն գործընթացները, երբ էստեղ ներկայացվում էր կազմը, պրն Վարդանյանը ներկայացնում էր, ինտեգրացիայի մասին խոսելիս պետք էր նշել, եւ էդպես էլ կարծեմ թե ասվեց, 4 հիմնական ուղղություններ։ Առաջինն ազատ առեւտրի ռեժիմն է, երկրորդն իրենից ներկայացնում է արդեն մաքսային միությունը, երրորդը գալիս են արդեն ընդհանուր կամ միասնական շուկաները, եւ վերջին աստիճանն արդեն տնտեսական միությունն է կամ, մի այլ աստիճան էլ կա, նաեւ՝ վալյուտային միությունը: Դրա հետ փոխշաղկապված, քիչ հետո ես նաեւ կասեմ դրա մասին, որ այս փուլում, իհարկե, մենք չենք գնում նաեւ, որ էդ վալյուտային ընդհանուր արժույթով միություն ունենալու փաստն արձանագրենք, որովհետեւ դեռեւս շատ մեծ ռիսկեր կան, որպեսզի մենք ընդհանուր արժույթ ունենանք այս առումով։

Ինչ վերաբերվում է հանձնաժողովի աշխատանքների գործունեությանը, ես պետք է հետեւյալն ասեմ. իմ հիմնական ծրագրային մոտեցումն այն է եղել, որ Եվրամիության հետ հնարավոր ինտեգրացիոն գործընթացները չպետք է հակադրել Եվրասիական տնտեսական միության մեր անդամակցության փաստին: Հնարավորինս պետք է չանդամակցի, իհարկե, Եվրամիությունը եւ՛ տնտեսական, եւ՛ քաղաքական միություն է, բայց Եվրասիական տնտեսական միության փաստն արդեն, ինչպես ասեցի, արդեն իսկ գոյություն ունի։ Չեմ ուզում շատ-շատ խորանալ, եթե հարցեր կլինեն, միգուցե սա եղել է անվտանգության խնդիր ժամանակին, միգուցե եղել են այլ տարածաշրջանային աշխարհաքաղաքական ռիսկեր, բայց այնուամենայնիվ, դա փաստ է եւ մենք պետք է կարողանանք առավելագույնս օգտվել այս անդամակցությունից։ Այսինքն, իմ մոտեցումն այն է, ոչ թե, թե ինչո՞ւ ենք մենք Եվրասիական տնտեսական միության անդամ, այո, մեր քաղաքական ուժը ջատագովն է եղել, եւ մենք կողմ ենք քվեարկել, որ մենք պետք  է միանանք Եվրասիական տնտեսական միությանն այդ փուլում, բայց նաեւ մենք պետք է հարցադրումներ անենք, որ առավելագույնս չենք կարողանում, նույնիսկ միջին մակարդակով մենք չենք կարողանում այսօր օգտվել Եվրասիական տնտեսական միության հնարավորություններից, որի մասին քիչ հետո ես կխոսեմ։

Հիմնական ինտեգրացիոն գործընթացները գնում են 4 ուղղություններով՝ ապրանքների, երկրորդ՝ ծառայությունների, կապիտալի եւ չորրորդը, իհարկե, միգրացիոն գործընթացների, այսինքն, աշխատուժի։ Օրինակ՝ 600 հազար միգրանտ աշխատում է Ռուսաստանում, տարեկան գնում-գալիս են, եւ գիտեք, որ մոտավորապես 1,5 մլրդ դոլար մենք՝ ՀՀ-տրանսֆերտներ է ստանում։ Եթե Ռուսաստանում իրավիճակը սրվում է՝ կապված եւ՛ սանկցիաների հետ, եւ՛ այլ խնդիրների հետ, բնականաբար, էստեղ խնդիրներ են առաջանում։

Առաջ անցնելով՝ ասեմ նաեւ, որ պետք է անպայման մի քանի ցուցանիշներ բերեմ։ Վերջին մի քանի տարիների ընթացքում Հայաստանի եւ Եվրասիական տնտեսական միության, մասնավորապես Ռուսաստանի հետ մեր առեւտրաշրջանառության ծավալներն էապես աճել են, իհարկե, կարող էին ավելի մեծ լինել։ Մենք մոտավորապես 18 թվականի հունվար-նոյեմբերի տվյալներով ունենք 1,7 միլիարդի առեւտրաշրջանառություն: Ինչո՞ւ եմ սա ասում.՝ որովհետեւ շատ կարեւոր է՝ ինտեգրացիոն գործընթացների արդյունքը պետք է լինի նաեւ առտրաշրջանառության ծավալների աճը, չնայած ոչ միայն, իսկ մյուս երկրների հետ՝ Բելառուսի, որի հետ մենք ունենք մոտավորապես 30 հազիվ միլիոն դոլարի կամ Ղազախստանի հետ, որի հետ ունենք մոտավորապես  14-15 մլն դոլարի եւ Ղրղըզստանի հետ՝ ընդհանրապես 1,5 մլն դոլարի, սրանով կարող ենք ասել, որ կամ շատ մինիմալ ենք, կամ նսեմացուցիչ ցուցանիշներ ունենք մյուս մեր Եվրասիական տնտեսական միության անդամ երկրների հետ:

Կա՞ն հնարավորություններ, թե՞ չկան. սա պետք է քննարկել, պետք է հասկանալ: Իհարկե, դրանք կան, որովհետեւ Հայաստանն էնպես չի, որ Բելառուսի հետ կամ Ղազախստանի հետ, նու, Ղրղըզստանը մի քիչ ավելի հեռու է, սպեցիֆիկ է, նոր պետք է ձեւավորել տնտեսական կոոպերացիա կամ որոշակի կապեր: Եղել են, բայց դրանց հիմքերը՝ կապված նախկին Խորհրդային միության էն ձեռնարկությունների հետ, որոնք եղել են մատակարար, կոոպերացված՝ տարբեր, իրար միջեւ, դրանք, իհարկե, փլուզվել են: Էստեղ պետք է մենք նոր շուկաներ հայթայթենք:

Ո՞րն է հիմնական առավելությունը, որ ասում ենք. մեծ շուկա, մոտ 200 միլիոնանոց շուկա, 200 մլն բնակիչ, որը պետք է պահանջարկ ձեւավորել, սա՝ մեկ եւ 2-րդ՝ եթե շուկան մեծանում է, էստեղ մասնակիցները շատանում են, նշանակում է՝ մրցակցային պայմաններն էլ պետք է ավելի ակտիվանան եւ ի վերուստ, ի վերջո, գնա ապրանքների գների էժանացում: Այսինքն՝ մրցակցային պայմաններ, հետո նաեւ՝ որոշակի գնային կարգավորումների խնդիրներ:

Դուք գիտեք նաեւ, ես չեմ ուզում շատ էսպես մասնագիտական բաներ ասեը, որ Մաքսային միության պայմանագրին միանալուց հետո շատ նախարարություններ առաջին հերթին տնտեսական զարգացման եւ ներդրումների նախարարությունը, մրցակցության հանձնաժողովը, հարկային պետական ծառայությունը, մաքսային եւ այլ կառույցներ, տեխնիկական կանոնակարգման հետ կապված՝ նաեւ էկոնոմիկայի նախարարության ստրուկտուրաները, մտավոր սեփականության եւ այլն, բազմաթիվ ուղղություններով համապատասխանեցվել են Եվրասիական տնտեսական միության այս պահանջներին, ինչ որ ընդունել ենք: Խնդիրներ կա՞ն, թե՞ չկան այս ընթացքում: Իհարկե, շատ խնդիրներ կան, դրանցից 1-2-ը ես կասեմ:

Օրինակ՝ էնտեղ, չեմ ուզում շատ ասել, կա տարիֆային, ոչ տարիֆային կարգավորում, այսինքն՝ ոչ տարիֆայինը՝ տարբեր ծառայությունների լիցենզիաների տրամադրում եւ այլն: Այս փուլում մենք լրջագույն պրոբլեմ ունենք, օրինակ՝ երբ որ մեր տեղական՝ ՀՀ տրանսպորտային ընկերությունները չեն կարողանում Լարսից հետո անցնել, որոշակի ապրանքներ տեղափոխել դեպի ԵԱՏՄ տարածք՝ կապված լիցենզիա չունենալու հետ կապված, եւ սա իրականացնում է համապատասխան այլ ընկերություն: Սա հիմա լուրջ քննարկումների շարքում է:

Կամ երկրորդը. որոշակի պայմանագրեր կան, համաձայնագրեր՝ կնքված, դեռեւս ուժի մեջ չեն մտել՝ որոշակի ապրանքների դրոշմման հետ կապված, ասենք՝ ոսկու եւ ոսկյա իրերի, որ դեռեւս ճանաչված չեն, բայց հիմա էդ պետք է լուծվի, ընթացքի մեջ են:

Երրորդ կարեւորագույն խնդիրները՝ որ տարբեր երկրներ կարողանան մասնակցել ԵԱՏՄ անդամ երկրների պետական գնումների գործընթացներին, որը նույնպես պրոբլեմներ է առաջացրել:

Նու, ես պետք է ասեմ, որ շատ խնդիրներ կան, որպես խորհրդարանական հանձնաժողով՝ ես կարծում եմ, որ մեր առաջնահերթ խնդիրը պետք է լինի լրջագույն գույքագրման ենթարկել այն իրավական բազան, որը կա ԵԱՏՄ պայմանագրին միանալու շրջանակներում եւ դրանից բխող տարբեր ընթացակարգերի մոնիթորինգի կազմակերպման համար, որի համար կարծում եմ, որ հանձնաժողովը կձեւավորվի եւ մեծածավալ աշխատանք ունի անելու, նաեւ՝ գիտափորձագիտական լրջագույն խորհուրդ կառույց ստեղծելու: Կան տարբեր ակումբներ, տարբեր գիտնականներ, տնտեսագետներ, որոնք ժամանակ առ ժամանակ հանդես են գալիս Եվրասիական տնտեսական պրոբլեմատիկայի շրջանակներում, անուններ չեմ ուզում ասել, մենք պետք է կարողանանք Եվրասիական բանկի ստեղծված հնարավորություններից նույնպես ճիշտ օգտվել: Եթե հիշողությունս չի դավաճանում, ուրեմն, 16-17 թվականների համար, կամ 15, 16, 17 թվականների համար 3 տարի շարունակ մենք Եվրասիական բանկից տարեկան 100 մլն դոլար վարկ ենք վերցրել՝ բյուջետային կայունության ապահովման համար, այսինքն՝ կոնկրետ դա ինչ-որ ծրագրային մի տեղ չի գնում, բյուջետային... Պետք է նայենք, պետք է քննարկենք, այսինքն՝ երբ հետո հարց կառաջանա, թե հանձնաժողովի խորհրդարանական վերահսկողության շրջանակները որտե՞ղ են վերջանում կամ սկսվում, սա էդքան էլ հեշտ չէ, որովհետեւ էն բոլոր գերատեսչությունները, պետական մարմինները, որոնք, ուրեմն, զբաղված են, այս կամ այն կերպ իրենց գործառույթների տիրույթում է Եվրասիական տնտեսական միության հետ կապված ընթացակարգերի իրականացումը եւ կամ կարգավորումները, էդ մասով, նրանք խորհրդարանական վերահսկողության տիրույթում պետք է գտնվեն, դրա համար էստեղ էն ոլորտների մեջ, երբ որ գրված է հանձնաժողովի տիրույթը, ոլորտները, հենց էդպես էլ գրված է՝ կապերը:

Եվ երկրորդ կարեւոր հանգամանքը. լինելով Եվրասիական տնտեսական միության անդամ պետություն՝ այսուհետ, արդեն նախորդ նաեւ ժամանակահատվածում, որոշակի ռեժիմներ կան, որ արդեն Հայաստանը ԵԱՏՄ-ի անդամ լինելով՝ ԵԱՏՄ եւ երրորրդ երկրներ կապերով է զբաղվում, օրինակ՝ Չինաստանի հետ հարաբերությունները: Մոլդովան օրինակ՝ ինքը դիտորդ պետություն է, բայց Չինաստանի, Վիետնամի եւ Իրանի հետ ունի առեւտրատնտեսական համապատասխան համաձայնագրեր՝ ոչ բոլոր ապրանքների գծով, որտեղ ազատ առեւտրի ռեժիմ է աշխատում: Այսինքն՝ մենք պետք է անպայման հաշվի նստենք էս փաստի հետ, որ այլեւս ԵԱՏՄ շրջանակներում ենք: Եվ, իհարկե, շատ կարեւոր է, որ ԵԱՏՄ-ԵՄ հարաբերություններում, ես պետք է ասեմ, որ որպես Հայաստանի առեւտրատնտեսական կարեւորագույն գործընկեր Ռուսաստանը եւ Եվրամիությունը մոտավորապես հավասար են: Ռուսաստանն էս փուլում, հունվար-նոյեմբերի տվյալներն եմ ասում, մի փոքր առաջ է, ԵԱՏՄ-ը, ընդհանուր առմամբ, ավելի է առաջ, էն փոքր թվերը, որ ասացի, քանի Եվրամիության հետ, բայց առեւտրատնտեսական շրջանառության կառուցվածքն էստեղ բացատրություն ունի եւ առանձնահատկություն ունի: Եթե մենք հիմնականում Եվրամիության երկրների մեր հիմնական պետությունները դրանք, ուրեմն, Գերմանիա, Բուլղարիա, Բելգիա, Շվեյցարիա, ընդունենք պղնձի խտանյութի կամ ֆերոմոլիբդենի արտահանման հետ կապված՝ Եվրասիական տնտեսական միության շուկաները մեզ համար այլեւս այլ ապրանքներ են, չթվարկեմ ապրանքների անունները: Այսինքն՝ էստեղ առանձնահատկություններ կան, որ մենք պետք է լրջագույն տնտեսագիտական վերլուծության ենթարկենք եւ տեսնենք, թե ՀՀ տնտեսական զարգացման տեսլականը մոտակայում արդյո՞ք նախատեսում է համապատասխան կառուցվածքային տեղաշարժեր, որից կարող է օգտվել՝ շուկա ներթափանցելու իր ունակությունից: Նու, միանգամից առաջ անցնելով՝ պետք է ասեմ, որ գյուղատնտեսական մթերքների մշակման կամ գյուղմթերքների առումով, իհարկե, շուկան շատ մեծ է, բայց մենք շատ չենք կարողանում օգտվել: Պատճառներ կա՞ն. իհարկե, պատճառներ կան: Կա՞ պատճառ՝ տրանսպորտային՝ ծովային, ելք չունենալու հետ կապված, Լարսի, ուրեմն, ճանապարհով անցնելու: Կան էդ խնդիրները, այսինքն՝ հանձնաժողովը պետք է քննարկի, եւ ռազմավարական տեսնենք, թե էդ կոմունիկացիոն, լոգիստիկ խնդիրները ո՞ր ուղղությամբ ենք տանելու, եւ, իհարկե, պետք է Հայաստանի տնտեսությունն աշխատի, ի վերջո: Այսինքն՝ լայն առումով, երբ մենք ասում ենք՝ պետք է ԵԱՏՄ-ից մենք օգտվենք, Հայաստանի տնտեսությունն էֆեկտիվ, արդյունավետ, ի վերջո, պետք է  աշխատի, գտնի էն հիմնական ուղղությունները, տնտեսական կառուցվածքի հիմնական իր ճյուղերը, որոնք պետք է զարգանան եւ, իհարկե, միգրացիոն, մյուս ինտեգրացման մյուս ուղղությունները պետք է շատ նայենք, որի մեջ արդեն ասացի՝ աշխատուժի հետ կապված, կապիտալի, Եվրասիական բանկի համար էլ ասացի եւ այլն:

Երկու խոսք՝ Իրանի, Վրաստանի հետ կապված: Վրաստանի հետ առեւտրաշրջանառությունը բավականին իջել է: Ուրեմն, եթե մենք 17 թվականին ունեինք մոտավորապես 300 մլն դոլարի, էսօր մենք ունենք ընդամենը հունվար-նոյեմբերին՝ 110 մլն դոլարի շրջանառություն:

Իրանի հետ մենք ունենք արդեն մոտավորապես 400 մլն-ի առեւտրաշրջանառություն, Չինաստանի հետ՝ 700 մլն դոլարի: Այսինքն՝ ես կարծում եմ, որ այստեղ մենք լրջագույն խնդիր ունենք: Կոնկրետ ասենք՝ նու, Վրաստանի հետ մենք՝ ԱՊՀ երկրների ժամանակաշրջանից կնքված, ազատ առեւտրի ռեժիմների ժամանակներից ունենք մնացած համաձայնագրեր: Իրանի հետ արդեն գործում են ԵԱՏՄ-Իրան այս ռեժիմները:

Խորհրդարանական հանձնաժողովի գործունեության առումով, կարծում եմ՝ մեզ մոտ կստացվի, որպեսզի մենք կարողանանք, ինչպես ասացի, վեր հանել ամբողջ նորմատիվային բազան, իրավական բազան եւ, իհարկե, միջոցներ ձեռնարկել, որ այնպիսի օրենքներ, որովհետեւ առաջ անցնելով ասեմ՝ թվում է, թե տնտեսական հարցերի կամ պետաիրավականն ամենամեծ կշիռն է ունենալու: Էստեղ ես իմ նախորդ ելույթում ասացի՝ պարտադիր չէ, որ մշտապես գլխադասային ձեռնարկությունը քննարկի էն օրենքները, որոնք մյուս հանձնաժողովները քննարկում են, եւ շատ կարեւորում եմ միջհանձնաժողովային կապերը, հանրային քննարկումները, լսումները՝ որպես ԱԺ մարմին հանձնաժողովներն օգտվեն: Առայժմ այսքանը, սիրով հարցերին կպատասխանեմ:

Վ.ԷՆՖԻԱՋՅԱՆ

-Շնորհակալություն, պրն Մելքումյան: Պրն Մելքումյանին հարցերով դիմելու համար՝ հերթագրում: Հերթագրվել է 8 պատգամավոր, եւ առաջին հարցի իրվունքը կավելացնենք, պրն Մարուքյան, պրն Աբովյանինն է: Պրն Աբովյան, համեցեք:

Ա.ԱԲՈՎՅԱՆ

-Պրն Մելքումյան, շատ հանգամանալից ներկայացրեցիք այդ համագործակցության եզրերը, երանգները, թե ինչը ստացվում է, ինչն առայժմ չի ստացվում, սակայն հիշեցնեմ, որ հնչեցվել էր Բարգավաճ Հայաստան կուսակցության կողմից շատ կարեւորագույն թեզ, դա՝ ԵԱՏՄ եւ Եվրամիություն այդ կամուրջի ստեղծումն է: Բացատրեմ հարցս ինչումն է. մենք ունենք Եվրամիության հետ ընդլայնված պայմանագիր՝ ստորագրված, որը, ըստ ինձ, բացառիկ դեպք է, ոչ ոք չունի այդ հնարավորությունը՝ 2 այդ ինտեգրացիոն համակարգերի հետ որոշակի պայմանագրեր՝ ստորագրած: Այ դուք՝ որպես ակնկալիք, ակնկալվող այդ հանձնաժողովի ղեկավար, ինչպե՞ս կգնահատեք այդ կամուրջի ստեղծումը, որովհետեւ մենք հասկանում ենք՝ սա ոչ միայն տնտեսական որոշակի նշանակություն ունի, այլ ինչո՞ւ ոչ՝ աշխարհաքաղաքական՝ հաշվի առնելով այն խմորումները, որոնք այսօր տեղի են ունենում: Ես չակերտները չեմ բացում մինչեւ վերջ: Համենայնդեպս, գիտեմ, չեմ թաքցնի իմ գործընկերներից, մենք արդեն մի քիչ քննարկել ենք կոնցեպտը, բայց մինչեւ վերջ տենց էլ ինձ համար պարզ չէ: Եթե կարելի , ավելի ընդլայնված: Շնորհակալություն:

Մ.ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ

-Աշխատեմ հակիրճ մի քանի էստեղ հարցադրում անել: Առաջինը պետք է ասել, որ, ես չնշեցի դրա մասին, Հայաստան-Եվրամիություն համագործակցության շրջանակներում, դուք գիտեք, որ գործում է հայտնի «GSP+» համակարգը, որը, ըստ էության, ազատ ռեժիմ է սահմանում Հայաստանի մոտավորապես 7000 ապրանքատեսակների համար դեպի Եվրամիության շուկա: Սակայն, եթե չեմ սխալվում, մաքսիմում մենք 1000 ապրանքատեսակ ենք կարողանում արտահանել դեպի Եվրամիության շուկա, այսինքն՝ չենք կարողանում օգտվել: Օրինակ՝ թեթեւ արդյունաբերական ամբողջ ճյուղը ներգրավված է «GSP+»-ի շրջանակներում, էստեղ, բայց դա չէ խնդիրը, մի բան էլ ասեմ, որ նաեւ Ռուսաստանի գլխավոր առեւտրատնտեսական գործընկերը՝ այս պահի դրությամբ, նույնպես Եվրամիությունն է, այսինքն՝ Ռուսաստանի հիմնական գործընկերն էլ է Եվրամիության շուկան, որը 500 միլիոնանոց շուկա է, եւ ես կարծում եմ, որ կամուրջ հանդիսանալու հանգամանքը պետք է այն լինի, իհարկե, մենք Մաքսային միության մեջ ենք մտած, այսինքն՝ Մաքսային միությունն ինչ-որ գործում է, որեւէ բան էլ չի կարելի փոխել: Առաջ անցնելով՝ ասեմ, որ եթե մենք խոսում ենք Եվրամիության հետ լրացուցիչ տնտեսական շարժառիթների կամ կամուրջների մասին, պետք է հաշվի նստենք արդեն իսկ տնտեսական միության փաստի հետ եւ դրանից դուրս: Եվ էս առումով պետք է ասեմ, որ էն ինչ-որ դրանից դուրս մեզ թույլ է տալիս, որպեսզի մենք կարողանանք ԵԱՏՄ-ի շուկայից հայկական ծագման ապրանքներ էսպես, անունը դնենք «ծագման սերտիֆիկատ», որը 50 տոկոս մոտավորապես իր ձեւավորման, ուրեմն, պետք է լինի տեղում, որպեսզի լինի... Էստեղ մենք կարող ենք նաեւ Հայաստանի միջոցով որոշակի արտահանումներ կատարել: Որոշակի էստեղ կամուրջ կարող է հանդիսանալ, ոնց որ մենք Իրանի սահմանի հետ՝ Հայաստան-Իրան, ունենք ազատ տնտեսական գոտի, եւ պետք է վերաիմաստավորել, ոնց որ թե էս վերջերս դրա մասին շատ քիչ է խոսվում, թե էդ ազատ տնտեսական գոտում ի՞նչ է կատարվում, որտեղ պետք է գան հարկերից ազատված գործունեություն ծավալեն, հետո որոշակի արտահանումներ լինեն: Այսինքն՝ էս բոլորը մենք պետք է կարողանանք օգտագործել, բայց միեւնույն է, ինչ էլ լինի, ես ասեմ, որ, կարծեմ, քննարկում էր գնում եվրաինտեգրացման հանձնաժողովի ժամանակ, թե՛ տեխնիկական կանոնակարգերը, թե՛ սերտիֆիկատները ո՞նց են մեզ մոտ, համապատասխանո՞ւմ են Եվրամիության… Մինչեւ հայտնի սեպտեմբերի 3-ի փաստը մեր ամբողջ օրենսդրությունը համապատասխանեցված էր արդեն: Ես հիշում եմ, որ բերել էին ստեղ 13 թվականի սկզբին Եվրամիության ստանդարտների համար եւ ստեղ պետք է լիներին տարածաշրջանային համապատասխան լաբորատորիաներ՝ եւ՛ Երեւանում, եւ՛ Թբիլիսիում, որպեսզի սերտիֆիկացնեին, այսինքն՝ Հայաստանում էդ սերտիֆիկատը ստանալով՝ միանգամից գնալ Եվրամիություն, էլ էդ պրոբլեմը չառաջանա, եթե մենք կարողանում ենք լուծել Եվրամիության հետ հարաբերություններում էդ տեխնիկական կանոնակարգման եւ սերտիֆիկացման խնդիրները: Սա նույնպես մի քայլ է դեպի Եվրամիության շուկա՝ համարժեք ապրանքներ տանելու համար, բայց, իհարկե, նորից եմ կրկնում, մենք պետք է ճշտենք էն բոլոր ծախսերը, ծախսային մասերը, թե Հայաստանում ապրանք արտադրելը կամ Հայաստանի ինչ-որ դետալներ կամ ասենք՝ կոմպլեկտավորողներ, նյութեր բերելով՝ ի՞նչ է լինելու, դրա ամբողջ ծախսային հատվածը պետք է կարողանանք գնահատել:

Վ.ԷՆՖԻԱՋՅԱՆ

-Պրն Աբովյան, արձագանքման կարիք կա՞:

Ա.ԱԲՈՎՅԱՆ

-Շատ շնորհակալություն, շատ հանգամանալից պատասխան: Իհարկե, բոլոր այդ խնդիրները, որոնք դուք հնչեցրեցիք, իրենք անպայման, կարծում եմ՝ ձեր հանձնաժողով իրենք կանցնեն: Շատ ողջունելի է, որ այդ կոնցեպտը կա արդեն, գաղափարը կա: Կարծում եմ՝ ամեն ինչ կստացվի, նամանավանդ, եւս մեկ անգամ կրկնեմ, սա ոչ միայն տնտեսական ավելի շատ նշանակություն ունի, այլ նաեւ՝ աշխարհաքաղաքական: Շատ շնորհակալություն:

Մ.ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ

-Շնորհակալություն:

Վ.ԷՆՖԻԱՋՅԱՆ

-Հաջորդ հարցի իրավունքը պրն Գրիգորյանինն է: Համեցեք, պրն Գրիգորյան:

Վ.ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

-Շնորհակալություն, պրն փոխնախագահ: Պրն Մելքումյան, իհարկե, համաձայն եմ ձեզ հետ, որ այս հանձնաժողովն ավելի շուտ պիտի ստեղծվեր, եւ կարծում եմ՝ եթե մենք շուտ ունենայինք այս հանձնաժողովը, էսօր մենք ավելի քիչ խնդիրներ կունենայինք ԵԱՏՄ-ի տնտեսական հարցերում:

Իհարկե, ինձ նաեւ շատ է հետաքրքրում տարածաշրջանային ինտեգրման հարցը, հատկապես՝ Իրանի հետ կապած մեր տնտեսական հարաբերությունները։ Ինչպես գիտեք, որոշ ապրանքների գծով մենք Իրանի հետ ունենք ազատ առեւտրի իրավունք։ Մենք այդ ապրանքների ծավալների ավելացման ի՞նչ հնարավորություն ունենք։

Երկրորդը. Իրանից ստացվող գազի ծավալները սահմանափակ են, ի՞նչն է պատճառը, որ մենք չենք կարող ավելացնել այդ գազի ծավալները։ Դա քաղաքակա՞ն խնդիր է, թե՞ տնտեսական։

Երրորդը. եթե չեմ սխալվում, անցած տարի մենք Իրանի սահմանում ստեղծեցինք ազատ տնտեսական գոտի: Արդյո՞ք ունեք ինֆորմացիա, թե ի՞նչ արդյունավետությամբ է գործում այդ տնտեսական գոտին։

Մ.ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ

-Շնորհակալություն, պրն  Գրիգորյան, շատ տեղին եւ կարեւոր հարցերի համար։ Նախ՝ սկսենք գազի թեմայից։ Իրանի հետ արդեն տեւական ժամանակահատված մենք ստանում էինք օրական 1 մլն խմ գազ այն նպատակով, որպեսզի 1 խմ գազի դիմաց բարտեր՝ այսպես կոչված, ապրանքափոխանակության ռեժիմով Իրանին տանք 3 կվտ ժամ էլեկտրաէներգիա։

Պետք է ասեմ, որ դա բավականին ձեռնտու էր նաեւ մեր հանրապետությանը, որովհետեւ եւս 1,5 կիլովատն այդ արդյունքում մեզ, գրեթե, պայմանական ասեմ, առանց ծախսերի մնում էր ի օգուտ։ Արդեն մի 2-3 ամիս կլինի, որ այդ գազի մատակարարման ծավալներն ավելացել են, եթե մոտավորապես, 370 մլն խմ էր, հիմա 515-520 խմ գազ է մատակարարվում։

Այստեղ ի՞նչ առումով է շատ կարեւոր, որ ես պետք է հիշատակեմ, որ արդեն մոտավորապես 4-4,5 տարի շարունակ Հայաստան-Իրան համագործակցության շրջանակներում կառուցվում են բարձրավոլտ էլեկտրահաղորդման նոր գծեր։ Իրականացնում է «Սամիր ինտերնեյշընըլ» ֆիրման, որին մենք ժամանակին ԱԺ-ում տվեցինք հարկային արտոնություններ։  Կրկնակի հարկման այս ինստիտուտն էլ պետք է վերաիմաստավորենք, տեսնենք, թե որ  հանձնաժողովում ոնց է քննարկվելու, որովհետեւ կրկնակի հարկումն էլ որոշակի ռեժիմներ է առաջացնում։ Մի պահ դա ձգձգվեց՝ այդ բարձրավոլտ էլեկտրահաղորդման գծերի հետ կապված հարցը, որովհետեւ եթե մենք կարողանանք Իրանի հետ եռապատկել ներկրվող գազի ծավալը, այն ժամանակվա 370-ը հասցնենք 1,1 մլրդ խմ-ի, այստեղ լուրջ, պոզիտիվ  բալանս կառաջանա Հայաստանի էլեկտրաէներգետիկական համակարգում, իսկ դա հնարավոր է, եթե այդ էլեկտրահաղորդման բարձրավոլտ գծերի հզորությունները  մեծանան։

Հիմա կարծեմ թե որոշակի  ակտիվ աշխատանքներ են իրականացվում, եւ, կարծեմ,  20 թվի վերջում նախատեսված է, բայց արդեն ինքը պետք է 21 թվին, այո, պրն Գրիգորյանն ինձ հուշում է, շատ տեղին է, որովհետեւ ինքը պետք է 19 թվի վերջին գար, բայց ինչ-որ խնդիրներ առաջացան։ Սա կարեւոր լուծում է։

Գազի թեմային անդրադառնամ, կարճ եմ ասելու, որովհետեւ ժամանակս չի հերքում։ Մենք պետք է հնարավորինս ամեն ինչ անենք, որպեսզի գազի այլընտրանքային մատակարարումները միշտ ունենանք։   Այս վերջին զարգացումները գազի թեմայով՝ սահմանին 150-ը 165 դառնալը եւ բանակցությունների շարունակությունը պետք է միշտ մենք իմանանք, որ, այնուամենայնիվ, Իրանից մենք պետք է ոչ միայն բարտերի գծով, այլեւ այդ հնարավորությունը ինչ-որ պահի լինի, որպեսզի մենք կարողանանք գազ ստանալ։

Երեւի, դուք արձագանքեք, ես շարունակեմ, որովհետեւ ժամանակս...

Վ.ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

-Պրն Մելքումյան, իհարկե, ես ուզում էի, որ դուք մինչեւ վերջ հարցերին պատասխանեիք, որովհետեւ ձեր պատասխանից կախված է իմ մյուս հարցը։

Ինձ հետաքրքրում է ազատ տնտեսական գոտու աշխատանքի արդյունավետությունը։ Դուք ի՞նչ կարծիքի եք, որ նման տնտեսական գոտի ստեղծվի նաեւ Շիրակի մարզում, որովհետեւ 90 թվականից այս հարցը մենք բարձրացնում ենք, իսկ դուք շատ լավ գիտեք, որ Շիրակի մարզն այսօր լուրջ տնտեսական բարեփոխումների ու ակտիվացման խնդիր ունի, որովհետեւ համարվում է ամենաաղքատ եւ գործազրկության ամենաբարձր ցուցանիշ ունեցող մարզը։ Մինչ օրս այդ հարցը չի լուծվում։

Եթե կա արդյունավետության խնդիր եւ այդ խնդիրն արդարացնում է իրեն, կարծում եմ, որ  դուք ձեր նպաստը կբերեք այդ խնդիրների  բարձրացմանը  ու լուծմանը։

Երկրորդը. քանի որ ճանաչում եմ ձեզ, ձեր մասնագիտական ունակությունները ու կազմակերպչական կարողությունները, կարծում եմ, որ այդ հանձնաժողովը շատ լավ կաշխատի, եւ մենք առաջիկայում կգրանցենք դրական արդյունքներ։

Մ.ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ

-Սպասենք ընտրությունների արդյունքներին։ Շատ շնորհակալ եմ, պրն Գրիգորյան։ Ասեմ, որ ազատ տնտեսական գոտու հետ կապված՝ վերջին փուլում ես շատ պոզիտիվ ինֆորմացիաներ, տեղեկատվություն չունեմ այդտեղ։ Մի բան է ստեղծելը, մեկ բան է այնպիսի պայման ունենալը, որպեսզի դա սկսի աշխատել։

Քանի որ օրենդիր ենք մենք, մենք ունենք մի շարք օրենքներ, ոչ քիչ, որոնք ընդունելուց հետո չեն աշխատում։ Ընդունվում են, եւ հետո կենսունակ չեն։ Օրինակ՝ իմ նախաձեռնությամբ ստեղծվել է «Արդյունաբերական քաղաքականության մասին» մայր օրենք, որն ասում է, որ մենք պետք է 5 տարվա պետական ծրագիր ունենանք։ Մենք  մինչեւ հիմա դենք կարողանում պետական ծրագիր ունենալ։

Օրենքի պահանջ կա Կառավարությանը, ես այսօր չեմ ուզում, հիմա, սենց  ուղղել, ասել՝ հենց հիմա այդ պետական 5-ամյածրագիրն ինչի՞ չկա, որովհետեւ երբ ծրագիրը կազմվեց, տակը պետք է ռեսուրս լինի։

Երկրորդը՝  երբ դուք ասում եք, թե Շիրակի մարզում ունենան, ինձնից որ լինի, այդ օրենքում գրված է տարիների ընթացքում ամեն մարզում ունենալ մեկ արդյունաբերական գոտի։ Այսինքն՝ գոնե արդյունաբերական արտադրանքը չենք կարող բոլոր ապրանքների համար, բոլոր մարզերում ազատ տնտեսական գոտիներ... Որովհետեւ ես հակված եմ եւ ջատագովն եմ, որ Հայաստանը վերստին պետք է դառնա արդյունաբերական երկիր։ Նայած, թե որ ճյուղերն են զարգանում, բայց ինքն արդյունաբերական երկիր պետք է դառնա, բայց մենք չենք կարողանում թեկուզ մեկ արդյունաբերական գոտի ունենալ։

Ինքս տարիներ առաջ լինելով Թաթարիայում՝ Կազանում, տեսել եմ, որ Թաթարիան մեծ է, մի տեղ Նաբերեժնիի Չեռնին է, մյուս տեղում՝ հզոր Կազանը, դրանց արանքում ստեղծել են խոշորագույն արդյունաբերական գոտի, որն ազատված է։ Այսինքն՝ չեն ասում. մենք զարգացած արդյունաբերական  ինչ-որ ոլորտներ ունենք, բայց մի հատ էլ ինչի՞ ստեղծենք  դրա համար։

Այո, Հայաստանին պետք է, մենք պետք է հասկանանք, թե որ ճյուղերը պետք է արագ զարգանան։ Իհարկե, հաշվի առնելով  այն, որ լոգիստիկ պրոբլեմները Հայաստանում, որ պետք է աշխատատար, գիտատար, ավելի քիչ տրանսպորտատար մեխանիզմ ունեցող ճյուղեր զարգանան, բայց, այնուամենայնիվ, մենք պետք է կարողանանք ռեսուրս դնել տակը։

Ժամանակս երեւի արդեն վաղուց վերջացել է։ Դրա համար մենք պետք է լրացուցիչ ջանքեր գործադրենք, որպեսզի կարողանանք ունենալ դրական, պոզիտիվ պատկեր։

Վ.ԷՆՖԻԱՋՅԱՆ

-Ես կարծում եմ, որ դահլիճում ներկա գտնվող եւ մեզ ունկնդրող՝ մեր երկրի քաղաքացիներին էլ բավականաչափ հետաքրքիր է, դրա համար չէի ընդհատում։

Հաջորդ հարցի համար՝  Անի Սամսոնյան։

Ա.ՍԱՄՍՈՆՅԱՆ

-Պրն   Մելքումյան, երբ  «Լուսավոր Հայաստան» խմբակցությունն առաջարկեց ստեղծել այս հանձնաժողովը, դուք անմիջապես դրանից հետո տարածեցիք հայտարարություն, ներկայացրեցիք նույն հանձնաժողովի տարբեր անվանումով առաջարկը։ Նշեցիք, որ դուք կարող եք իրականացնել այս հանձնաժողովի գործառույթները՝ հիմնավորելով, որ 2009 թվականին դուք ՌԴ-ում իշխող մեծամասնություն «Եդինայա Ռոսիյա» խմբակցության հետ ունեք հուշագիր, եւ ըստ այդմ՝ դուք կարող եք իրականացնել այս հանձնաժողովի գործառույթները։

Ձեր հայտարարությունը, որը դուք տարածել էիք, ինձ համար տարակուսանք է առաջացնում, որովհետեւ սա ենթադրում է, որ դուք այս հանձնաժողովի գործառույթները եւ, ընդհանրապես, ԵԱՏՄ-Հայաստան  փոխհարաբերությունները դիտարկում եք, նախ՝ առաջինը՝ միայն ՌԴ-ի պրիզմայով, ինչը թյուրիմացաբար ենթադրում են նաեւ շատերը։

Երկրորդը. նեղ կուսակցական  «Եդինայա Ռոսիյա» խմբակցության  պրիզմայով, ինչը եւս խնդիր է առաջացնում, որովհետեւ դուք ունեք հուշագիր, դուք ունեք ջերմ գործընկերային հարաբերություններ, եւ արդյո՞ք այդ հարաբերությունները  ձեզ չեն խոչընդոտելու, որպեսզի դուք անաչառ, օբյեկտիվ կերպով վեր հանեք խնդիրներն այս հանձնաժողովում, քննարկման առարկա դարձնեք այդ խնդիրները եւ, ընդհանրապես, մատնանշեք այդ խնդիրները։

Երկրորդ հարցը վերաբերում է նրան, թե որն է լինելու առաջին հարցը, որը դուք դարձնելու եք քննարկման առարկա այս հանձնաժողովում։

Մյուս հարցը կտամ արձագանքման ժամանակ։

Մ.ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ

-Շատ բարի։ Շատ շնորհակալություն կարեւոր հարցի համար։ Ես միայն կարող եմ ողջունել, որ դուք  էլ եք առաջարկությամբ հանդես եկել, ուղղակի, ես տեղյակ չեմ՝ դուք գրավոր առաջարկությա՞մբ եք հանդես եկել, թե ՞ հայտարարե լ եք դրա մասին։ Թե՛ մեկը, թե՛  մյուսը ընդունելի են, որեւէ խնդիր չկա։

  Այսպիսի հանձնաժողով ստեղծելու մտադրությունների մասին  բազմաթիվ անգամ նախորդ խորհրդարաններում մենք խոսել ենք, քննարկել ենք, նաեւ մեր քվեարկություններով ցույց ենք տվել։ Մեզ  չի խանգարել, որ մենք ունեինք եվրաինտեգրման հանձնաժողովի նախագահ, նաեւ այս  ուղղությունը զարգացնենք։

Ես ուրախ եմ, որ մեր կուսակցությունը եւ իր ղեկավարն ակտհիվ հարաբերություն ունի ԵՏՄ անդամ երկրների ղեկավարների հետ։

Այդ, որ դուք ասում եք՝ միայն Ռուսաստանի, ոչ միայն Ռուսաստանի, ինքս, իհարկե, շատ ակտիվ մասնակցում եմ եւ՛ հայ-ռուսական պառլամենտական հանձնաժողովին, ինքս Հայաստան-Ղազախստան բարեկամական խմբի ամենաակտիվ անդամներից մեկն եմ։ Ղազախստանի  դեսպանի հետ շատ-շատ հարցեր ենք քննարկում։

Այդ տարածաշրջանային ինտեգրացիայի մասով, որ դուք ասացիք, ի դեպ՝ Լարսի ճանապարհի հետ կապված, ամենաշատ խցանումներն առաջանում են նաեւ այն պատճառով, որ Ղազախստանը Վրաստանի Սեւ ծովի ափին մի մեծ տերմինալ է կառուցել, նաեւ այդ ղազախական մեքենաներն են գնում այդտեղ, բայց մենք պետք է դրա լուծումները գտնենք։  Հայաստանն էլ այնտեղ պետք է իր տերմինալն ունենա անպայման։

Ինչի՞ համար եմ սա ասում։ Ես համաձայն չեմ այն մտքի հետ, որ դուք ասում եք. միայն Ռուսաստանի հետ։ Ո՞վ է ասել։ Ե՛վ Բելառուսի հետ, եւ՛ Ռուսաստանի, եւ՛ Ղազախստանի։ Ես նաեւ հայ-Ղրղըզական, նախորդ խորհրդարանի, բարեկամական խմբի ղեկավարն եմ, բավականին ջերմ հարաբերություններ ունեմ Ղրղըզստանի պառլամենտի ղեկավարության հետ։ Այնպես որ, համաչափ մենք մեր գործունեությունը ծավալում ենք, բայց ինտեգրացիոն գործընթացներն ունեն օբյեկտիվ հիմքեր, որպեսզի դրանք զարգանան, անպայման, նրանք պետք է լոգիստիկ, եւ շուկաների առումով տեղին լինեն։

Երբ ես ասում եմ, որ Ղազախստանի հետ մենք ունենք ընդամենը 13-14 մլն դոլարի առեւտրաշրջանառություն, դա այդպե՞ս է, թե՞ չէ։ Միայն նայենք ցորենի մատակարարումների մասով, այնտեղ խնդիրներ կան. ո՞նց բերեն, ո՞նց տանեն, հաշվարկներ կան կոնտեյներների, ճանապարհածախսի, լուրջ խնդիրներ  են, որ պետք է դնել եւ նայել, տեսնել. կա՞, ընդհանրապես, հեռանկար, որ Ղազախստանից մենք հացահատիկ ներկրենք եւ այլն։

Մենք միանշանակ ԵԱՏՄ բոլոր երկրների հետ համաչափ զարգացման կողմնակիցն ենք։ ԵԱՏՄ տնտեսական միության իրավապայմանագրային դաշտի շրջանակներում պետք է կարողանանք զարգացնել համաչափ հարաբերություններ։

Ռուսաստանը, իհարկե, օբյեկտիվ եղել է մեր՝ որպես կարեւորագույն եւ գլխավոր առեւտրատնտեսական գործընկեր։ Դեռեւս խորհրդային տարիներից այդ կոոպերացիոն կապերը եղել են հենց Ռուսաստանի հետ, եւ դրանք պետք է շարունակվեն։

Վ.ԷՆՖԻԱՋՅԱՆ

-Արձագանքեք, տիկին Սամսոնյան։

Ա.ՍԱՄՍՈՆՅԱՆ

-Պրն Մելքումյան, իմ տարակուսանքի պատճառը ես հստակ բացատրեցի, որ դուք հանձնաժողովի գործառույթների ստանձնումը բացատրել էիք նրանով, որ դուք ունեք գործընկերային հարաբերություններ ՌԴ-ի իշխող կուսակցության  հետ։

2-րդ հարցը որին դուք պետք է պատասխանեիք, առաջին հարցն է, որը քննարկման եք դարձնելու հանձնաժողովում։

Մյուսը, որ ես կուզենայի սկանալ ձեզնից պարզաբանումներ, դա այն է, որ դուք ձեր ելույթում նշեցիք եւ հիշատակեցիք միասնական դրամական, միասնական արժութային տարածքի մասին, եւ  ասացիք, որ վաղ է դրա մասին  խոսելը։  Այսինքն՝ դուք կարծում եք, գտնում եք, որ մենք կամ ՀՀ-ն պետք է պատրաստ լինի երբեւէ միասնական դրամական արժույթի, միասնական արժութային տարածքի հարցը բերել օրակարգ, քննարկել այդ հարցը, եւ, ընդհանրապես, դուք ի՞նչ կարծիք ունեք այդ հարցի առնչությամբ եւ ի՞նչ ռիսկեր եք այդտեղ տեսնում։

Մ.ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ

-Առաջին օրենքը, որ հանձնաժողովում պետք է քննարկվի: Կանենք հանձնաժողովի նիստը, Ես արդեն ասացի, որ պետք է ամբողջական գույքագրում անել հանձնաժողովում՝ ի՞նչ իրավական բազա կա այդտեղ: Ես կարծում եմ, որ առաջին հարցերից մեկը կլինի այն, որ ես հիշատակեցի, որ երկու, երեք չլուծված հարցեր կան՝ դրոշմների հետ կապված, լիցենզավորման եւ պետական գնումների հետ կապված։ Այն մասով, որ մենք պետք է իրականացնենք, կարգավորում առաջարկենք, արդեն ես ինքս նախօրոք խոսել եմ համապատասխան նախարարության իմ կոլեգաների, գործընկերների հետ, դրանք կլինեն հենց առաջնահերթ հարցերը, որոնք այդտեղ կքննարկենք, այսինքն՝ տակտիկական։

Ինչ վերաբերում է «Եդինայա Ռոսիյա»-ի հետ մեր համագործակցության պայմանագրին, ամենեւին որեւէ մեկը դրանով չի պայմանավորված, ուղղակի, մենք նշել ենք, որ մենք վաղուց ունենք հարաբերություններ։  Այո, այդ հարաբերությունները մենք գնահատում ենք, որ կան,  եւ դրանք որեւէ կերպ չեն խոչընդոտում։

Մենք լավ հարաբերություններ ունենք նաեւ ՌԴ-ի այլ կուսակցությունների հետ։ Ես բազմիցս տարբեր շփումներ եմ ունեցել իրենց խորհրդարանական այլ խմբակցությունների ղեկավարների հետ։ Այնպես որ, որեւէ բանով մեկը մյուսի հաշվին չի լինում։  Որեւէ բան, որ մենք հիշատակել ենք «Եդինայա Ռոսիյա»-ի համար, որեւէ կերպ  չի խաթարում ստեղծված գործընթացը։

Վ.ԷՆՖԻԱՋՅԱՆ

-Հաջորդ հարցի համար՝ Արտակ Մանուկյան։

Ա.ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ

-Հարցս ուղղված է, առաջինը խոսեցիք պետական գնումների եւ ԵՏՄ-ի, մասնավորապես, շրջանակներում։ Ի դեպ՝ 183 միլիոնանոց շուկայի մասին էիք խոսում։ Երբ մենք խոսում ենք այլ պետական գնումներից, ես մի հիմնախնդիր կուզենայի մատնացույց անել, եւ կուզենայի, որ  դրա առումով նաեւ հանձնաժողովը զբաղվի։

Հասկանալի է, որ կամայական ինտեգրացիոն գործընթացը նաեւ հավելյալ ռիսկեր է բերում շուկայում, մանավորապես՝ անբարեխիղճ մրցակցության մասով։ Այս առումով, օրինակ՝ պետական գնումների համակարգում կա հետեւյալ գործիքը. անբարեխիղճ  մրցակիցներին մտցնում են սեւ ցուցակ։

Եթե դուք ուսումնասիրեք, կտեսնեք, որ գրեթե մեր բոլոր հայրենակական մասնակիցները, որոնք ներառված են այդ սեւ ցուցակում, նրանց տվյալները հասանելի են մեր ԵԱՏՄ գործընկերներին, բայց որեւէ այլ ԵԱՏՄ գործընկեր երկրներում ներառված սուբյեկտների մասով տվյալները հասանելի չեն, եւ, ըստ էության, ինտեգրացիոն գործընթացները ենթադրում են, որ երբ որ կա միասնական տիրույթ, այդ միասնական տիրույթում իրենց հարկային ՀՎՀՀ-ները պետք է ամրակցվեն դրան, եւ այս մասնակիցները հնարավորություն  չունենան  այլ երկրներում եւս մասնակցել։

Սա՝ որպես օրենսդրական ուղղություն, որի մասով ցանկալի կլինի, որ դուք նախաձեռնեք որոշակի քայլեր։ Ճիշտն ասած՝ սրա հետ փոխկապակցված է, որ ճիշտ նշեցիք, որ շուկա է, շուկայի հետ պետք է աշխատել, բայց այս առումով նաեւ տրանսլյացիոն ծախսերը, այսինքն՝ տեղեկատվության հայթայթումը եւ տրամադրումը եւս բավականաչափ չի իրականացվում՝ հատկապես պետական գնումների, մասնավորապես, ռուսական ընկերությունները մասնակցում եւ հաղթում են։ Չկա ոչ մի հայրենական ընկերություն, որը մասնակցի ԵՏՄ տիրույթում եւ հաղթի։ Այստեղ էլ խնդիր կա։

Եվ վերջում շատ կուզենայի, որ ձեր այդ պոստուլատները, երբ ասում էիք՝ պետական գնումներ, թվայնացման օրակարգը եւս դրա մեջ կարեւորագույն դեր խաղա, որովհետեւ այս բոլոր հարցերը նաեւ, վերջ ի վերջո, հանգելու են թվայնացման օրակարգին։

Մ.ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ

-Պրն Մանուկյան, լիովին կիսում եմ, շատ կարեւոր հարցադրումներ արեցիք։ Դուք գիտեք, որ մենք որոշակի ժամանակահատված առաջ զրուցել ենք։ Շատ կարեւոր է հասնել նրան, որպեսզի հավասար պայմաններ լինեն ԵԱՏՄ բոլոր անդամ երկրների եւ նրանց տնտեսավարող սուբյեկտների միջեւ։

Եթե չեմ սխալվում, պրն Շաբոյանը ԵԱՏՄ համապատասխան խորհրդի նիստերին ժամանակ առ ժամանակ մասնակցում է, նրա հետ էլ եմ ես բազմիցս խոսել։ Մենք պետք է հասնենք նրան, որ այդ մրցակցային պայմանների մեջ հավասարության եւ թափանցիկության խնդիրը լուծվի։ Եթե մեզ հաջողվի, որ հայաստանյան ձեռնարկությունները կարողանան մասնակցել դրսի պետական գնումներին, իսկապես, տեսեք, հետաքրքիր բան եք ասում, որ որեւէ անգամ չի եղել, որ որեւէ ընկերություն մասնակցի դրսի... Սա լուրջ քննարկման հարց է, որ դուք հարց եք բարձրացնում։

Շատ ներողություն եմ խնդրում, ինչ որ ասացիք, լրիվ կիսում եմ։ Անի Սամսոնյանի հարցադրմանը՝ կապված արժույթի հետ, այս փուլում ես դեմ եմ, որ մենք անցնենք միասնական արժույթի, որովհետեւ միասնական արժույթի անցնելն իր հերթին բերում է որոշակի խնդիրներ, երբէմիսիա իրականացնողը դու չես, էմիսիոն խնդիր կա։ Ես չեմ ուզում շատ հետ գնալ, դեպի  խորհրդային ռուբլու ժամանակները, մինչեւ 93 թվականը, երբ ինքնաթիռներով ռուբլի էին բերում դեպի Հայաստան, եւ Հայաստանն ուշացավ իր սեփական դրամը մտցնել։ Նա մտցրեց 93 թվականի նոյեմբերի 18-ին, թե 22-ին։ Մինչ այդ ամբողջը դոլարազրկվեց, տարան, վերջում Թուրքմենիան էր մնացել, մի քիչ ուշ՝ Թուրքմենիան։

Այլ բան է, պրն Մանուկյան, որ մենք որոշակի հաշվարկներ, օրինակ՝ գազի հետ կապված, հասնենք նրան, որ որոշակի ապրանքների գծով ռուսական ռուբլով կատարենք։ Սա պետք է քննարկել, բայց ես այս փուլում դեմ եմ այս միասնական արժույթին գալ, որովհետեւ դրա համար հետագայում պետք է պայմաններ հասունանան։ Այս փուլում մեծ ռիսկեր է պարունակում ընդհանուր արժույթի անցնելը։

Պրն Մանուկյան, միգուցե դուք արձագանքե՞ք։

Վ.ԷՆՖԻՋՅՅԱՆ

-Արձագանքելու կարիք կա՞, պրն Մանուկյան։ Չէ՞: Հարգելի գործընկերներ, ընդմիջում 30 րոպե։


Ժամը 16:30

    ՆԱԽԱԳԱՀՈՒՄ ԵՆ ՀՀ ԱԶԳԱՅԻՆ ԺՈՂՈՎԻ ՆԱԽԱԳԱՀԻ ՏԵՂԱԿԱԼՆԵՐ  ՎԱՀԵ ԷՆՖԻԱՋՅԱՆԸ, ԱԼԵՆ ՍԻՄՈՆՅԱՆԸ ԵՎ ԼԵՆԱ ՆԱԶԱՐՅԱՆԸ
 

Վ.ԷՆՖԻԱՋՅԱՆ

-Հարգելի գործընկերներ, խնդրում եմ զբաղեցնել ձեր տեղերը, մենք շարունակում ենք մեր աշխատանքները: Պրն Մելքումյան, ձեզ հրավիրում եմ կենտրոնական ամբիոնի մոտ, եւ հաջորդ հարցի համար՝ պրն Ենգիբարյան, համեցեք:

Լ.ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ

-Հարցը, որը ես ուզում էի հնչեցնել, սկզբունքորեն արդեն գտավ իր պատասխանը, բայց ես ուզում եմ անպայման մեկնաբանել պրն Մելքումյանի 2 թեզերը:

Առաջինը, որ եվրասիական եւ եվրոպական ինտեգրացիան իրար չեն հակասում, միանշանակ կողմ եմ ձեր այս թեզին, իրենք իրար հակասել չեն կարող, քանի որ տարբեր հարթությունների են, իսկ Եվրոմիության քաղաքական բովանդակությունները, կարելի է ասել, ձեւավորվում են Եվրոպայի խորհրդի շրջանակներում, որովհետեւ արդեն Ռուսաստանի Դաշնությունը՝ ԵԱՏՄ ամենամեծ պետությունը, նույնպես անդամ է: Կարելի է ասել, որ Երեւանում ձեւավորվելու են օրենսդրական բովանդակություններ, որոնք, այո, նաեւ շատ լավ համադրումներ են ամբողջ եվրասիական այս մեծ տարածաշրջանի հետագա հնարավոր ինտեգրացիայի համար:

Եվ երկրորդը. տեխնիկապես, դուք իրավացի եք, այս 2 հանձնաժողովները պետք է իրար հետ անընդմեջ կապի մեջ լինեն, միգուցե համատեղ լսումներ կազմակերպեն նաեւ հանրության հետ՝ կապերը պահելու առումով: Շնորհակալ եմ:

Մ.ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ

-Շնորհակալություն, պրն Ենգիբարյան, շնորհակալություն: Հուսով եմ, որ անպայման հաջողության դեպքում կաշխատենք նաեւ:

Վ.ԷՆՖԻԱՋՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Հաջորդ հարցի համար՝ Վաղարշակ Հակոբյան:

Վ.ՀԱԿՈԲՅԱՆ

-Բարեւ ձեզ: Հարգելի պրն Մելքումյան, նախ՝ ուզում եմ շնորհակալություն հայտնել, որ դուք ձեր նախորդ ելույթներից մեկում նշեցիք ԱԺ պատգամավորների որակական փոփոխության մասին, ինձ համար սա՝ որպես նորընտիր պատգամավոր, բավականին դրական փաստ է, երբ մեր ավագ գործընկերները սա փաստում են եւ հիմա՝ ըստ էության:

Ես ինքս ենթադրվում է նաեւ, որ աշխատելու եմ ձեզ հետ՝ ձեր ընտրվելու դեպքում, այս հանձնաժողովում եւ ինձ հետաքրքիր են ձեր պատկերացումները՝ մի քանի հարցի հետ կապված: Օրինակ՝ ըստ էության, մենք ունեցել ենք խնդիր, երբ եվրասիական տնտեսական հանձնաժողովի գործառույթների տեղեկացման հետ կապված՝ մենք բավականին թույլ ինֆորմացված ենք եղել եւ ոչ միայն մենք, այլ ամբողջ հայ հասարակությունը: Այստեղից բխել են բազմաթիվ օրենսդրական բացեր, որոնց լրացնելու հնարավորությունը մենք ունեցել ենք, սակայն չենք օգտագործել: Կուզենայի ձեր պատկերացումները լսել, թե ինչպես եք պատկերացնում այս անցումը, եւ այն առաջնահերթությունները, որոնք, ըստ էության, պետք է ծառայեն ՀՀ պետական շահին:

Երկրորդ հարցը. վերաբերում է Եվրասիական բանկին, որը դուք նշեցիք: Էստեղ, ըստ էության, մենք ունենք իրավիճակ, երբ մենք միայն վարկ վերցնողի կարգավիճակ ենք ունեցել, բայց երբ որ ուսումնասիրում ես այդ փորձը պարզ է դառնում, որ այդ բանկը տալիս է բազմաթիվ հնարավորություններ՝ կոնկրետ ծրագրեր իրականացնելու համար: Այսինքն՝ հիմա ես ուզում եմ հասկանալ ձեր պատկերացումները, նաեւ ինչ առաջնային ծրագրեր եք դուք փորձելու, այսինքն՝ մենք բոլորս փորձելու ներկայացնել, որոնք են ամենաառաջնային ծրագրերը, որ պետք է իրականացվեն այս բանկի ֆինանսավորման միջոցով: Հաջորդ հարցը կտամ արձագանքելուց հետո:

Մ.ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ

-Հարգարժան գործընկեր, շատ կարեւոր եւ լուրջ հարցադրումներ արեցիք դուք: Նախ՝ իրավական դաշտի պրոբլեմատիկայի առումով, ես հիշում եմ, որ 15 թվականից հետո Կառավարությունը ժամանակացույց էր հաստատել, թե որ նախարարությունը կամ գերատեսչությունը շատ կարճ ժամանակի ընթացքում ինչ փոփոխություններ պետք է անի, եւ դա հետո պետք է գար ԱԺ: Այսինքն՝ բերում էին էստեղ տարբեր կարգավորումներ, հիմնավորումը հետեւյալն էր. ելնելով Եվրասիական տնտեսական միության մեր անդամակցությունից՝ անել սա, սա, սա, սա: Այսինքն՝ ես արդեն նշեցի՝ մրցակցության հանձնաժողով, մտավոր սեփականություն, տեխնիկական կանոնակարգեր, սերտիֆիկացիա եւ այլն բոլոր բնագավառներում: Այսինքն՝ էդ արագությունը նույնիսկ թույլ չէր տալիս, որովհետեւ նախարարությունների՝ Եվրասիական տնտեսական միության հետ կապված, մասնագիտական ներուժն էլ դեռ պատրաստ չէր, նրան ինչ մենք ասում էինք, այսինքն՝ էդ գործընթացին բավականին կարճ ժամանակում, եւ հետո էդ թերությունները զգացնել տվեցին:

Հիմա՝ դրանից երկուսի՝ մեկը մի հատ պայմանական պլյուս ասեմ, մեկը՝ մինուս: Մինուսներից մեկը հետեւյալն ասեմ. ես մեկ տարի առաջ, 1,5 տարի առաջ շրջանառության մեջ էի դրել մի օրենք, որով առաջարկում էի, որ  երրորդ երկրներից Հայաստան ներմուծվող ապրանքների՝ սահմանին հարկումը, խոսքը գնում է ԱԱՀ-ի մասին, համապատասխանեցվի Եվրասիական տնտեսական միությունից ներմուծող ապրանքների ավելացված արժեքի հարկման ժամանակացույցին, որովհետեւ եթե եվրասիականից ապրանք ենք բերում, մաքսային սահման չկա էդտեղ, խնդիր չկա, սովորական հարկման մեխանիզմ է վարվում: Այսինքն՝ մոտավորապես 50 օր հետո, նու, նայած, ուրեմն, ինքը էնդեէսը հարկվում է, այսինքն՝ բերելուց հետո հաջորդ ամսվա մինչեւ 20-ը: Էս բանը ես առաջարկել էի, որ արվի նաեւ երրորդ երկրներից եկող, որպեսզի տնտեսվարողները սահմանի վրա էդ էնդեէսն էդ պահին չգանձեն, եւ մի քիչ թեթեւանա, իրենց շրջանառու միջոցներն իրենց մոտ կուտակվեն մի քիչ:

Ուրեմն, ինչ հետաքրքիր բան տեղի ունեցավ, որ ասեմ՝ սա զավեշտալի բան է, տենց բան չի եղել եւ հետագայում ես իմ բոլոր գործընկերներին կոչ եմ անելու, որպեսզի ԱԺ համապատասխան վարչությունները, որոնք պետք է սպասարկեն պատգամավորներին եւ օրենսդրական նախագծերին, շատ ուշադիր լինեն: Ինչ եղավ. առաջին ընթերցմամբ միաձայն անցավ՝ չնայած կառավարությունը տվել էր 50-50, նենց ոչ վերջնական էսպես լուծում: Առաջին ընթերցմամբ միաձայն անցավ էդ նախագիծը, երկրորդ ընթերցումից առաջ Կառավարությունը կտրուկ եկավ տնտեսական հարցերի հանձնաժողովում, որ դեմ ենք, մենք չենք նկատել, որ, ուրեմն, էդ հետաձգումը չի կարելի: Բացատրում եմ, ասում եմ, թե թույլ է տալիս, էդտեղ խնդիր չկա, հարկերին չի վերաբերում: Ինչ-որ մի կետ բերեցին, որով ասվում է, որ Կառավարությունը կարող է բոլոր ապրանքներին, որը որ ուզում է, էդ հարկային արտոնությունը տալ, այսինքն՝ էդ հետաձգումն էնդեէսի, բայց մի ակտով չի կարող, որ տենց բա չկա: Հիմա, օրինակ՝ իմ աշխատանքի առաջին գործիքներից մեկը լինելու է, որ անդրադառնանք դրան եւ փոխենք մենք դա, այսինքն՝ պրոբլեմ առաջացավ, մերժեցին, չնայած տնտեսական հանձնաժողովում երկրորդ ընթերցումով էլի միաձայն անցկացրել էին: Այսինքն՝ սա՝ օրինակներից մեկն եմ ասում, որ ասում եք՝ ի՞նչ իրավական բացեր կան:

Երկրորդը՝ էսպես մի քիչ պոզիտիվ ասեմ:

Վ.ԷՆՖԻԱՋՅԱՆ

-Պրն Մելքումյան, ժամանակը սպառվել է, թույլ տանք՝ թող արձագանքեն, դուք շարունակեք:

Վ.ՀԱԿՈԲՅԱՆ

-Շնորհակալություն, պրն Մելքումյան: Կանդրադառնաք, դուք կշարունակեք, բայց ես եւս մեկ հարց ունեմ: Ըստ էության, այս հանձնաժողովի ստեղծումը ես շատ կարեւորում եմ, որովհետեւ սա նաեւ քաղաքական ազդեցություն կարող է ունենալ՝ դրական իմաստով, սակայն ես ձեր տնտեսագիտական կարողությունները շատ լավ գիտեմ, այսինքն՝ բավականին դրական են, բայց սա նաեւ լինելու է քաղաքականություն մշակող որոշակի հանձնաժողով, եւ այս կոնտեքստում ես կուզենայի հասկանալ ձեր պատկերացումները, քանի որ մենք ունենք արտաքին հարաբերությունների հանձնաժողով: Մենք ինչպե՞ս պետք է բալանսավորենք, ինչպե՞ս պետք է աշխատենք, որպեսզի մեր, այսինքն՝ կարծիքները եւ այլն: Այսինքն՝ ես չեմ ուզենա, որ դուք տաք դասական պատասխան, որ մենք միանշանակ պետք է հաշվի առնենք մեր գործընկերներին, այլ կոնկրետ դուք ինչպե՞ս եք պատկերացնում՝ մենք ինչպե՞ս պետք է անենք, որ քաղաքականությունը չխաչվի էստեղ, որովհետեւ սա շատ կարեւոր է: Մենք պետք է արտաքին հարաբերությունների հանձնաժողովին միանշանակ... Այսինքն՝ այդ մանեւրելու... Ըստ էության, հարցը սա էր:

Մ.ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ

-Շնորհակալ եմ: Էլի շատ կարեւոր է: Երբ ես խոսում էի օրենսդրական աշխատանքների կազմակերպման առանձնահատկությունների մասին, ոնց որ ԵԱՏՄ-ն ԵՄ-ին չպետք է հակադրենք, տենց էլ եվրաինտեգրացիան, ԵԱՏՄ, տարածաշրջանային եւ արտաքին հարաբերությունները բացարձակ ոչ պետք է պրոֆեսիոնալ խանդ ունենան, ոչ էլ հակադրվեն, հակառակը՝ պրոֆեսիոնալ բարեխղճություն պետք է ունենան: Էդ առումով՝ ես կարծում եմ՝ մենք 3 հանձնաժողովներով պետք է կարողանանք տարբեր տիպի քննարկումներ կազմակերպել եւ ճիշտ առանձնացնել հարցերը: Հակառակը, միգուցե եւ ճիշտ եւ ճկուն արտաքին քաղաքականություն վարելու համար, միգուցե նաեւ պառլամենտում՝ քաղաքական առումով, էդ բախումը պետք է լինի, էդ բանավեճը, որտեղ, ասենք, եւ նաեւ քաղաքական ուժերի միջեւ հոսանքները, որ ներկայացված են: Այսինքն՝ պետք է, նույնիսկ պետության շահերից ելնելով, կարողանանք էդ դերակատարությունները ճիշտ բաշխել, որ քննարկումների արդյունքում, եթե արտաքին մարտահրավերներ կան, ցույց տանք, թե ի՞նչ, ո՞նց պետք է անել:

Եվ երկրորդը. շատ կարճ եմ ասելու: Նու, օգուտներից, պայմանական եմ ասում, մեկը, որ մենք մինչեւ ԵԱՏՄ-ին անդամակցելը հավաքում էինք 45 մլրդ դրամ մաքսատուրք, ընդամենը: Եվրասիականին անդամակցելուց հետո 1,13 է չէ՞, ընդհանուր կատյոլ է չէ՞, 1,13-ը մոտավորապես բավականին, 150-200 մլն դոլարով ավելի մաքսատուրք է գալիս մեր ընդհանուր կատյոլ միայն ԵԱՏՄ-ի շրջանակներից, այսինքն՝ էստեղ, մեխանիկական առումով՝ մենք պլյուս ունենք:

Ինչ վերաբերում է Եվրասիական բանկին, դուք իրավացի եք, մենակ վարկեր չպետք է վերցնենք: Եվրասիական բանկը խթանում է ԵԱՏՄ երկրների՝ համատեղ նախագծեր իրականացնելու ծրագրերը: Այ, եթե մեզ հաջողվի, մենք կարողանանք ընդունենք Ղազախստանի հետ կամ Բելառուսի հետ կամ մյուսի հետ կարողանանք համատեղ... Լրիվ իրենք թեքված են, որ ամբողջապես, որպեսզի նպաստեն ինտեգրացիոն գործընթացներին, եւ էս առումով, օրինակ՝ երբ քվոտավորման մասին էինք խոսում, թե ինչքա՞ն նավթամթերք է Ռուսաստանը, ընդունեք, քվոտայով կարող մեզ տալ, կամ Բելառուսին: Նա տալիս է էնքան, որը պետք է քո երկրի կենսագործունեության ապահովման համար, ոչ թե էնքան ավելի, որ մի հատ էլ դու նավթ վերամշակես ու ռեէքսպորտ անես, արտահանես, փող աշխատես դրանից: Այսինքն՝ էս բոլոր հարցերը մենք պետք է ճշգրիտ հաշվարկենք:

Վ.ԷՆՖԻԱՋՅԱՆ

-Հաջորդ հարցի համար՝ Արմեն Փամբուխչյան:

Ա.ՓԱՄԲՈՒԽՉՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Պրն Մելքումյան, դուք շատ հանգամանալից ներկայացրեցիք ձեր տեսլականը՝ կապված նորաստեղծ հանձնաժողովի մասով: Ես ինքս նախապատրաստվել էի մտքերի փոխանակման ժամանակ գալ եւ ներկայացնել, բայց դուք գրեթե ամբողջությամբ ներկայացրեցիք, եւ ես չեմ օգտագործի այդ ժամանակը՝ կրկնվելու համար: Բայց եւ այնպես մեկ հարց, երկու հարց ինձ հետաքրքրում է: Դուք շատ քիչ խոսեցիք մեր տարածաշրջանի անմիջական հարեւան երկրների՝ Իրանի եւ Վրաստանի հետ համագործակցության մասով, ինչպես նաեւ դուք նոր մի փոքր առաջ խոսեցիք Ղազախստանից ցորենի ներկրման հնարավոր այլ ուղիների մասով: Դա իրենից ենթադրում է Թուրքմենստանի միջոցով, եթե որպես այլընտրանք դիտարկենք, Թուրքմենստան-Իրան ճանապարհով: Այսինքն՝ այս հանձնաժողովն ավելի... Դուք ունե՞ք այդ տեսլականը, որ ավելի ընդլայնվի աշխարհագրությունը մեր մի փոքր հեռու, բայց տարածաշրջան համարվող երկրների հետ: Շնորհակալություն:

Մ.ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ

-Պրն Փամբուխչյան, ես շատ ուրախանում եմ, որ շատ էնպիսի հարցեր եք տալիս, որ լրացնում եմ իմ, էսպես, փոքրիկ պրեզենտացիան: Շատ իրավացի եք, անպայման պետք է տարածաշրջանային ինտեգրացիայի սահմաններն ընդլայնվեն: Երբ որ ասում ենք տարածարջանային ինտեգրացիա, չենք հասկանում աշխարհագրական սահմաններ՝ Վրաստան, Իրան եւ վերջ, բացարձակ: Մի կողմից՝ էն բոլոր միջազգային պրոյեկտները, որոնք առնչվում են Հայաստանին եւ պետք է Հայաստանը նպաստ կամ օգուտ ստանա, դրանք մեր քննարկման առարկան են լինելու, սա՝ մեկ, եւ երկրորդ, եթե ես վերցնեմ, աշխարհագրորեն, ասենք՝ ԵԱՏՄ-ի սահմանը հասնում է մինչեւ Չինաստան, ասենք, չէ՞: Հիշում եք, որ ԵԱՏՄ-ին անդամակցում էին, ասում էին՝ դե, չի լինի, սահման չունենք, բայց հետո ոնց փոխվեցին, դա դեր չխաղաց: Այսինքն՝ ԵԱՏՄ-Չինաստան, ԵԱՏՄ-Վիետնամ եւ այլ երկրներ, եւ չեմ ուզում թվարկել, տարբեր երկրներ կան, մենք պետք է կարողանանք… Օրինակ՝ էդ մետաքսի ճանապարհի մասին, որ խոսում ենք չէ՞, բայց ինչքան կարող ենք խոսել չէ՞: Եթե մի 10 տարի խոսենք, ասենք՝ էս ինչ լավ պրոյեկտ է, որ Ասիական բանկը Չինաստանում 42 մլրդ դոլար դնում է, որպեսզի... Բայց ո՞ւր է, այսինքն՝ մենք պետք է հասկանանք ռեալությունը: Կամ Հայաստան-Իրան երկաթուղի. սրա մասին խոսեցին, հետո մասնագետներն ասացին, որ դա շահութաբեր չի, բացառված է, որ 1,5-2 մլրդ դոլար դնենք Իրան-Հայաստան, բայց էդ երկաթուղին մեզ օդի, ջրի նման պետք  է, որպեսզի մենք կարողանանք դուրս գանք, ելք դեպի այլ երկրներ, դեպի Էնզելի, կամ չգիտեմ ինչ: Էդ բոլորը հաշվարկներ են, մենք պետք է հասկանանք՝  ռեալ է, թե հըլը մի 10 տարի դա անհնար է լինելու, կամ ընդհանրապես շահագրգռվա՞ծ են, թե՞ չէ, կամ էդ մետաքսի ճանապարհի մի մասը,  որ պիտի գա, մտնի Ադրբեջան, մյուսը պիտի Հայաստանով գնա, կամ Հյուսիս-հարավը, որ հիմա էդ երկու թունելները Սյունիքում ուզում են արագ կառուցել, որ ասում ենք՝ սխալ էր Երեւանի մոտ շինարարություն անել, պետք է էնտեղից սկսեին: Բոլորը քննարկելու ենք մենք, այսինքն՝ մեր հանձնաժողովում, ես կարծում եմ, որ ստեղ չեն ֆորմալացնելու, որ ինտեգրացիա՝ նշանակում է արդեն պայմանագրով էդ միավորումը, էնտեղ որտեղ, որ կան հետինտեգրացիոն կամ նախաինտեգրացիոն գործընթացներ, էդ բոլորը մենք պետք է ներառենք: Օրինակ՝ մենք Սեւծովյան տնտեսական համագործակցության BSEC-ի անդամ ենք չէ՞, ես էլ երկար ժամանակ եղել եմ վեհաժողովի անդամ, հիմա՝ ի՞նչ է, դա մենք պետք է քննարկենք, թե՞ չէ, թե՞ ասենք՝ համագործակցություն է ինտեգրացիա չի քննարկելու բան չկա:

Վ.ԷՆՖԻԱՋՅԱՆ

-Արձագանքման կարիք չկա՞: Հաջորդ հարցի համար՝ Հայկ Կոնջորյան: Համեցեք, պրն Կոնջորյան:

Հ.ԿՈՆՋՈՐՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Պրն Մելքումյան, նախորդ տարիներին պարբերաբար շեշտվել է, որ ԵԱՏՄ-ն մեզ համար՝ Հայաստանի համար, շատ լավ տնտեսական շանսեր եւ հնարավորություններ է ստեղծում՝ 160 միլիոնանոց շուկա եւ այլն, սակայն մյուս կողմից՝ մենք տեսել ենք, որ այդ հնարավորությունների պոտենցիալը ոչ այնքան արդյունավետորեն է օգտագործվում, քան թե կուզենայինք: Նախ՝ հետաքրքիր է ձեր՝ որպես տնտեսագետ, կարծիքը, ինչպե՞ս եք դուք գնահատում այդ արդյունավետությունը նախորդ տարիների ընթացքում եւ ի՞նչ եք կարծում՝ որո՞նք պետք է լինեն այն առաջնահերթությունները, ի՞նչ քայլեր պիտի ձեռնարկենք, որ արդյունավետությունը բարձրացնենք:

Եվ մյուս հարցը. դուք քիչ առաջ հենց ձեր խոսքի վերջին մասում նաեւ շեշտեցիք, այլ երկրների հետ՝ նույն Վիետնամ, Չինաստան էդ ինտեգրացիոն գործընթացները: Ձեր հանձնաժողովը կարծում եմ՝ նաեւ հենց այդ հարցերի թեկուզ տեսլականների, գաղափարների գեներացիայի վայր պիտի հանդիսանա, եւ շատ գոհացուցիչ կլինի, որ դա եւս խթանվի ձեզ մոտ: Շնորհակալություն:

Մ.ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Պրն Կոնջորյան, ես իմ հիմնական ելույթի սկզբում ասացի, որ շատ կարեւորելու եմ գիտափորձագիտական խորհրդի ձեւավորումը, եւ բաց ենք լինելու հանրային լայն քննարկումների համար: Մենք պետք է կարողանանք պարզ լեզվով, ժողովրդին պետք է պարզ ներկայացնենք, հասկանալի, պարզ մի քանի քայլեր անելու լեզվով ասենք, որ, այո, հիմա արդեն փաստ է, որ     ԵԱՏՄ-ում ենք, հետ չենք գնում՝ վիճարկենք՝ թե ինչո՞ւ ենք էնտեղ, բայց մենք գիտենք եւ պետք է առավել օգտվել էդ անդամակցությունից: Բայց եթե մենակ ասենք, որ պիտի օգտվենք ու չկարողանանք, իհարկե, էստեղ մենք գիտենք, որպես փորձառու նաեւ գործիչներ, որ միեւնույն է՝ ԵԱՏՄ-ում կան քաղաքական հարաբերություններ: Ինքը տնտեսական միություն է, բայց տնտեսական հարաբերությունները հիմնված են ԵԱՏՄ անդամ յուրաքանչյուր երկրի քաղաքական առաջնահերթությունների վրա, այսինքն՝ Ղազախստանն իր շահն ունի, Բելառուսն՝ իր շահը: Ասենք, եթե Ռուսաստանը զենք է վաճառում Ադրբեջանին, ինքն ասում է՝ բիզնես է, որովհետեւ երբ ես խոսում եմ, չեմ ուզում ասել, եւ տարբեր դեսպաններ եւ այլն, հիմա զենքի համաշխարհային շուկայում Ռուսաստանի զենքի վաճառքի կշիռը, չգիտեմ, եղել է 16 թվին՝ 27 մլրդ, հետո 17 թվին եկել է 10 մլրդ, իջնում է, Այսինքն՝ ինքն իր պետական, ազգային շահերն է սպասարկում, եւ մենք պետք է կարողանանք մեր քաղաքական առաջնահերթությունները ճիշտ փաթեթավորել ԵԱՏՄ-ի շրջանակներում, շատ հարցեր չքաղաքականացնենք՝ ի վերուստ իմանալով, որ ենթատեքստում քաղաքական խնդիր կա:

Նույնը, օրինակ՝ գազի մատակարարումը: Հիմա, գազի մատակարարման գինը քաղաքական հա՞րց է, թե՞ տնտեսական: Նրանից էլ կա, նրանից էլ կա: Ես միամիտ եմ կոչելու նենց, որ, դե, ինչ խնդիր է, որ ընդամենը մենք 2 մլրդ խորանարդ մետր գազ ենք սպառում, Ռուսաստանի համար դա ի՞նչ պրոբլեմ է, որ ինքն էժան տա, որովհետեւ էդտեղ բիզնես է: Էստեղ պարիտետի խնդիրներ կան, մրցակցային մյուս երկրների հետ բանակցելու ժամանակ փաստերը դնում են: Կամ, ասենք՝ Ղազախստանն ասիական շատ միությունների անդամ է, որտեղ Ադրբեջանի  հետ ինքը Ղազախստանն անդամ է էն ասիական տարբեր միություններում: Էնտեղ, ոնց ինքը... Մեր հարաբերությունները ոնց են կառուցվում իր պահելակերպի կամ արտահայտած մտքերի հետ: Էս բոլորը մեր հանձնաժողովը քննարկելու է, էլ չեմ ասում, որ ես առաջ անցնելով՝ ասեմ, որ 600.000 աշխատանքային միգրանտները, կամ դուք տեսաք, չէ՞, Ղազախստանի Կարագանդայի դեպքերը: Հիմա մեր հանձնաժողովը գործ ունի՞ թե՞ չունի ներքին սփյուռքի մեր հայրենակիցների... Ասելու են՝ դու եվրասիական հանձնաժողով ես, պետք է... Այսինքն՝ ամեն ինչով... Բայց դա պետք է կանոնակարգվի, դա տենց չպիտի լինի, որ դեպքը լինի՝ մենք ռեակցիա տանք, ասենք՝ դեպքն եղավ, նոր ասեցինք՝ էս ինչ է եղել, մի հատ գնանք գործուղում տեսնենք՝ էն ինչ է... Տենց պետք է լինի, մենք պետք է նախատեսենք բոլորը՝ հնարավոր ռիսկերը, որպեսզի կարողանանք ճիշտ ժամանակին արձագանքել, եւ դրա համար պառլամենտական եւ՛ դիվանագիտությունը, եւ՛ օրենսդրական աշխատանքի առանձնահատկությունը, երբ որ ասացի՝ գործիքներ ունի: Շատ գործիքներ... Մենք ասում ենք՝ պառլամենտական երկիր չէ, բայց միշտ պառլամենտական երկիրը նայել է գործադիրին, բարձր ղեկավարությանը. ինչ է ասում: Մենք, որպեսզի դառնանք լիարժեք խորհրդարանական երկիր, պետք է էդ պատասխանատվությունը վերցնենք, հաճախ կարող է տարբերվի Կառավարության որոշումներից: Եվ մի միտք էլ ասեմ, որ պարտադիր չէ, որ Կառավարությունը, որ օրենքների նախագծերին բացասական եզրակացություն է տալիս, հանձնաժողովներում, որտեղ քաղաքական մեծամասնությունն ունի գերակշռություն, անպայման նույն ձեւով մերժի, պետք է էդ բանավեճը փորձել տեղավորել, եթե ռացիոնալ հատիկ է, միեւնույն է՝ պլենար նիստն է որոշելու այդ օրենքների, նախագծերի ճակատագրերը:

Վ.ԷՆՖԻԱՋՅԱՆ

-Պրն Կոնջորյան, արձագանքման կարիք կա՞: Համեցեք:

Հ.ԿՈՆՋՈՐՅԱՆ

-Շնորհակալություն, դուք նաեւ հետաքրքիր թեմա շոշափեցիք՝ միգրացիոն գործընթացների հետ կապված: Հետաքրքիր է ձեր կարծիքը նաեւ միգրացիայի՝ հատկապես աշխատանքային միգրացիայի: Այսպես, հեռանկարով ի՞նչ քայլեր եւ ինչ մեխանիզմներ պիտի կիրառենք, որպեսզի եւ մի կողմից Հայաստանը գրավիչ լինի օտարերկրյա քաղաքացիների համար՝ գալու, էստեղ աշխատելու, եւ՛ մյուս կողմից՝ նաեւ մեր տեղական քաղաքացիների զբաղվածությունն ապահովելու համար, որ տնտեսական եւ տարատեսակ օգուտները միայն բազմապատկվեն:

Մ.ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Այո, ես էդ թեման հակիրճ ասացի, անցա: Տեսեք, ուրեմն, Ռուսաստանի Դաշնությունում կամ այլ երկրներում աշխատող մեր հայրենակիցներ, տրասնֆերտներ Ռուսաստանից՝ մոտ 1,5 մլրդ, եւ բավականին ռիսկեր, եթե էդ տրանսֆերտները կրճատվեն: Ես արդեն ասացի՝ պրոբլեմներ են առաջանում ռուբլու արժեզրկման հետ, պրոբլեմ է առաջանում նաեւ էդ մասով, որովհետեւ մեր համախառն ներքին արդյունքի մեջ էդ 1,5 մլրդը նստած է, եւ միամիտ չլինենք, որ չիմանանք, նաեւ չեմ ուզում շատ փակագծեր բացել, որովհետեւ որոշակի ազդեցության խնդիրներ կան՝ էդ միգրացիայի հետ կապված: Նաեւ հայերը, որ ապրում են Ռուսաստանում եւ այլն, էդտեղ կարող են ռիսկեր առաջանալ, այսինքն՝ պայմանները պետք է էն լինեն, որ մենք կարողանանք հետեւել գործընթացներին, ստատուս քվոն՝ էդ մասով, ինչ-որ մեզ ձեռնտու է, կարողանանք պահպանել, եւ հակառակը՝ կարողանանք նպաստել, որպեսզի նաեւ օգուտներ քաղենք էդ միգրացիոն գործընթացներից: Բայց էդպես էլ չի էլի, որ մենք իմանանք, որ տենց մի 10 տարի, 20 տարի, 30 տարի էդ տրանսֆերտներն անընդհատ գալու են: Պրոցեսներ են, փոխվում են, քաղաքացիություն են ստանում, ընտանիքներ եւ այլն, հիմա անցել է դեռեւս 30 տարի նորանկախ ՀՀ պատմությունից, եւ էս առումով ես կարծում եմ՝ իհարկե, ՀՀ-ը պետք է լինի հայ ժողովրդի, ուրեմն, յուրաքանչյուր քաղաքացու՝ հայերի, երաշխավորը, պաշտպանը: Էս առումով մենք էստեղ անելիքներ ունենք: Հիշում եք՝ մի օրենքի նախագիծ կար, որ, ես չեմ սիրում էդ բառը, ասացին՝ խոպանչիներին հարկել եւ այլն: Տարիներ առաջ, պրն Մանուկյանը կհիշի, մենք Հ1 մի հեռուստահաղորդման գնացինք, որտեղ շինարարական կազմակերպություններ՝ Հայաստանի ռեզիդենտ, որոնք որ աշխատում են Ռուսաստանում, էն քաղաքացիները, որ գնացել էին էնտեղ, պետք է հարկվեին եկամտահարկով: Հետո հասկացան, որ տենց բան չի կարելի անել: Օրինակ եմ ասում, բայց տեսեք, փոխանակ օգնենք՝ մի բան էլ ուզում ենք փչացնել էդ գործընթացը, պրոբլեմներ առաջացնել:

Վ.ԷՆՖԻԱՋՅԱՆ

-Հաջորդ հարցի համար՝ Էդմոն Մարուքյան:

Է.ՄԱՐՈՒՔՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Պրն Մելքումյան, շատ պատեհ առիթ է, կարծում եմ, որ բարձրաձայնենք նաեւ Ռուսաստանի Դաշնությունում՝ Հայաստանի վարորդական իրավունքներով, աշխատող մարդկանց խնդրի մասին: Հենց այսօր ես տեսա, որ live-ով ահազանգում էր մեր քաղաքացին առ այն, որ այսօր պաշտոնապես արգելվել է այլեւս մեր վարորդական իրավունքներով մեքենաներ վարել: Մենք հայ-ռուսական միջխորհրդարանական հանձնաժողովի կազմում, երբ գնացել էինք, էն ժամանակ` պրն Միրզոյանը, ես, պրն Արամ Սարգսյանը, մենք գնացել էինք Ռուսաստանի Դաշնություն, եւ՛ Դումայում, եւ՛ Դաշնային ժողովում բարձրաձայնել ենք խնդիրը: Արդեն 2 տարի եւ ավելի անցել է, եւ դրանից հետո նաեւ 3 անգամ վարչապետի հանդիպումներից առաջ ես նաեւ պրն Փաշինյանին խնդրել եմ, որ էդ հարցը նույնպես ներառի եւ ներառվել է եւ էլի բարձրաձայնվել է, բայց հարցը չի լուծվել, այսօր փաստորեն արգելվել են: Հիմա, ես կարծում եմ՝ մենք ինչի՞ էինք ասում, որ այսպիսի հարթակ է պետք, որ այ, այս հանձնաժողովը պետք է զբաղվի նաեւ մի կողմից՝ շատ պրիմիտիվ, բայց մյուս կողմից՝ շատ կարեւոր հարցով, որ հազարավոր մարդկանց իրավունքներ հենց հիմա սկսվում են ոտնահարվել: Այսինքն՝ էս մարդիկ տարբեր տեղերում աշխատում են, եւ սա աբսուրդ է ԵԱՏՄ-ի մեջ, որովհետեւ պատկերացրեք, օրինակ՝ Ֆրանսիայում Բելգիայի քաղաքացուն բելգիական վարորդական իրավունքով, թույլ չտան աշխատել: Սա նույն բանն է, եւ հենց այս ձեւակերպումով ես դիմել եմ Դումայի փոխխոսնակին մեր հանդիպման ժամանակ: Եվ ես ուզում եմ նաեւ էս հարցը ձեզ ուղղել՝ այլեւս արդեն որպես այս հանձնաժողովի ապագա նախագահ: Ինչպե՞ս եք տեսնում խնդիր լուծումը: Դուրս է գալիս, որ արդեն մենք 2, 3 տարի է՝ էս խնդիրը չենք կարողանում լուծել: Շնորհակալ եմ:

Մ.ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ

-Շնորհակալություն, պրն Մարուքյան, շատ կարեւոր հարցի համար, որը, բազմահազար, տասնյակ հազարավոր մարդկանց, ոչ միայն առանձին քաղաքացիների, շահերին է դիպչում, այլեւ, ընդհանուր առմամբ, արժանապատվությանն է դիպչում, ես չեմ խորշում այդ բառն ասել՝ արժանապատվությանը:

Նախ եւ առաջ՝ որպես խորհրդարան եւ խորհրդարանական երկրի համապատասխան կառույցներ՝ մենք պետք է հասկանանք, ով պիտի ինչ աներ, որ բանը չհասներ, որ... Դրա մասին գոնե պետք է բարձր մակարդակներով խոսեի՞ն, թե՞ չխոսեին, որպեսզի մենք իմանանք, ասենք՝ մի ամիս առաջ իմանայինք, որ էդ պրոբլեմը հասունանում է, հեսա գալիս է, որպեսզի միասին խորհրդակցեինք, տեսնեինք՝ ի՞նչ կա մեր ձեռքին, որովհետեւ եթե մենք ունենք հայ-ռուսական պառլամենտական հանձնաժողով, մենք ունենք տարբեր ուղղակի կապեր, այսինքն՝ մենք դեսպանների ենք ընդունում, շատ բարյացակամ խոսում եւ այլն, այսինքն՝ իմանանք՝ էդ ինչի՞ էդ օրակարգում չի եղել: Ես համամիտ եմ, որ նախ եւ առաջ՝ պետք է հասկանալ, թե ով ինչ պետք է աներ, արե՞լ են, թե՞ չեն արել: Եթե արել են՝ չի ստացվել, մի բան է պետք՝ հասկանալ, թե ինչի՞ չի ստացել, եթե չեն էլ ձեռնարկել, նախօրոք գիտեինք, որ տենց էլ պիտի լինի ու համակերպվել ենք, ես դա տխուր փաստ եմ համարում: Էնպես որ, համամիտ եմ ձեր հարցադրման հետ, կարծում եմ, որ պետք է բոլոր հնարավոր եւ անհնար միջոցները ձեռնարկել, հասկանալ, ո՞ր կետում ի՞նչ է եղել, դա նախատեսված է եղել, որ պետք է ժամկետը լրանա, թե մենք կարող էինք պրավանգացիա անել կամ տանել լուծման: Եվ դրա համար՝ որպես խորհրդարանական վերահսկողության մարմին, եթե դա եղել է համապատասխան պետական կառույցի գործը, որը պետք է նույն Եվրասիականի շրջանակներում, թե հայ-ռուսական ուղղակի հարաբերությունների շրջանակներում, պետք է հասկանանք եւ կտրուկ միջոցներ ձեռնարկենք:

Վ.ԷՆՖԻԱՋՅԱՆ

-Ավարտեցի՞ք, պրն Մելքումյան: Պրն Մարուքյան, արձագանքման կարիք կա՞:

Է.ՄԱՐՈՒՔՅԱՆ

-Շնորհակալ եմ: Ես կարող եմ հավաստիացնել, որ մինչեւ սեպտեմբեր ամիսը Փաշինյան-Վլադիմիր Պուտին ամեն հանդիպումից առաջ ես անձամբ վարչապետին խնդրել եմ, որ այդ հարցը բարձրաձայնվի, եւ ինձ հավաստիացրել է, որ բարձրաձայնվել է: Բայց հիմա մենք ունենք այն, ինչ ունենք, եւ էստեղ ես կարծում եմ՝ հարցը ԵԱՏՄ-ի համակարգում է պետք նայել, որովհետեւ համաձայնագիրն ասում է, որ աշխատուժի ազատ տեղաշարժ կա, հետեւաբար, եթե աշխատուժը՝ ազգային փաստաթղթերով ազատ տեղաշարժվում է մի երկրից մյուս երկիր, որոնք, ըստ էության, միության մեջ են, պետք է փաստաթղթերը փոխադարձաբար ճանաչվեն: Եվ նաեւ ես Դումայում բարձրաձայնեցի այս օրենքը, որ իրենք ընդունել էին, որ, որ երկրում, որ ռուսերենը պաշտոնական լեզու է, այնտեղի վարորդականը կճանաչվի, որը որ չէ՝ չէ: Ըստ էության, էլի այնպես արվեց, որ մեզ վրա չտարածվի: Հիմա, ուղղակի էս տեղեկատվությունս փոխանցում եմ ձեզ եւ հույս ունեմ, որ ընտրվելուն պես դուք նույնպես կզբաղվեք էս հարցով: Շնորհակալ եմ:

Մ.ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Այո, ես էլ եմ միանշանակ կիսում, որ մեր ապագա հանձնաժողովի տիրույթում է: Ես կարծում եմ, որ հենց հիմա, էս նիստից հետո, ես ամբողջապես նույնպես կփորձեմ՝ չնայած որպես պատգամավոր, ոչ որպես հանձնաժողովի նախագահ, անպայման լիարժեք տիրապետեմ, եւ փորձենք լուծումները գտնել: Շնորհակալություն:

Վ.ԷՆՖԻԱՋՅԱՆ

-Հաջորդ հարցի համար՝ Ռուստամ Բաքոյան:

Ռ.ԲԱՔՈՅԱՆ

-Պրն Մելքումյան, նոր ձեւավորվող հանձնաժողովը հատկապես կարեւորում եմ հարեւանների հետ ձեւավորման քաղաքականության կոնտեքստում: Աշխարհում սեւ ոսկով հարուստ երկրներից մեկը մեր հարեւանն է՝ Իրանի Իսլամական Հանրապետությունը, եւ այս պետությունն ունի շուրջ 2000 տարվա պետականության փորձ, որը մեր ձեւավորված եւ ձեւավորվող ամուր հարաբերությունների երաշխիքներից մեկն է, հետեւաբար՝ մենք նաեւ գտնվում ենք աշխարհաքաղաքական շատ բարդ դիրքում, եւ ունենալով Թուրքիայի ու Ադրբեջանի պես հարեւաններ՝ կարեւոր եմ համարում Իրանի Իսլամական Հանրապետության հետ մեր հարաբերությունները: Հետեւաբար՝ մի շատ կարեւոր հարց եմ ուզում ուղղել ձեզ. Հայաստան-Իրան երկաթգծի կառուցմանն ուղղված տեսլական ունե՞ք, թե՞ ոչ եւ եթե այո՝ ապա ի՞նչ քայլեր եք ձեռնարկելու եւ ինչ գործիքներ կան, որ եկող 5 տարիների ընթացքում դուք կիրառելու եք ձեր հանձնաժողովում, որպեսզի մենք ունենանք նման արդյունք՝ Իրան-Հայաստան երկաթգիծ: Շնորհակալություն:

Մ.ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ

-Շնորհակալություն նույնպես շատ կարեւոր հարցի համար: Նու, իհարկե, մենք պետք է Իրանի հետ հարաբերությունները՝ որպես բարեկամական հարաբերություններ, գնահատենք անպայման: Իրանի հետ մենք ունենք 42 կիլոմետրանոց սահման, բայց ունենք 80 մլն բնակչություն՝ հարեւան եւ 1,4 մլն քառակուսի տարածք, 1,4 մլն, Թուրքիան 770.000 է՝ տարածքը: Հիմա, էս առումով ինչի՞ համար եմ էս թվերն ասում. ես մի քանի ամիս առաջ եղել էի Մեղրիում, գիտեք, որ Մեղրին խոշորացված շրջան է, այսինքն՝ Մեղրի-Ագարակ 12 գյուղերը միասնական մի համայնք է, եւ երբ խոսում էի համայնքի ղեկավարի հետ՝ Մխիթար Զաքարյանի հետ, ուրեմն, Մեղրիի սահմանից Թավրիզ քաղաքը 160կմ է, որտեղ Իրանը կառուցում է մեծ մայրուղի: Բայց գալով Մեղրի, էդ ես որպես զբոսաշրջիկ եմ ասում եւ՛ շաբաթ-կիրակի, եւ՛ այլն, Մեղրիում որեւէ բան չկա: Այսինքն՝ դրանք պետք է գնան Քաջարան, Ղափան, որը հեռու է, չեն ուզում գնալ, ասենք, չգիտեմ, ժամանցի տարբեր վայրեր, հյուրանոց եւ այլն, այսինքն՝ պատկերացնում եք, որ էդ խնդիրը մեր տեսադաշտից դուրս է մնացել, այսինքն՝ Մեղրիում նորմալ ճանապարհ չունենք: Առաջ անցնելով՝ ասեմ, որ Քաջարան-Մեղրի ճանապարհը շահագործման է հանձնվել՝ նորմալ, 82 թվին, պատկերացրեք՝ 88 թիվը լիներ, մենք չունենայինք էդ, որովհետեւ միշտ գնում էինք Սադարակով, Նախիջեւանով: Հիմա, էս առումով՝ պետք է ասեմ, որ շատ կարեւոր է Իրանի հետ հարաբերություների ընդլայնումը:

Ինչ վերաբերում է երկաթուղուն. եթե ես չեմ սխալվում սրանից մի 7-8 տարի առաջ ստեղծվել էր Իրան-Հայաստան երկաթուղու պետական հիմնարկ, մի մարմին, որի ղեկավարն էր Աշոտ Շահնազարյանը, որն ինչ-որ նախկինում եղել է տրանսպորտի փոխնախարար: Հետո վերացրեցին, տեսան, որ առաջընթաց չկա, այսինքն՝ վարկավորումը, որ պետք է գնար, էդ 1,5 միլիարդը՝ փուլերով, ոչ մեկ չհամաձայնվեց՝ ելնելով  Իրան-Հայաստան երկաթուղու տնտեսական աննպատակահարմարությունից: Մենք պետք է հասկանանք, որ երկաթուղիները՝ էս ստրատեգիական առումով, տնտեսական նպատակահարմարությամբ չեն կառուցվում, շատ կարեւոր բան եմ ասում: Էսօր Ադրբեջանը կառուցում է Աստարա-Ռաշտ երկաթուղին՝   Ադրբեջան-Իրան, Աստարա-Ռաշտ: Մենք պետք է հասկանանք, որ մեր պետությունն էստեղ պետք է ներդրումներ անի, պետք է հասկանանք՝ ո՞նց ենք անում, անո՞ւմ ենք, չե՞նք անում, ե՞րբ ենք անում: Այսինքն՝ բաներ կան, որ տնտեսական արդյունավետությունից չի գալիս, ստրատեգիական խնդիրներից է գալիս, եւ, երեւի, էսքանն ես ասեմ, որովհետեւ ժամանակս...

Վ.ԷՆՖԻԱՋՅԱՆ

-Պրն Բաքոյան, արձագանքման կարիք կա՞: Միացրեք պրն Բաքոյանի խոսափողը:

Ռ.ԲԱՔՈՅԱՆ

-Ես կխնդրեի, որ անպայման ձեր օրակարգում ունենայիք դա, որովհետեւ ռազմավարական ստրատեգիական կարեւոր նշանակություն ունի Իրան-Հայաստան երկաթգիծը Հայաստանի համար, եւ կարծում եմ՝ մեր համար Իրանի հետ հարաբերությունները՝ բոլոր ասպեկտներում, լայն թափով պետք է զարգացնել ապագայում, որը չի արվել մինչեւ հիմա: Շնորհակալություն:

Մ.ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Եվ մեկ փաստ էլ հիշեցնեմ: Ուրեմն, մի 4-5 տարի առաջ ես մեր կուսակցական ընկերների հետ այցելեցի Չինաստան, եւ իմ հորդորով, թե ո՞ր ձեռնարկություններում եք ուզում լինել, մենք եղանք նաեւ Չինաստանի պետական երկաթուղային խոշորագույն ընկերությունում, որը մի 12 տարի առաջ ռազմականացված կառույց էր, որն աշխարհի շատ երկրներում երկաթուղիներ է կառուցում: Հիմա, էդ Իրան-Հայաստան երկաթուղին նաեւ իրենց տիրույթում է եղել, թե մետաքսի ճանապարհի կառուցման ժամանակ, երբ մի թեւը պետք է մտներ Ղազախստան, Թուրքմենիա, հետո՝ Ադրբեջան, Հայաստան, ոնց պետք է լիներ, որովհետեւ ֆինանսավորողը նույն Ասիական բանկն է, որովհետեւ իրենք էդ գումարը պետք է դնեին: Էս բոլորը մենք պետք է հասկանանք, այսինքն՝ ես կարծում եմ, որ մեր հանձնաժողովը շատ պրակտիկ հանձնաժողով է լինելու՝ էդ տիպի պրոյեկտների քննարկման եւ խորհրդարանական դիվանագիտության միջոցով էդ պրոյեկտների ճակատագրերի վրա ազդեցություն ունենալու առումով:

Վ.ԷՆՖԻԱՋՅԱՆ

-Պրն Մելքումյան, հարցերն ավարտվեցին, դուք կարող եք զբաղեցնել ձեր տեղը: Եվ մտքերի փոխանակության համար՝ հերթագրում: Հերթագրվել է 3 պատգամավոր: Տիկին Զոհրաբյան, համեցեք:

Ն.ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ

-Բարեւ ձեզ, շնորհակալություն: Հարգելի փոխնախագահներ, հարգելի խորհրդարան, միշտ դժվար է ընկերոջ մասին խոսելը,  որովհետեւ միշտ վտանգ կա, որ կարող է լինել սուբյեկտիվ, իսկ ես միշտ փորձել եմ լինել օբյեկտիվ, բայց այս անգամ սուբյեկտիվիզմը մի կողմ դնելով՝ կարծում եմ՝ պրեզենտացիան, որ ներկայացրեց Միքայել Մելքումյանը, թե ինչպես է տեսնում հանձնաժողովի աշխատանքները եւ այն բագաժը, որ ունի Միքայել Մելքումյանը, բացառիկ է, իսկապես բացառիկ: Եվ, ընդհանրապես, մի անկեղծ խոստովանություն ասեմ, էս վերջին օրերին անընդհատ հղում եմ անում՝ նաեւ որպես նախկին լրագրող: Մենք՝ լրագրողներս, շատ չենք սիրել տնտեսագետ պատգամավորների հետ հարցազրույցներ. ինչո՞ւ. որովհետեւ միշտ պրոբլեմ կա, որ իրենք քաղաքական չեն, այսինքն՝ իրենցից չենք կարողացել, հիմա Սիսակը ժպտում է՝ իրավացիորեն հաստատելով իմ ասածը, որ իրենցից չենք կարողացել ստանալ ինչ-որ մի հատ հետաքրքիր քաղաքական ձեւակերպում: Եվ գրեթե բոլոր էն պատգամավորները, ովքեր այս տարիների ընթացքում այս խորհրդարանում եղել են ամենաբարձր կոչումներով՝ դոկտորներ, պրոֆեսորներ եւ այլն, միգուցե որպես լրագրողական օբյեկտ, չեն եղել նաեւ հետաքրքիր՝ լինելով պրոֆեսիոնալներ: Միքայել Մելքումյանը բացառություն է, իսկապես բացառություն է, որ ինքը շատ հետաքրքիր սիմբիոզ է պրոֆեսիոնալի, իսկապես լուրջ պրոֆեսիոնալի, գիտնականի, մտավորականի, նաեւ քաղաքական գործչի: Երբ ինքը ներկայացնում է որեւէ տնտեսական պրոբլեմ, որեւէ խնդիր չկա՝ էդ բարդ ձեւակերպումներից զուրկ տնտեսագիտական… Հասկանում ես խնդիրը, հասկանում ես պրոբլեմը եւ հասկանում ես լուծումը: Սա քաղաքական բարձր level-ի, բարձր մակարդակի, գործչի ունակություն է: Պրոֆեսիոնալիզմ, մեծ պատասխանատվություն եւ, իսկապես, անսահման եռանդ:

Արդեն քանի օր է՝ ես պրն Մելքումյանին լսում եմ, ինքը քննարկում է էն ծրագրերը՝ շատ խանդավառ, թե ի՞նչ պիտի անի այդ հանձնաժողովը եւ ինչպես պիտի այն լրջագույն խնդիրները, ինչի մասին խոսեցին նաեւ իմ գործընկերները: Նաեւ մենք տեսնում ենք ԵԱՏՄ շրջանակներում, նաեւ որոշակի պրոբլեմներ՝ արդեն Մաքսային միության այդ ֆորմատի հետ կապված, օրենսդրության հետ կապված, ինչպես պետք է լուծենք: Նաեւ հարկ եմ համարում հիշեցնել, որ պառլամենտի մոնիթորինգի հարցումներով, անցկացրած մոնիթորինգով՝ նախորդ 2 գումարումների խորհրդարանի ամենաակտիվ պատգամավորը համարվել է Միքայել Մելքումյանը:

Ես վստահ եմ, որ խորհրդարանի մեր գործընկերները բոլոր երկու խմբակցություններից դե, բնականաբար, «Բարգավաճ Հայաստան»-ը եւս, իրենց անվերապահ վստահության քվեն տալու են Միքայել Մելքումյանին, որովհետեւ, վստահ եղեք՝ դրանից միանշանակ շահելու է մեր բոլորի միասնական աշխատանքը: Շնորհակալ եմ:

Վ.ԷՆՖԻԱՋՅԱՆ

-Շնորհակալություն, տիկին Զոհրաբյան: Հաջորդ ելույթի իրավունքը՝ Ալեքսեյ Սանդիկով, որից հետո ես կօգտվեմ արտահերթ ելույթ ունենալու իմ իրավունքից:

Ա.ՍԱՆԴԻԿՈՎ

-Շնորհակալություն: ԱԺ հարգելի նախագահողներ, հարգելի գործընկերներ, թույլ տվեք նախ եւ առաջ՝ արտահայտել իմ մեծագույն լավատեսությունը նորաստեղծ հանձնաժողովի եւ, հատկապես, պրն Մելքումյանի անձի հանդեպ՝ հաշվի առնելով իր մասնագիտական բարձր որակները: Կցանկանայի եւս մեկ անգամ մեր ուշադրությունը բեւեռել ԵԱՏՄ միասնական շուկայում Հայաստանի դերի նկատմամբ, հատկապես՝ գիտահետազոտական եւ փորձակոնստրուկտորական աշխատանքների բնագավառում: Մենք իսկապես ունենք շատ մեծ պոտենցիալ՝ դառնալ ԵԱՏՄ Սիլիկոնային հովիտ: Հավատացեք, ընկերներ, Սերգեյ Մերգելյան, Վիկտոր Համբարձումյան եւ այլ գիտնականներ տվող ազգը պարզապես իրավունք չունի չլինել այդ տարածաշրջանի Սիլիկոնային հովիտը եւ գեոպոլտիչեսկի, տարածաշրջանային, աշխարհաքաղաքական մեր բոլոր ֆակտորները հաշվի առնելով՝ մենք միգուցե նաեւ այլընտրանք չունենք: Բայց լավատեսությանս հետ մեկտեղ՝ կցանկանայի ձեր ուշադրությունը սեւեռել 2 այն մասնավոր օրինակների վրա, որոնցով ես առնչվել եմ իմ աշխատանքային՝ նախկին գործունեության ընթացքում: Օրինակ՝ ինչպես գիտեք Հայաստանում՝ բացի մեր հանրաճանաչ «Արարատ» կոնյակից կամ այլ սննդամթերքից, արտադրվում են նաեւ բարձր տեխնոլոգիական պրոդուկտներ, ինչպիսիք են՝ բջջային հեռախոսներ, սմարթֆոններ, եւ, օրինակ՝ այս դեպքում ԵԱՏՄ օրենսդրության եւ առանձին վերցված երկրների՝ տվյալ դեպքում՝ Ռուսաստանի օրենսդրությունների անհամապատասխանության պատճառով դժվարանում է մեր՝ Հայաստանի պրոդուկտի ելքը դեպի ԵԱՏՄ շուկա, որովհետեւ տվյալ դեպքում գործում է առաջնահերթություն առ այն, որ տվյալ դեպքում առաջնահերթ է համարվում տվյալ մասնավոր երկրի ազգային օրենսդրությունը: Եվ կարծում եմ՝ այստեղ մենք, մենք ասելով՝ ի նկատի ունեմ եւ ինքս՝ հույս ունեմ եւ նախատեսում եմ աշխատել հենց ձեր ղեկավարած հանձնաժողովում, այստեղ շատ ու շատ անելիքներ ունենք:

Երկրորդ մասնավոր խնդիրը, որին կուզենայի սեւեռել ձեր ուշադրությունը, օրինակ՝ 2017 թվականի հունվարի 1-ից արդեն ԵԱՏՄ բոլոր երկրները պարտավոր են սերտիֆիկացում անցնել: Գոյություն ունի «ԷՌԱ-ԳԼՈՆԱՍՍ» համակարգը, որը վթարային իրավիճակներում՝ «էքստրիննոյե ռեագիռովանիյե պրի ավարիի»՝ («ԷՌԱ-ԳԼՈՆԱՍՍ») այսպես ասած, տագնապային կոճակն ունենալու տրանսպորտային միջոցներն այդ կոճակով կահավորվելու խնդիրն ունեն: Իհարկե, Հայաստանն այս պահին ավտոմեքենա արտադրող երկիր չէ, բայց մենք այստեղ ունենք հզորագույն պոտենցիալ՝ հանդիսանալ եւ ներկայանալ որպես սերտիֆիկացման մարմին, այսինքն՝ սերտիֆիկացման լաբորատորիա ունեցող երկիր: Եվ ամբողջ ԵԱՏՄ շրջանակներում մենք կարող ենք իրականացնել այդպիսի տրանսպորտային միջոցների սերտիֆիկացումը, որում, համոզված եմ, մենք գիտահետազոտական այդ հզոր պոտենցիալն ունենք: Բայց այդքան վատատես չեմ այդ բնագավառում, օրինակ՝ կուզենամ նաեւ մի քանի լավ բան նշել, որոնցից մասնավոր դեպք է, որ այս տարեսկզբին, վերջապես, մեկ տարի փաստաթղթաշրջանառությունից, շատ բարդ փաստաթղթային աշխատանքներից հետո հիմնադրվել է ԵԱՏՄ ինժեներինգային կենտրոնը՝ գիտահետազոտական կենտրոնը, որին մասնակից է նաեւ Հայաստանը, եւ այստեղ մենք նույնպես բազմաթիվ անելիքներ ունենք:

Դե ինչ, պրն Մելքումյան, կարծում եմ՝ ԵԱՏՄ այս նախկին տարիների եւ այսուհետ այս գծից առաջ՝ խոսքից գործ անցնելու, կարծում եմ՝ կարեւորագույն ռուբիկոնն է, եւ ձեզ կցանկանամ ուժ, եռանդ, լավատեսություն եւ ամենայն բարիք: Շնորհակալություն:

Վ.ԷՆՖԻԱՋՅԱՆ

-Սիրելի հայրենակիցներ, հարգելի գործընկերներ, տարբեր հարցեր հնչեցին, կարծիքներ եւ մեկնաբանություններ եւ, անշուշտ, տարածաշրջանային եւ եվրասիական ինտեգրման հարցերով մշտական հանձնաժողով ունենալը եւ արդյունավետ կառավարելը, ղեկավարելը  չափազանց կարեւոր եմ համարում եւ մեր գործընկերների կողմից էլ, տեսնում ենք, որ ներդաշնակ մթնոլորտ կա այս հարցի շուրջ: Տարբեր կարծիքներ հնչեցին, թե այս գաղափարն ում կողմից է առաջինը հնչել    երկրորդը, երրորդը: Իրականում այս այն հարցը չէ, որ մտածենք՝ հեղինակային ինչ իրավունք պետք է ամրագրենք, բայց, այնուամենայնիվ, մի քանի փաստի չեմ կարող չանդրադառնալ:

Այո, 2009 թվականից մենք՝ Բարգավաճ Հայաստան կուսակցությունը, Եդինայա Ռոսիա կուսակցության հետ ունի պայմանագիր կնքած, եւ մենք հավատարիմ մնալով մեր պայմանագրի դրույթներին՝ պարբերաբար հանդիպում ենք տարբեր միջոցառումների շրջանակներում, տարբեր մակարդակներով եւ տարբեր հարցեր ենք քննարկում, եւ միանշանակ մեր օրակարգային հիմնական եւ առաջնային, առանցքային հարցը եղել է, կա եւ մնում է մեր փոխգործակցությունը՝ ի շահ ՀՀ-ի, ի շահ մեր ժողովրդի եւ ի շահ մեր 2 պետությունների եւ տնտեսական միության: Այս հարցում մեր փոխգործակցությունը շատ բարձր մակարդակի վրա է, եւ անցած տարի, դեռեւս նոյեմբեր ամսին, Գագիկ Ծառուկյանի գլխավորած պատվիրակությունը մեկնել էր Մոսկվա, խորհրդարանական ընտրությունների նախօրեն էր, եւ մենք նաեւ առիթ ունեցանք քննարկել, թե առաջիկայում տեղի ունենալիք խորհրդարանական ընտրություններից հետո նախկինում մեր կողմից քննարկած, նույն եվրասիական տնտեսական առումով, որքանո՞վ ենք նպատակահարմար համարում այս փոխգործակցությունը նաեւ խորհրդարան տեղափոխել եւ համանուն հանձնաժողով ունենալ: Եվ, վստահաբար, կարեւորել ենք, կարեւորում ենք եւ կարեւորելու ենք՝ ինչի հետ կապված պրն Մելքումյանն առիթ ունեցավ խոսել, բայց նաեւ  արձանագրեց, որ իր ձեռքի տակ տեղեկանք չկա: Հիմա իմ ձեռքի տակ տեղեկանք կա, եւ կլրացնեմ մի քանի տվյալներ՝ որպես վիճակագրություն:

Եվ, այսպիսով, Հայաստանը ԵԱՏՄ-ում գրանցել է ապրանքաշրջանառության ամենամեծ աճը: 2016-2017 թվականներին Հայաստանից արտահանման ծավալներն ավելի քան կրկնապատկվել են: 2017 թվականին Հայաստանի արտահանումն առաջին անգամ գերազանցել է 2 մլրդ դոլարը: 2018 թվականի օգոստոս ամսի տվյալներով՝ Հայաստան-ԵԱՏՄ երկրների միջեւ առեւտրի ծավալն աճել է 20,4 տոկոսով՝ կազմելով 915 մլն դոլար: 2018 թվականի օգոստոսի դրությամբ գյուղատնտեսական ապրանքների արտահանումը ԵԱՏՄ շուկա վերջին 2 տարվա ընթացքում վերջինս 35 տոկոսով աճել է, առանձին ապրանքների դեպքում նույնիսկ գրանցվել է արտահանման ծավալի թռիչքային աճ: Մեր նորանկախ Հանրապետության այդ թռիչքային աճը, ըստ էության, պետք է արձանագրենք, որ գինու շուկայում է տեղի ունեցել, որպեսզի համեմատության մեջ դնենք՝      2017-2018 թվականների համամասնությամբ արտահանման ծավալն աճել է 80 տոկոսով: Սա է փաստը, սա է վիճակագրությունը, իսկ պրն Մելքումյանի մասով գիտենք որ նա դոկտոր, պրոֆեսոր է եւ նրա մասնագիտական կարողությունները լավագույնս թե՛ խորհրդարանի, թե՛ հասարակության կողմից ծանոթ են եւ, վստահ ենք՝ նա լավագույնս իր հմտություններն ի նպաստ այս հանձնաժողովի գործառույթներին հաղորդելու է, որպեսզի մենք ունենանք դրական փոփոխություններ: Հավելենք նաեւ, որ 5-րդ եւ 6-րդ գումարման ժամանակահատվածում, ըստ՝ պառլամենտի մոնիթորինգ կայքի՝ պրն Մելքումյանը ճանաչվել է որպես ամենաակտիվ պատգամավոր, եւ վստահ ենք, որ ձեր ղեկավարությամբ այս հանձնաժողովն ունենալու է մեծ հաջողություններ: Եվ պետք է կարողանանք առավելագույնս օգտվել այս անդամակցությունից եւ մնացած բոլոր հնարավորություններից:

Եվ ամբիոնի մոտ եմ ուզում հրավիրել պրն Եղոյանին:

Ա.ԵՂՈՅԱՆ

-Հարգելի գործընկերներ, ես կաշխատեմ խնայել ձեր ժամանակը: Երեկ ես էի այս ամբիոնից ներկայացնում տեսլականը՝ եվրաինտեգրման հանձնաժողովի հետ կապված, եւ քանի որ մենք այսօր խոսում ենք արդեն տարածաշրջանային եւ եվրասիական ինտեգրման հանձնաժողովի մասին, նաեւ խոսեցինք արտաքին հարաբերությունների հանձնաժողովի մասին, ես կուզենայի մեկ-երկու դիտարկում անել, որոնք, իմ կարծիքով, շատ կարեւոր է հենց այս պահին անել:

Վերջին տարիներին՝ մոտ կլինի վերջին 10 տարիներին, մեր հայկական քաղաքական դիսկուրսում կա հետեւյալ դուալիզմը. կան քաղաքական ուժեր, կան հասարակական գործիչներ, անհատներ, վերլուծաբաններ, ովքեր արտահայտվում են այս կամ այն աշխարհաքաղաքական կենտրոնին ավելի մոտ լինելու նպատակահարմարության, արդյունավետության, շահավետության մասին: Դա արվում է տարբեր առիթներով՝ այս կամ այն հարթակներից, եւ, փառք Աստծո, վերջին տարիներին այդ դուալիզմի միջեւ հեռավորությունը բավականին նվազել է, բայց ես ինչ կցանկանայի ասել: Տեսեք, մենք խոսում ենք ԵԱՏՄ-ից եւ ԵՄ-ից, դրանք տարբեր քաղաքական միավորներ են՝ տարբեր պատմություններով, տարբեր կառուցվածքներով, տարբեր աշխարհագրություններով, ինչը, ի դեպ՝ անկարեւոր հանգամանք չի որեւէ վերպետական, քաղաքական կազմակերպման համար: Մենք դա կարող ենք երկար քննարկել, գիտահետազոտական կենտրոնները կարող են քննարկել, գնահատականներ տալ, ազատ փիլիսոփաները, միգուցե, բայց իմ կարծիքով՝ ՀՀ ԱԺ-ի գործը չպետք է լինի այս կառույցների գործունեության վերաբերյալ կամ այս կառույցների կազմակերպվածության վերաբերյալ, դրանց՝ համաշխարհային պատմության զարգացման մեջ դերի վերաբերյալ, արդի քաղաքականության կայացման վերաբերյալ քաղաքական գնահատականներ տալը, դա մեր գործը չէ: Մեր գործն է հասկանալ ՀՀ-ի եւ բոլոր աշխարհաքաղաքական կենտրոնների հարաբերությունների արդի, ներկա վիճակը, գնահատել այդ վիճակը, հասկանալ զարգացման հնարավորությունները, գնահատել ՀՀ շահը եւ առաջ տանել ՀՀ շահը՝ բոլոր աշխարհաքաղաքական կենտրոնների հետ հարաբերություններում եւ բոլոր պետություններում: Սա է իմ պատկերացումը, եւ ես սա կուզեի հենց հիմա ասել, որ տեսեք, քանի աշխարհաքաղաքական կենտրոն է փոխվել Հայաստանի շուրջ վերջին 2500 տարում, ինչ տեմպով ու քանի կենտրոն: Պատկերացնո՞ւմ եք, եթե այդ բոլոր աշխարհաքաղաքական կենտրոնների վերաբերյալ Հայաստանի նախկին բոլոր իշխող քաղաքական ուժերն իրենց պարտքը համարեին անպայման քաղաքական, փիլիսոփայական գնահատական տալ: Որոշ դեպքերում տվել են, եւ որոշ դեպքերում դա ունեցել է շատ անցանկալի քաղաքական հետեւանքներ՝ Հայաստանի համար: Ես ուղղակի կուզենայի կոչ անել՝ լինել ՀՀ լոբբիստները բոլոր աշխարհաքաղաքական կենտրոններում, այլ ոչ հակառակը, եւ ես համոզված եմ, որ այս հարացույցով մենք կկարողանանք շատ արդյունավետ աշխատել եւ առաջ շարժվել, քննարկել բոլոր հարցերը, հատկապես՝ 3 վերը նշված հանձնաժողովներում եւ գալ ամենաարդյունավետ, օպտիմալ լուծումներին: Այսքանը, շնորհակալություն:

Վ.ԷՆՖԻԱՋՅԱՆ

-Շնորհակալություն, պրն Եղոյան: Մտքերի փոխանակությունն ավարտվեց: Պրն Մելքումյան, եզրափակիչ ելույթի կարիք կա՞: Համեցեք, կենտրոնական ամբիոնի մոտ:

Մ.ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ

-Հարգելի գործընկերներ, ես ընդամենը 2 նախադասություն եմ ասելու: Շնորհակալություն շահագրգիռ քննարկման համար, բոլոր մաղթանքների համար, գնահատականի համար: Այո, ես համաձայն եմ, պրն Եղոյան, որ մենք ոչ թե զբաղվենք միայն քաղաքական գնահատականներ հնչեցնելով, այլ փորձագիտական լրջագույն բազաներ օգտագործելով, ռեալ վերլուծություններ անելով: Հիմա հարցը միակն է էլի. ինտեգրացիայի հիմնական նպատակը քո երկրի անվտանգությունը եւ ներդրումներ բերելն է: Ժողովուրդն ուզում է 3 բան. անվտանգություն, խաղաղություն, այսինքն՝ նրա հետ՝ աշխատանք եւ արդարություն: Այսինքն՝ եթե մեր ինտեգրացիոն գործընթացները կարողանում են նպաստել այս նշվածին, խնդրեմ: Մենք պետք է հասկանանք՝ շանս ունի՞ Հայաստանը բեկում մտցնել իրերի վիճակի հետ: Իմ գործընկերն ասաց, որ 2 միլիարդից, 2,5 միլիարդից արտահանումն աճել է: Այո, մենք 1,5 միլիարդ մի 7-8 տարի չէինք կարողանում բեկում մտցնել, բայց կանգնելու ենք տեղո՞ւմ, թե՞ շարունակելու ենք: Լրջագույն խնդիրներ կան, որ էստեղ կոմպլեկտ ջանքեր են պահանջում, այսինքն՝ ոչ միայն քաղաքագիտական վերլուծություններ, ոչ միայն տնտեսական: Նաիրա Զոհրաբյանը ճիշտ է ասում, ասում է՝ լրագրողական աշխարհն ի՞նչ է սիրում, սիրում է էքստրավագանտ բաներ էլի, այսինքն՝ ստեղ պետք է դառնալ լրջագույն մասնագիտական քննարկումների հարթական,: Հիմա, հետարքրքիր է, հետաքրքիր չի՝ մենք չենք կարող փախչել դրանից, մինչեւ չքննարկենք, մասնագիտական չենք իմանա: Շնորհակալություն:

Վ.ԷՆՖԻԱՋՅԱՆ

-Շնորհակալություն նաեւ ձեզ, պրն Մելքումյան: Հարցի քննարկումն ավարտվեց:

Ա.ՍԻՄՈՆՅԱՆ

-Հարգելի գործընկերներ, տարածքային կառավարման, տեղական ինքնակառավարման, գյուղատնտեսության եւ բնապահպանության հարցերի մշտական հանձնաժողովի նախագահի թեկնածու առաջադրելու համար ձայնը տրվում է «Իմ քայլը» խմբակցության անդամ Արուսյակ Ջուլհակյանին: Խնդրեմ, մոտեցեք:

Ա.ՋՈՒԼՀԱԿՅԱՆ

-Հարգելի գործընկերներ, պատիվ ունեմ ԱԺ տարածքային կառավարման տեղական ինքնակառավարման, գյուղատնտեսության եւ բնապահպանության հարցերի մշտական հանձնաժողովի նախագահի պաշտոնում «Իմ քայլը» խմբակցության կողմից առաջադրված թեկնածու Վարազդատ Ազատի Կարապետյանին ներկայացնելու ձեզ:

Պրն Կարապետյանը ծնվել է 1974 թվականի ապրիլի 11-ին Գեղարքունիքի մարզի Սեւան քաղաքում:

1991-1996 թվականներին սովորել է Երեւանի պետական համալսարանի միջազգային տնտեսական հարաբերություների բաժնում՝ ավարտելով գերազանցության դիպլոմով:

1996-1999 թվականներին սովորել է Մոսկվայի Լոմոնոսովի անվան պետական համալսարանի ասպիրանտուրայում՝ արդյունքում ստանալով տնտեսագիտական գիտությունների թեկնածուի գիտական աստիճան՝ քաղաքական տնտեսագիտության գծով:

1995-1996 թվականներին աշխատել է ՀՀ կենտրոնական բանկում՝ որպես կենտրոնական բանկի նախագահի օգնական:

1999-2000 թվականներին աշխատել է ՀՀ ֆինանսների եւ էկոնոմիկայի նախադրությունում՝ որպես Գավառի տեղական գանձապետական բաժանմունքի պետ:

2000-2002 թվականներին եղել է «Հայագրոբանկ» ՓԲԸ-ի Գավառի մասնաճյուղի կառավարիչը:

2003 թվականից առ այսօր ՀՀ Գեղարքունիքի մարզի Առեւտրաարդյունաբերական պալատի նախագահն է:

2007-2009 թվականներին եղել է Գավառի պետական համալսարանի պրոռեկտորը՝ ուսումնական գծով:

2011-2012 թվականներին եղել է ՀՀ վարչապետի խորհրդականը:

2012-2014 թվականներին Հայաստանի «Փոքր եւ միջին ձեռնարկատիրության զարգացման ազգային կենտրոն» հիմնադրամի գործադիր տնօրենն է եղել:

2014-2017 թվականներին համակարգել է Հայաստանում, Պաղեստինում, Հորդանանում, Մարոկկոյում, Վրաստանում իրականացվող մի շարք միջազգային ծրագրեր, աշխատել որպես միջազգային փորձագետ:

Տարբեր կազմակերպություններ ղեկավարելիս Հայաստան է ներգրավել ավելի քան 30 մլրդ դրամի բարեգործական եւ ներդրումային ծրագրեր: Դրանց զգալի մասն իրականացվել է Գեղարքունիքի մարզում:

2017-2018 թվականներին եղել է ՀՀ տարածքային կառավարման եւ զարգացման փոխնախարար:

Հեղափոխության օրերին, շատերդ տեղյակ եք, գուցե եւ բոլորդ, որ ներկայացրել է հրաժարական, ինչի մասին լուրն ինձ համար անձամբ շատ ոգեւորող էր:

Այնուհետեւ 2018 թվականի հունիսի 11-ին նշանակվել է վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի խորհրդական:

2018 թվականի դեկտեմբերի  9-ի արտահերթ խորհրդարանական ընտրությունների ժամանակ Գեղարքունիքի մարզի ընտրական տարածքից ընտրվել է ԱԺ պատգամավոր:

Զինապարտ է, լեյտենանտ:

Ինչպես արդեն նշեցի տնտեսագիտական գիտությունների թեկնածու է: Մեկ ատենախոսության, բազմաթիվ գիտական հոդվածների եւ հետազոտությունների հեղինակ:

Տիրապետում է հայերեն, ռուսերեն, անգլերեն եւ գերմաներեն լեզուներին: Ամուսնացած է, ունի 2 դուստր:

Ա.ՍԻՄՈՆՅԱՆ

-Վե՞րջ: Շնորհակալություն: Խնդրում եմ հերթագրվել հարցերի համար: Շնորհակալություն, հարցեր չկան:

Ձայնը տրվում է՝ տարածքային կառավարման, տեղական ինքնակառավարման, գյուղատնտեսության եւ բնապահպանության հարցերի մշտական հանձնաժողովի նախագահի պաշտոնի համար առաջադրված պատգամավոր Վարազդատ Կարապետյանին: Խնդրեմ:

Վ.ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Բարեւ ձեզ, ես ճիշտն ասած ուզում էի խոսել այս հանձնաժողովի գործառույթների մասին: Ենթադրենք՝ համայնքների միավորումների մասին, դրա կարեւորության, մարզպետարանի դերի, դրա անկարեւորության, բնապահպանական տարբեր խնդիրների մասին կամ գյուղատնտեսության խնդիրների մասին, բայց մի շատ կարեւոր բան կա, որ մենք արդեն 4 օր իրար հետ քննարկում ենք: Եթե մենք փորձենք գումարել մեր էս 4 օրվա կատարած աշխատանքը եւ հասկանանք, թե  մոտավորապես ինչի՞ մասին է խոսքը 4 օրերի ընթացքում:

Ուրեմն, եթե հաշվի առնենք, որ ամեն մեկս յուրաքանչյուր հանձնաժողովի նախագահի թեկնածություն քննարկելիս ունենք հարց տալու իրավունք եւ ելույթ ունենալու իրավունք, յուրաքանչյուր հանձնաժողովի ընտրության գործընթացը կարող է տեւել 7 օր, եւ եթե հաշվի ենք առնում, որ մենք 15 մարդ ենք ընտրում էս 4 օրերի ընթացքում, 105 օր մենք տեսականորեն կարող ենք ծախսել հանձնաժողովի նախագահներին եւ ԱԺ ղեկավարությանն ընտրելու գործի վրա էն դեպքում, երբ էս հարցը՝ վերջին հաշվով, մեծ հաշվով որոշված հարց է արդեն: Այսինքն՝ կուսակցություններն իրենց քաղաքական խորհուրդներում որոշել, վերջացրել են: Էս՝ մի կողմ՝ մեր էս 4 օրվա քննարկումների:

ԾԱՓԱՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Շնորհակալություն: Հիմա՝ հարցի երկրորդ մասը. ինչ կարեւորություն ունի, թե հանձնաժողովի նախագահը, կոնկրետ հիմա ինձ կարող եք հարցնել՝ ինչ եմ ես մտածում ոռոգման համակարգի կամ համայնքների միավորման խոշորացման գործընթացի մասին: Հիմա վերջին հաշվով, ինչ կարեւոր է իմ կարծիքն էդ հարցի վերաբերյալ, եթե սենց թե նենց մենք բոլորս իրար հետ պետք է էդ հարցը լուծենք, ու էդ հանձնաժողովներում էլ քվեարկություններով են պրոցեսները տեղի ունենում:

Հիմա, եթե բացենք «ԱԺ Կանոնակարգ» ՀՀ սահմանադրական օրենքի 13-րդ չարաբաստիկ թվով հոդվածը ու կարդանք հանձնաժողովի լիազորությունները՝ կանոնակարգելու եւ որոշակի համակարգելու որոշակի գործառույթներ են, ուրիշ ոչ մի բան: Հիմա, էս մարդկանց, որ դրել ենք, քրքրում ենք հնարավոր բոլոր հարցերի վերաբերյալ, սրա իմաստը ո՞րն է՝ իրականում անհասկանալի է ինձ համար: Այսինքն՝ մենք նենց տպավորություն է, որ մեկ-մեկ տպավորություն է, որ Կառավարության հարց ու պատասխան է, մեկ-մեկ տպավորություն է, որ մենք ուզում ենք էս 4 օրում Հայաստանի բոլոր ռազմավարական խնդիրները լուծել, այնինչ մենք լրիվ ուրիշ խնդիր ունենք հիմա: Մեր խնդիրը՝ ընդամենը հանձնաժողովի նախագահ ենք ընտրում: Էս հարցին էդքան շատ լուրջ պետք չէ վերաբերվել, ես հորդորում եմ ձեզ:

Մի շատ կարեւոր բան, որին արդեն պետք է լուրջ վերաբերվենք: Կարծում եմ էս էն է, որ իրականում բոլոր հարցերը քննարկելիս հարցը նախօրոք լավ հասկանանք, թե ինչի մասին է խոսքը, նոր սկսենք հարցը քննարկել, որովհետեւ էդ դեպքում մենք ժամանակ կխնայենք, իսկ մեզանից արագություն են պահանջում մեր ընտրողները: Հիմա, մեզանից աշխատանքի արագություն են պահանջում եւ արդեն էական չէ, թե մենք որ կուսակցությունից ենք, արդեն էական չէ, որ մենք՝ ԱԺ-ն եւ Կառավարությունը, տարբեր թեւերն ենք իշխանության: Մենք պետք է իրար հետ աշխատենք եւ աշխատենք արագ: Այսքանը, շնորհակալություն ուշադրության համար:

ԾԱՓԱՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Ա.ՍԻՄՈՆՅԱՆ

-Այնուամենայնիվ, հարցեր կա՞ն: Խնդրում եմ գրանցվել: Այնուամենայնիվ, հարցեր կան, 4 պատգամավոր է գրանցվել: Հովհաննես Իգիթյան: Խնդրեմ, պրն Իգիթյան:

Հ.ԻԳԻԹՅԱՆ

-Պրն Կարապետյան, ես ձեր կենսագրականից հասկացա, որ դուք լրիվ համապատասխանում եք հանձնաժողովի նախագահի պաշտոնին, եւ ես հարցեր չունեմ:

ԾԻԾԱՂՈՒՄ ԵՆ

Ա.ՍԻՄՈՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Պատասխանո՞ւմ եք, պրն Կարապետյան:

Վ.ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ

-Չէ:

Ա.ՍԻՄՈՆՅԱՆ

-Չէ՞: Շնորհակալություն: Հաջորդ հարցի համար՝ Հրանտ Մադաթյան: Խնդրեմ, պրն Մադաթյան:

Հ.ՄԱԴԱԹՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Պրն Կարապետյան, դուք նենց ներկայացրեցիք, որ ես իմ հարցերը հանում եմ, հաստատ համոզված եմ, որ դուք հարցերի պատասխանը գիտեք, եւ համամիտ եմ ձեզ հետ, որ իրոք մենք ժամանակ ենք հիմա կորցնում: Էս պրոցեսը պիտի հենց սկզբից կատարվեր, բայց բոլոր դեպքերում ճանաչելով ձեզ ու իմանալով ձեր գիտելիքների ու անցած ճանապարհի մասին՝ համոզված եմ, որ հանձնաժողովի աշխատանքները կանցկացվեն բարձր մակարդակով, որն օգուտ կտա մեր ժողովրդին եւ մեր երկրին: Ես կփորձեմ ընդգրկվել ձեր հանձնաժողովում, մենք միասին իրար հետ կաշխատենք, հարցերս հանում եմ: Շնորհակալություն:

Վ.ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ

-Շնորհակալություն:

Ա.ՍԻՄՈՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Անի Սամսոնյան: Խնդրեմ, տիկին Սամսոնյան:

Ա.ՍԱՄՍՈՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն, պրն Կարապետյան: Իհարկե, շատ օրիգինալ ելույթ էր՝ ի տարբերություն մյուս հանձնաժողովի նախագահների թեկնածուների ելույթների, բայց ես պետք է ասեմ, որ, այո, յուրաքանչյուրը, ինչպես դուք նշեցիք, ունի հարց տալու իրավունք, եւ ես կօգտվեմ իմ իրավունքից՝ ձեզ հարց տալ: Քանի որ դուք եղել եք տարածքային կառավարման եւ զարգացման փոխնախարար, ես ունեմ ձեզ հետեւյալ հարցը եւ այս հարցից եւ ձեր ներկայացրած կարծիքից է կախված, թե ես ձեզ կընտրեմ՝ որպես հանձնաժողովի նախագահ, թե ոչ: Եվ այդ հարցը հետեւյալն է. խոսքը վերաբերում է ձեր նշած՝ համայնքների խոշորացմանը, որը տեղի է ունեցել շատ կոպիտ վիրահատական միջամտությամբ, տեղական ինքնակառավարման մասին եվրոպական խարտիայի կոպիտ խախտումներով, այս ծրագրի պիլոտային արդյունքների ոչ վերլուծությամբ: Եվ արդյունքում ոտնահարվել են համայնքների, համայնքների բնակիչների՝ տեղական ինքնակառավարմանը մասնակցելու եւ հանրային կառավարման գործերին մասնակցելու իրավունքները: Եվ ստացվել է, որ մենք ունենք հիմա մի իրավիճակ, որը նպաստել է արտագաղթին, որը նպաստել է գործազրկությանը, որը նպաստել է քաղաքացիներին այդ համայնքների ենթակառուցվածքներին անհասանելիության խնդիրներին, եւ սա մեզ համար համայնքներում ստեղծել է շատ բարդագույն խնդիրներ: Հիմա, դուք եղել եք կառավարությունում փոխնախարար, եւ դուք եղել եք այդ գործընթացի, այդ ծրագրի թիվ մեկ, եթե չասեմ, միգուցե թիվ երկրորդ պատասխանատուն: Ես ուզում եմ հասկանալ՝ դուք ինչպե՞ս եք փորձելու վերականգնել այդ համայնքների, այդ համայնքների բնակիչների իրավունքները, ինչպե՞ս եք պատկերացնում այս գործընթացի առողջացումը: Շնորհակալություն:

Վ.ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ

-Շնորհակալություն հարցի համար: Պատասխանատվության մասով ես հիասթափեցնեմ ձեզ. այդ օրենքները «Վարչատարածքային բաժանման մասին» ընդունված էին մինչեւ իմ նշանակումը, որտեղ համայնքների խոշորացումն արդեն ֆիքսված էր: Ձեզ հետ կիսում եմ ձեր կարծիքների մի մասը, որ համայնքների խոշորացումը տեղի է ունեցել տարբեր գործընթացների խախտումներով:

Նախ՝ ի սկզբանե մենք սխալ ենք օգտագործում «խոշորացում» տերմինը: Համայնքը հնարավոր չէ խոշորացնել, համայնքն ինքն իր որոշմամբ կարող է խոշորանալ, եթե այդ մարդիկ նոր տներ կառուցեն, մեծացնեն էդ համայնքը եւ այլն: Մենք կարող ենք խոսել համայնքների միավորման մասին, միավորում՝ որոշակի նպատակների շուրջ, այսինքն՝ մենք պետք է նպատակները ֆիքսենք եւ հետո հասկանանք՝ այդ նպատակներն իրագործելու համար միավորման ո՞ր ձեւաչափերն են ավելի արդյունավետ: Ընդհանրապես, ցանկացած հարցի լուծման մեջ մենք առաջինը պետք է պատասխանենք ոչ թե ի՞նչ անել հարցին, որովհետեւ էդ հարցի պատասխանը բոլորս հիմնականում ունենք, մենք պետք է պատասխանենք՝ ինչի՞ համար անել եւ ինչպե՞ս անել: Այ, սրանով կտարբերվի մեր քաղաքականությունը նախորդ Կառավարության քաղաքականությունից:

Հիմա, ես էլ եմ գտնում, որ տարբեր տեղերում կան խնդիրներ համայնքների միավորման գործընթացում, եւ այդ խնդիրները պետք է շտկել: Նոր միավորումներ, իհարկե, պետք են, որովհետեւ եթե էլի հետեւենք նպատակին եւ նպատակը սահմանենք ավելի արդյունավետ կառավարում՝ ենթակառուցվածքների, տնտեսության զարգացման եւ այլն, մենք պետք է ֆիքսենք, որ, այո, միավորումներ պետք են, բայց անպայման՝ նպատակային, նպատակները սահմանելով, այդ նպատակների շուրջ համայնքները միավորելով, նաեւ անդրադառնալով նախկինում միավորված համայնքներում առկա սխալներին:

Ա.ՍԻՄՈՆՅԱՆ

-Արձագանքո՞ւմ եք, տիկին Սամսոնյան:

Ա.ՍԱՄՍՈՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Ես ձեր խոսքից հասկանում եմ, որ մինչեւ այժմ տեղի ունեցած միավորումներն եղել են աննպատակային, պրն Կարապետյան, որովհետեւ դրանք իսկապես չեն լուծել այն խնդիրները, որոնք պետք է լուծեին: Ինչեւէ, ես ունեմ նաեւ ձեզ երկրորդ հարցը. դուք նշեցիք նաեւ մարզպետարանների անկարեւորության մասին: Մենք եւս՝ «Լուսավոր Հայաստան» խմբակցությունը եւ՛ նախընտրական շրջանում, եւ՛ ներկայում համոզված ենք, որ մարզպետարանների դերը պետք է թուլացվի: Այդ կառույցը՝ որպես ինստիտուտ, պետք է թուլացվի, եւ մենք գիտեք, որ այսօր շարունակվում են ճնշումները համայնքների ղեկավարների վրա, համայնքի ավագանու վրա, ինչպես նաեւ ես տպավորություն ունեմ, որ գործադիրի ամենաբարձր մակարդակով նաեւ միջամտություն է տեղի ունենում Երեւանի քաղաքապետարանի աշխատանքների վրա: Ես ուզում եմ հասկանալ, թե ինչպիսի՞ տեսլական ունեք դուք, վերջապես, համայնքային կառավարման ապակենտրոնացման այդ օրակարգն իրականություն դարձնելու: Շնորհակալություն:

Վ.ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ

-Իմ մոտեցումը այդ հարցին հետեւյալն է։ Մենք պետք է գնանք առավելագույն ինքնակառավարման։ Այսինքն՝ հնարավորինս մեծացնենք ՏԻՄ-երի լիազորությունները եւ ցանկացած հարց, որտեղ ՏԻՄ-ն ի վիճակի է հարցը կարգավորել, պետք է պատվիրակվի տեղական ինքնակառավարմանը՝ տալով նաեւ համապատասխան ֆինանսական միջոցներ։ Այսինքն՝ մենք չենք կարող իրենց վրա դնել ինչ-որ քանակի բեռ, բայց ասել, որ մենք այսքան փող կտանք, այսինչ մասը դոտացիա կտանք ձեզ։ Այդ առումով պետք է եւ ֆինանսական համահարթեցման օրենսդրությունը վերանայենք եւ, ընդհանրապես, իրավունքները։ Մարզպետարանների մասով մենք պետք է հասկանանք կրթության եւ առողջապահության հիմնարկների կառավարման մեջ մարզպետարանների դերը, հասկանանք նախարարությունների եւ համայնքների դերը եւ փորձենք վերաբաշխել գործառույթները։ Կարծում եմ, որ որոշ տարիներ հետո մենք այդ հարցը կբարձրացնենք, համայնքների միավորման գործընթացն ավարտելուց հետո, թե ինչքանով են մարզպետարանները տեղին՝ որպես կառավարման հիմնարկներ, եւ ինչքանով է այդ ինստիտուտն անհրաժեշտ Հայաստանին։

Ա.ՍԻՄՈՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Տիկին Սամսոնյան, խնդրում եմ ձեզ նաեւ նման դեպքերում անպայման տեղյակ պահել, դուք խոսեցիք ճնշումների մասին՝ մարզպետարանների կողմից, քաղաքապետարանը նշեցիք։ Դուք ԱԺ պատգամավոր եք, եւ ես առաջարկում եմ ձեզ նման դեպքերում տեղյակ պահել բոլորիս դրա մասին, որովհետեւ սա այն դեպքը չի, երբ նման հայտարարությունները կարող են անհետեւանք մնալ։ Եթե կոնկրետ օրինակներ կան, շատ կխնդրեմ դրանք մյուս անգամ նշել, եւ մենք բոլորս կզբաղվենք։ Շնորհակալություն։

Հաջորդ հարցի համար՝ Էդգար Առաքելյան։

Է.ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Ես տիկին Սամսոնյանի նման օրիգինալ չեմ լինի եւ հարցով հանդես չեմ գա։ Այս հնարավորությունը խնդրել եմ ուղղակի, որպեսզի նշեմ, որ իմ կարծիքը փոքր-ինչ տարբերվում է ձեր հնչեցրածից այն իմաստով, որ մեր այս հրաշալի առաջին նստաշրջանի ամբողջ հմայքը եւ էֆեկտիվությունը կայանում էր այդքան ակտիվ քննարկման, այդքան շատ կարեւոր հարցերի շուրջ մտքերի փոխանակման մեջ, եւ սա իմ խորին համոզմամբ հրաշալի նախերգանք էր մեր 7-րդ գումարման ԱԺ այն երկար ու ձիգ ու, վստահ եմ, արդյունավետ ընթացքի, որ մենք բոլորս միասին ունենալու ենք։ Ես առաջարկում եմ մեր գործընկերներին նույնչափ ջերմեռանդությամբ ծափահարել մեր այս համատեղ չորս օրվա աշխատանքի կապակցությամբ։ Իրոք, բոլորիդ աշխատանքը, կարծում եմ՝ մեր հանրությունը, մեր ընտրողները շատ գնահատում են ներածական  այս մի քանի օրվա ընթացքում։ Շնորհակալություն։

Ա.ՍԻՄՈՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Արձագանքո՞ւմ եք, պրն Կարապետյան։

Վ.ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ

-Մենք դրա համար կունենանք երեքշաբթի օրեր եւ հատկապես՝ չորեքշաբթի օրեր։

Ա.ՍԻՄՈՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Հաջորդ հարցի համար՝ Սասուն Միքայելյան։ Խնդրեմ։

Ս.ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Պրն Կարապետյան, հարցս արտառոց է, խնդրում եմ ուշադրություն դարձնել, որպեսզի մեծ նշանակություն կլինի հետագայում։ Հարցս ուղղված է հատկապես սահմանամերձ գյուղերի հետ կապված, սկսենք սահմանամերձ գյուղերից։ Գյուղացին աշխատում է գյուղում, հող է մշակում, պետությունը այսօր հնարավորություն չունի գյուղացուն ապահովել աշխատատեղերով։ Եթե կընտրվեք, եթե մենք հնարավորություն տանք գյուղացուն՝ հողի մշակելու հետ կապված, դա տարիների ընթացքում համարենք աշխատանքային ստաժ, երբ մարդը հետագայում անցնի թոշակի, դա համարվի աշխատանքային ստաժ։ Դրանով մենք կխթանենք սահմանամերձ գյուղերի դատարկմանը եւ մարդկանց հնարավորություն կտանք, որ սահմանամերձ գյուղերում հող մշակեն։ Ես եղել եմ նաեւ համայնքի ղեկավար 1996-99թթ.։ Քիչ առաջ, որ հարց բարձրացվեց՝ խոշորացման հետ կապված, այն ժամանակ, եթե մի գյուղ ուզում էր միանալ որեւէ համայնքի, այն ժամանակ հանրաքվե էր անցկացվում, օրենքն այդպես էր։ Գյուղում պետք է հանրաքվե անցկացվեր, եթե ուզենար, ժամանակ կար, որ այսքան տարի հետո, եթե գյուղը ուզում է առանձնանալ կամ ուզում է միանալ մի այլ համայնքի, գյուղի հանրաքվեի միջոցով կարող է միանալ մի այլ համայնքի։ Ինչո՞ւ եմ այսօր այս հարցը բարձրացնում. որովհետեւ, կարծես, անտեսվում է գյուղացու կարծիքը։ Նախորդ իշխանությունները վերցրել են եւ տարել են խոշորացում, որն արդյունավետ չի, արդյունք չին տալիս։ Ի՞նչ կարծիքի եք դրա մասին։

Շատ բողոքներ կան այսօր՝ այդ համայնքների խոշորացմանն հետ կապված։ Ամեն ինչ արհամարհվել է։ Ընդհանրապես, նախորդ իշխանություններին ձեռ է տվել, վերցրել են ու խոշորացրել են։

Ա.ՍԻՄՈՆՅԱՆ

-Հարգելի գործընկերներ, խնդրում եմ լռություն պահպանել, որովհետեւ դահլիճի ակուստիկան... Ամեն ինչ լսվում է։

Վ.ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Առաջին հարցի հետ կապված, որը վերաբերում է գյուղացու ստաժին, մենք տնտեսական հանձնաժողովի հետ կաշխատենք։ Տեսեք, գյուղատնտեսական հաշվետվություն մի հատ ներկայացնում է համայնքի կողմից։ Այսինքն՝ վիճակագրական ծառայությանն առաջնային հաշվետուն համայնքն է։ Յուրաքանչյուր գյուղացի առանձին հաշվետվություն չի ներկայացնում։ Մենք պետք է աշխատենք, որպեսզի, ենթադրենք, 2020թ. հունվարի 1-ից գյուղացիներն առանձին հաշվետվություն տան իրենց արտադրանքի մասին, ցանած տարածքների, ունեցած անասնագլխաքանակի, որը չի ենթադրի հարկային պարտավորություններ, բայց հաշվետվություն՝ կնշանակի, որ ինքը որոշակի տնտեսական գործունեությամբ է զբաղված, եւ իր աշխատանքը նույնպես ստաժ է։ Լրիվ կիսում եմ ձեր կարծիքը այս հարցի վերաբերյալ։ Եթե մենք ասում ենք, որ գյուղացին ինքնազբաղված է, այսինքն՝ գործազուրկ չի, մենք պարտավոր ենք նաեւ իր կյանքի ընթացքում աշխատած տարիները հաշվել որպես աշխատանքային ստաժ։ Ուղղակի պետք է այդ հաշվետվությունը լրացվի, որպեսզի դրա համար հիմք ունենանք։ Այսինքն՝ պարզ լինի, որ ինքն իր հողը մշակում է։

Երկրորդ մասը, որը վերաբերում է համայնքների միավորման գործընթացում հանրաքվեներին, ես էլի ձեր կարծիքը կիսում եմ։ Մենք, ընդհանրապես, ուղիղ դեմոկրատիայի ցանկացած գործիքի կիրառումը, իսկ հանրաքվեն դրա առաջնային գործիքն է, մենք պետք է ողջունենք եւ հնարավորինս կիրառենք։ Ուղղակի միավորման հետ կապված՝ մի խնդիր կա։ Համայնքներում հաճախ միավորման դեմ են հանդես գալիս գործող համայնքապետերը, ովքեր հնարավոր է՝ կորցնեն իրենց իշխանությունը։ Դրա համար մեր առաջին խնդիրն այն է, որ հնարավորինս շատ հանդիպումներ ունենանք համայնքներում եւ բացատրենք մարդկանց, թե որն է այս գործընթացի նպատակը եւ ինչ հնարավորություններ կունենա համայնքը, եթե միավորվի ավելի խոշոր եւ ավելի ուժեղ համայնքների հետ, ինչպես կփոխվի մարդկանց կյանքը։ Եթե մենք այդ հարցի պատասխանը չունենք, այդ գործընթացն իրականացնելու իրավունք էլ չունենք հետեւաբար։ Այսինքն՝ եթե մենք կկարողանանք այնքան լավ բացատրել մեր ապրանքը, որը համայնքների միավորում է, այնքան լավ կվաճառենք գյուղացուն, որը կասի՝ այո, ես համաձայն եմ՝ հանրաքվեի միջոցով, ուրեմն, գործընթացը կիրականացվի։ Չենք կարողանա բացատրել, ավելի լավ է, որ գործընթացը կանգ առնի։

Ա.ՍԻՄՈՆՅԱՆ

-Արձագանքո՞ւմ եք, պրն Միքայելյան։

Ս.ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ

-Շնորհակալություն, պրն Կարապետյան։ Ինչ վերաբերում է համայնքի ղեկավարի անհամաձայնությանը, բնականաբար, ոչ մի համայնքի ղեկավար չի ցանկանա, որ գնան խոշորացման։ Նորից եմ կրկնում, որ անտեսվում է անձի, գյուղացու կարծիքը, ղեկավար է դառնում անհատ, որը ոչ ժողովրդավար է։

Ինչ վերաբերում է գյուղացու՝ հողի մշակման հետ կապված, ինձ թվում է՝ գյուղացին պատրաստ կլինի տարիների ընթացքում կենսաթոշակային ֆոնդ, ամսական իր ընտանիքից քանի մարդ է աշխատում, այդքան գումար մուծել կենսաթոշակային ֆոնդ։ Շնորհակալություն։

Վ.ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ

-Շնորհակալություն, իրականում համայնքների միավորման պրոցեսում մենք պետք է նաեւ խոսենք ավագանիների դերի մասին եւ նաեւ վարչական ղեկավարի մասին։ Տարբերակներ կան, որ օրինակ, ցանկացած փոքր բնակավայր, որը մեծ միավորված համայնքի մեջ է, պետք է ունենա իր ներկայացուցիչը մեծ միավորված համայնքի ավագանու մեջ։ Կամ, կարող ենք ասել, որ համայնքի վարչական ղեկավարը պետք է ընտրվի համայնքի կողմից, որպեսզի ձեր ասած խնդիրը ՝ տարբեր մարդկանց նշանակումների հետ կապված, բացառվի։ Ամեն դեպքում, ես խնդրում եմ, որ առաջիկայում, երբ մենք կսկսենք լսումներն այս թեմայով, դուք էլ մասնակցեք, ձեր կարծիքն էլ լսենք։ Շնորհակալություն։

Ա.ՍԻՄՈՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Սա վերջին հարցն էր։ Անցնում ենք մտքերի փոխանակությանը։ Խնդրում եմ գրանցվել։ Գրանցվել է չորս պատգամավոր։ Վարդեւան Գրիգորյան, խնդրեմ։

Վ.ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Հարգելի նախագահություն, հարգելի գործընկերներ, քանի որ ես էլ առաջին անգամ եմ մոտենում 7-րդ գումարման ԱԺ-ի այս ամբիոնին, ես էլ եմ ուզում նախ՝ շնորհավորել ԱԺ նախագահին, տեղակալներին՝ այս պատասխանատու պաշտոնում ընտրվելու կապակցությամբ։

Ես կաշխատեմ լինել շատ հակիրճ՝ որպես այս հանձնաժողովի  նախկին նախագահ։ Ճիշտն ասած, այսօրվա հանձնաժողովի նախագահի թեկնածության քննարկումը ես հիշեցի երկու տարի առաջ, երբ ես էի այս ամբիոնից ներկայացնում տեսլականը՝ որպես հանձնաժողովի նախագահի թեկնածու, նույն ձեւով երեւի, շատ կարճ տեւեց այդ քննարկումը։ Կարծում եմ այսօր էլ շատ կարճ կտեւի, որովհետեւ, երեւի, ամեն ինչ պարզ է, ամեն ինչ հասկանալի է։

Ես ուզում եմ մինչեւ հիմնական խոսքին անցնելը շնորհակալություն հայտնել հանձնաժողովի նախկին անդամներին, փորձագիտական խմբին, հանձնաժողովի սպասարկող անձնակազմին, որովհետեւ, իսկապես, հանձնաժողովն այդ երկու տարիների ընթացքում շատ արդյունավետ է գործել, եւ, իսկապես, հանձնաժողովում ձեւավորել էր աշխատանքային լավ մթնոլորտ։ Պրն Կարապետյան, կարծում եմ, որ այն, ինչը որպես լավ ավանդույթ ու ընդունելի լինի նոր ձեւավորվող հանձնաժողովի համար, կարծում եմ՝ ձեր կողմից կպահպանվի։ Այսինքն՝ առաջինը եղել է, իսկապես, աշխատանքային լավ մթնոլորտ, միջանձնային լավ հարաբերություններ, բազմակարծություն։ Հանձնաժողովի չորս ընդդիմադիր անդամները հիմա ներկայացված են  այս ԱԺ-ում։ Մեկը՝ տիկին Լենա Նազարյանը, մյուսը՝ Վարդան Ղուկասյանը, Հրանտ Մադաթյանը եւ ես։ Այսինքն՝ չորս։ Իսկապես, շատ հարցերում բազմակարծությունը, նաեւ հանձնաժողովը շատ խորը եւ բազմակողմանի քննարկել է այն օրենքների նախագծերը, որոնք ներկայացվել են հանձնաժողովի քննարկմանը։ Ասեմ, որ հանձնաժողովն աշխատել է մեծ ծանրաբեռնվածությամբ, մոտավորապես 30-ից ավելի օրենքների եւ փաթեթների քննարկումներ են եղել։ Եվ, իսկապես, շատ բարյացակամ վերաբերմունք է եղել՝ հատկապես տարբեր կարծիք ունեցող պատգամավորների նկատմամբ։

Հարգելի գործընկերներ, հանձնաժողովն առաջիկայում էլ, այստեղ տիկին Սամսոնյանը հարց բարձրացրեց համայնքների խոշորացման համար։ Ասեմ, որ համայնքների խոշորացման երկու, մեկը՝ խոշորացման նախագիծ է ներկայացվել ու քննարկվել լիագումար նիստում եւ որոշում կայացվել եւ երկրորդը՝ համայնքների միավորման։ Այսինքն՝ խնդիրը ո՞րն էր. սկզբից պիտի համայնքները խոշորացվեին, այդ խոշորացված համայնքները հետագայում գնային միավորման, այսինքն՝ ավելի մեծ միավորներ ստեղծելու։ Իհարկե, «Ծառուկյան» դաշինքը 2017թ. նախընտրական շրջանում դեմ էր համայնքների խոշորացմանը, եւ մենք դեմ ենք քվեարկել։ Եթե չեմ սխալվում, «Ելք» դաշինքն էլ դեմ քվեարկեց, որովհետեւ, իսկապես, ես համաձայն եմ տիկին Սամսոնյանի հետ, որ կոպիտ խախտումներով եղավ համայնքների խոշորացումը։ Այսինքն՝ համայնքների խոշորացումը եղավ օրենքի ուժով, համաձայնության սկզբունքը կամ կամավորության սկզբունքը չկիրառվեց, եւ հանրապետության համայնքների մոտավորապես 50 տոկոսը խոշորացվեց։ Իհարկե, շատ լավ է, որ հիմա դադարեցվել կամ կասեցվել է այս գործընթացը։ Հուսով եմ, որ հանձնաժողովը համապատասխան նախարարության հետ կամ Կառավարության հետ կմշակի այն մեխանիզմը, որտեղ բացի օրենքի ուժից, որովհետեւ այսպես թե այնպես դա օրենքով պիտի ընդունվի ԱԺ-ում, բացի օրենքի ուժից՝ նաեւ իրագործվի համաձայնության եւ կամավորության սկզբունքը։ Այդ դեպքում մենք չենք ունենա այսօրվա իրավիճակը, որովհետեւ, իսկապես, հանձնաժողովը նաեւ եղել է, արտագնա նիստեր է անցկացրել տարբեր խոշորացված համայնքներում եւ լավ, իհարկե, տպավորությամբ չի վերադարձել խորհրդարան։

Ես ուզում եմ շնորհակալություն հայտնել նաեւ պրն Կարապետյանին, որովհետեւ մեր առանձնազրույցների ժամանակ պրն Կարապետյանի կողմից առաջարկություն է եղել, որ ես անդամակցեմ այդ հանձնաժողովին, բայց շատ շնորհակալություն առաջարկի համար, պրն Կարապետյան։ Ցավում եմ, որ չեմ կարող հիմա, դեռ չեմ որոշել, ճիշտն ասած, որ հանձնաժողովում եմ աշխատելու, որովհետեւ չեմ էլ թաքցնելու, որ ինձ համար ավելի հոգեհարազատ է կրթության, գիտության, սպորտի, երիտասարդության եւ սփյուռքի հարցերի հանձնաժողովում աշխատելը, որովհետեւ ես հիմնականում աշխատել եմ այդ ոլորտներում։ 35 տարի աշխատել եմ Գյումրիի մանկավարժական  ինստիտուտում, որից 14 տարին՝ որպես ռեկտոր, 1992-99թթ. որպես բաժնի վարիչ համակարգել եմ Գյումրի քաղաքի եւ Շիրակի մարզի սպորտ բաժինը, որը ամենասպորտային քաղաքն էր ու ամենասպորտային մարզը։ Իհարկե, ավելի մեծ է ցանկությունը՝ այդ հանձնաժողովում աշխատել, բայց տեսնենք՝ ոնց կստացվի։ Եթե հանկարծ ստացվեց, որ չգնացի կրթության եւ գիտության հանձնաժողով, ուրեմն, մեծ սիրով կաշխատեմ նաեւ նախկին հանձնաժողովում։ Շնորհակալություն ուշադրության համար։

Ա.ՍԻՄՈՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Հաջորդ ելույթի համար՝ Արկադի Խաչատրյան։

Ա.ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

-ԱԺ հարգարժան նախագահություն, հարգելի գործընկերներ, սիրելի հայրենակիցներ, քննարկում ենք Վարազդատ Կարապետյանին հանձնաժողովի նախագահի պաշտոնում ընտրելու հարցը։ Ես չէի կարող ելույթ չունենալ՝ նկատի ունենալով ինչպես պրն Կարապետյանի անձը, այնպես էլ՝ նրա կողմից ղեկավարվելիք հանձնաժողովի կարեւորությունը։ Նախ՝ ասեմ, որ ողջունում եմ եւ շատ ուրախ եմ պրն Կարապետյանի առաջադրման փաստով, նախ եւ առաջ, նրա համար, որ ունենք անցած ճանապարհ, ճանաչում եմ շատ լավ պրն Կարապետյանին եւ բարձր եմ գնահատում ինչպես նրա պրոֆեսիոնալիզմը, փորձառությունը, մարդկանց լսելու կարողությունը։ Եվ ուզում եմ, իրոք, հույս հայտնել եւ վստահություն հայտնել, որ պրն Կարապետյանը իրապես կլինի հանձնաժողովի լավ նախագահ։ Այդուհանդերձ, անդրադառնալով հանձնաժողովի գործունեության ոլորտների կարեւորությանը, պիտի անդրադառնամ երկու կարեւոր հարցի։

Առաջինը ՀՀ տարածքային համաչափ զարգացման հարցն է, խնդիրն է, որը, իմ դիտարկմամբ եւ համոզմամբ, առանցքային կարեւորություն ունեցող հարցերից մեկն է։ Ինչպես գիտեք, Երեւանում կենտրոնացված է ամեն բան. ֆինանսական եւ մարդկային ռեսուրսներ, բուհեր, առողջապահություն, ժամանցի վայրեր։ Դժվար է գտնել մի բան, որ չկա Երեւանում, կա մարզերում։ Պետք է ասեմ, որ մարզերի բնակչությունը զրկված է ինչպես որակյալ կրթություն եւ բժշկական ծառայություններ ստանալու հնարավորությունից, այնպես էլ՝ աշխատանքից, որովհետեւ նաեւ աշխատատեղերն են հիմնականում կենտրոնացված Երեւանում, վերջացրած զվարճանքի վայրերից, մշակութային արժեքների հասանելիությունից եւ այլն։ Հետեւաբար, չափազանց կարեւոր եւ մեծ խնդիր է սա։ Շատ ժամանակ մենք սկսում ենք փնտրել պատճառներ արտագաղթի եւ աղքատության մասով, թե ինչու է այն մեծ հատկապես մարզերում եւ մեր մարզային համայնքներում։ Շատ հեռու գնալ պետք չի։ Հիմնական պատճառներից մեկը հենց մեր տարածքային անհամաչափ զարգացումն է, եւ իմ խորին համոզմամբ՝ խնդրի լուծման կարեւորագույն ուղղություններից մեկը  կապիտալի եւ ներդրումների ուղղորդումն է դեպի մարզեր։ Հետեւաբար, ես ձեզ անպայման կխնդրեմ, պրն Կարապետյան, ձեր եզրափակիչ ելույթում մի փոքր անդրադառնալ նաեւ ձեր տեսլականին այդ մասով, թե ինչպես եք տեսնում, ինչպիսի մոտեցումներ ունեք, թե ինչպես պետք է այդ ներդրումները եւ կապիտալը ուղղորդվեն դեպի մարզեր, որովհետեւ դրանով կարող են լուծվել մի շարք հարցեր։ Նախ՝ տարածքային համաչափ զարգացման հարցը, մյուսը՝ աղքատության կրճատման հարցը, սոցիալական բազմաթիվ խնդիրներ, կարող է ապահովվել նաեւ տնտեսական աճի ներառականության հարցը, որը վերջին ժամանակաշրջանում շատ է քննարկվում։ Դա՝ առաջին մասով։

Երկրորդ խոշոր հարցը, որի մասին կցանկանայի խոսել, վերաբերում է սահմանամերձ շրջաններին, որի մասին ակնարկեց եւ խոսեց նաեւ պրն Միքայելյանը։ Նախընտրական շրջանում, վստահ եմ, որ շատ շատերդ եղաք սահմանամերձ շրջաններում, հանդիպումներ ունեցաք մարդկանց հետ։ Մենք եւս հանդիպումներ ենք ունեցել եւ ոչ միայն սահմանամերձ շրջաններում, այլեւ սահմանապահ համայնքներում, բնակավայրերում, որոնք գտնվում են հակառակորդի ուղիղ կրակի տակ եւ ամբողջությամբ դիտարկվում են հենց դիտակետերից։

Մի կարեւորագույն հարց եւ գաղափար առաջացավ, որ անհրաժեշտ ենք համարում առհասարակ օրենսդրորեն ներմուծել նաեւ «սահմանապահ բնակավայր կամ համայնք» տերմինը, որը պետք է տարբերվի սահմանամերձներից, եւ օրենսդրորեն ամրագրվեն նաեւ պետության կողմից այն երաշխիքները եւ արտոնությունները, որոնք պետք է տրամադրվեն այդ մարդկանց։ Ինչի՞ համար. որովհետեւ իրապես սահմանապահ համայնքներում ապրում են սահմանապահ, հերոս, հայրենասեր մարդիկ, որոնք երեկոյան գնում են պոստեր, ցերեկը իջնում են դաշտ, հող են մշակում, երեխա են դաստիարակում, դաս սովորեցնում։ Այսինքն՝ այդ մարդիկ այսօր մոտենում էին, այսպիսի հարցեր էին բարձրացնում։ Ասում էին՝ մենք ամբողջ տարին աշխատեցինք, դաշտը մշակեցինք, հակառակորդի մի կրակով ամբողջությամբ այրվեց, վառվեց եւ այլն։ Երեւանին մոտ գտնվող բնակավայրերում մարդիկ անմիջապես ի վիճակի են ճանապարհ փակել, իրենց բողոքը ներկայացնել, հատուցումներ պահանջել։ Ասում են՝ մեզ մոտ ոչ պաշտոնավոր է գալիս, որ բողոք ներկայացնենք, ոչ էլ ճանապարհ կա, որ փակենք։ Հետեւաբար, կխնդրեմ, որ եզրափակիչ ելույթում անդրադառնաք այս հարցին եւ հայտնեք ձեր մոտեցումը՝ արդյոք կիսում եք «սահմանապահ համայնք» գաղափարի ներմուծման անհրաժեշտությունը մեր օրենսդրության մեջ, կունենանք ձեր աջակցությունը, թե ոչ, որովհետեւ, իրապես, վստահաբար կարող եմ ասել, որ այդ մարդիկ դրա կարիքը, իրոք, ունեն՝ պետության  ուշադրության, հոգատարության եւ ձեր մոտեցումը պարզապես ինձ հետաքրքիր է այդ առումով։

Ողջունում եմ ձեր առաջադրումը, պրն Կարապետյան, եւ հաստատ վստահություն եմ ուզում հայտնել, որ շատերն իրենց աջակցությունը կհայտնեն քվեարկության միջոցով՝ ձեր օգտին։ Հաջողություն եմ մաղթում, շնորհակալություն։

Ա.ՍԻՄՈՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Հարգելի գործընկերներ, կա առաջարկ՝ եւս մեկ նիստով երկարացնել եւ կարծում եմ, որ քննարկում եղավ խմբակցությունների ղեկավարների հետ։ Առարկություն, եթե չկա, եւս մեկուկես ժամ մենք աշխատենք։ Շնորհակալություն։ Հաջորդ ելույթի համար՝ Ռուբեն Ռուբինյան։ Հանո՞ւմ եք, պրն Ռուբինյան։ Շնորհակալություն։ Հաջորդ ելույթի համար՝ Բաբկեն Թունյան։ Հանո՞ւմ եք։ Շնորհակալություն, չէի տեսել, կներեք։

Բ.ԹՈՒՆՅԱՆ

-Բարեւ ձեզ։ Նախ, երեւի ճիշտ...

Ա.ՍԻՄՈՆՅԱՆ

-Կներեք, պետք է քվեարկություն անենք՝ երկարացման հետ կապված։ Պրն Թունյան, խնդրում եմ զբաղեցնել ձեր տեղը։ Քվեարկություն՝ մեկուկես ժամով երկարացնելու համար, եւս մեկ նստաշրջան։

Կողմ՝ 72
Դեմ՝ 2։

Որոշումն ընդունված է։ Շարունակում ենք։ Պրն Թունյան, խնդրեմ, կարող եք մոտենալ։

Բ.ԹՈՒՆՅԱՆ

-Բարեւ ձեզ, հարգելի գործընկերներ։ Հասկանում եմ, որ բոլորդ հոգնած եք, առավոտից աշխատում ենք։ Երեւի ճիշտ կլիներ, որ պրն Կարապետյանը դեռ երեկ չէ առաջին օրն առաջին ելույթն ինքն ունենար, այսօր մենք մեր աշխատանքներն ավելի շուտ վերջացրած կլինեինք, միգուցե նաեւ՝ երեկ։ Բայց, ի հակառակ սրա, ես, չնայած պրն Կարապետյանը լակոնիկության կողմնակից է, ես հարկ համարեցի իր մասին մի քանի բան ասել։ Ելույթ չէի ունենալու, եթե հարց չհնչեր, որովհետեւ «Լուսավոր Հայաստան»-ից մեր հարգելի գործընկերն ասաց, որ իր հարցի պատասխանից է կախված՝ ընտրել պրն Կարապետյանին, թե՞ ոչ։ Ուզում եմ ասել, որ ով չի ճանաչում, կարող է մի թեթեւ ծանոթանալ Վարազդատ Կարապետյանի նախկինում հնչեցրած թե՛ հրապարակային ելույթներին, թե՛ հարցազրույցներին, եւ կարող եք համոզված լինել, որ պրն Կարապետյանը կարող էր այստեղից երեք ժամ խոսել ու չհոգնեցնել։ Ես դրանում համոզվել եմ, ու դրանում շատերն են համոզվել։ Շատ ուրախ եմ, պրն Կարապետյան, որ դուք այդ հանձնաժողովը գլխավորելու եք։ Ես համոզված եմ, լիահույս եմ, որ շատ արդյունավետ մենք իրար հետ աշխատելու ենք եւ անպայման ուզում էի նշել, ովքեր ձեզ չեն ճանաչում՝ նրանց համար, որ Վարազդատ Կարապետյանն այն հատուկենտ մարդկանցից է, ովքեր նախկին իշխանությունների օրոք բարձրաստիճան պաշտոն են զբաղեցրել, եւ որոնց մասին որեւէ մեկը դրականից բացի որեւէ բան չի կարող ասել՝ թե՛ իր ենթակաները, թե՛ իր վերադասները, թե՛ իր գործընկերները եւ թե՛ առիթից առիթ հանդիպող մարդիկ։ Այնպես որ, ես էլ կարճ կլինեմ՝ ձեզ հաջողություն եմ մաղթում ձեր աշխատանքում։

Լ.ՆԱԶԱՐՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Հարգելի գործընկերներ, եզրափակիչ ելույթի համար՝ խնդրեմ, պրն Կարապետյան։

Վ.ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ

-Շնորհակալություն բոլոր խոսքերի համար՝ իմ հասցեին։ Ես ելույթ չէի ունենա, եթե պրն Խաչատրյանը չդրդեր։ Իմ տեսիլքը՝ մեր երկրի մասին։ Շատ կարճ ուղղակի ասեմ, թե ինչպիսին եմ տեսնում Հայաստանը եւ ինչպիսին եմ տեսնում տարածքային զարգացումը՝ հատկապես։ Հիմա Հայաստանը աշխարհում հայտնի չի, կարելի է ասել։ Եթե տարբեր երկրներում հարցնենք, թե ինչպես ենք ճանաչում Հայաստանը, դրական կարծիքները քիչ են լինելու։ Ճանաչում են կամ մի քանի հատուկենտ անձանցով կամ ցեղասպանությամբ։ Ես Հայաստանը տեսնում եմ առաջին հերթին կրթության երկիր։ Այսինքն՝ մենք պետք է արտահանենք կրթություն Հայաստանից. լավագույն կրթական տեխնոլոգիաների երկիր։ Եվ մենք այդ օրինակներն ունենք արդեն։ Մենք ունենք «Թումո», ունենք «ԱրՄաթ» լաբորատորիաներ դպրոցներում, որոնք փաստացի արդեն արտահանման հնարավորություններ եւ փորձ ունեն։ Հայաստանը պետք է լինի առողջապահության երկիր։ Այսինքն՝ մեր երկիրը պետք է լինի տեղ, որտեղ մարդիկ բուժվում են, տեղ, որտեղ մարդիկ ընդհանրապես առողջ են, եւ որն արտահանում է առողջապահության զարգացած տեխնոլոգիաներ աշխարհում։ Հայաստանը պետք է լինի բարձր տեխնոլոգիաների եւ բարձր ռազմական արդյունաբերությամբ զարգացած երկիր, երկիր, որը պաշտպանված է, եւ մեր երկրի յուրաքանչյուր քաղաքացի՝ անկախ իր գտնվելու վայրից, պաշտպանված է եւ զգում է իր Կառավարության հոգածությունը։ Եվ Հայաստանը մաքուր ջրի երկիր է։ Եթե սա կապենք մեր հանձնաժողովի աշխատանքի հետ, դա բնության պահպանության, շրջակա միջավայրի պահպանության հիմնական հարցն է, մենք մաքուր ջրի երկիր ենք։ Մենք ունենք 10 անգամ ավելի մաքուր ջուր, քան մեր բոլոր հարեւանները՝ իրար հետ վերցրած, եւ այդ ջուրը գնալով, որպես ռեսուրս, ավելի ու ավելի թանկ է դառնում աշխարհում, եւ կգա ժամանակը, երբ նավթից եւ մնացած բոլոր ռեսուրսներից անհամեմատ ավելի կարեւոր կլինի։ Դրա համար հիմա, երբ մենք խոսում ենք բնապահպանության մասին կամ բաց մետաղական հանքերի շահագործման մասին, ամենաառաջին հարցը, որը պետք է քննարկենք՝ արդյո՞ք այդ հանքերի շահագործումը չի վնասելու Հայաստանում մաքուր ջրի եւ խմելու ջրի գոյությանը։

Տարածքային կառավարման մասով. Հայաստանում մարդն իրավունք ունի ապրել գյուղում, մարդը գյուղում է ապրում, եւ մեր երկրի սկիզբը գյուղն է։ Եվ այդ գյուղում հերիք է՝ մարդը մի որոշ ժամանակ իր ոտքերի վրա կանգնում է, մեր երկրի արմատն այս հողի մեջ է թաքնված։ Դու պետք է մի քիչ երկար ժամանակ կանգնես այդ հողի վրա, ինքը տակից կմտնի ոտքերիդ մեջ, ու դու կսկսես պտուղ տալ այս հողի վրա, հայ մարդը հայկական հողի վրա կարող է պտուղ տալ։ Եվ մենք պարտավոր ենք մեր երկրի զարգացումն այն ուղղությամբ տանել, որ գյուղում մարդ ապրի, մարդիկ ապրեն գյուղում։ Պարզ է, որ գյուղատնտեսությունը չի կարող այդ բոլոր մարդկանց աշխատանքով ապահովել, որովհետեւ գյուղատնտեսության աստիճանական ավտոմատացումը, նոր տեխնոլոգիաների ներդրումը բերում են մարդկանց կրճատմանն այդ ոլորտից, դա անխուսափելի կլինի։ Հետեւաբար, մարդիկ պետք է այլ զբաղվածություն ունենան գյուղում։ Այս տարի Դդմաշեն գյուղի երեխաները ռոբոտաշինության մրցույթում են հաղթել Հայաստանում։ Դա նշանակում է, որ մեր գյուղում ապրող երեխան արդեն ուրիշ պատկերացում ունի իր ապագայի մասին, ինքն ուրիշ տեսիլքներ ունի։ Մեր խնդիրը՝ որպես պատասխանատու մարդիկ. ինչպե՞ս անենք, որ այդ երեխան, վերջ ի վերջո, որոշի իր կյանքը կազմակերպել գյուղում։ Ես պատկերացնում եմ, որ առաջիկայում մեր Կառավարության ծրագրերում պետք է նշել, որ մեր երկրի ցանկացած քաղաքացի, որտեղ որ ինքը ապրելու լինի, մոտավորապես կես ժամ իրենից հեռավորության վրա պետք է կարողանա որակյալ կրթական եւ առողջապահական ծառայություններից, առաջնային սոցիալական ծառայություններից օգտվել։ Սա հիմնարար իրավունք է, որը մենք պետք է ապահովենք մեր երկրի բոլոր բնակիչների համար։ Ավելի առարկայական. հիմա մենք տարածքային կառավարման նախարարության հետ մշակում ենք բեւեռային քաղաքների հայեցակարգը, որով ենթադրվում է, որ յուրաքանչյուր մարզում 2-3 ընտրված քաղաքներ ավելի արագ տեմպով կսկսեն ենթակառուցվածքները զարգացնել, նաեւ Կառավարության միջամտությամբ, հատկապես տնտեսական ենթակառուցվածքները, դրան կնպաստեն նաեւ կառավարության սուբվենցիոն ծրագրերը, որոնք էլի ուղղված են ենթակառուցվածքների զարգացմանը, եւ այս քաղաքներն ավելի արագ զարգանալով՝ կսկսեն նաեւ որոշակի տնտեսական զարգացման կենտրոն դառնալ հարակից գյուղերի եւ բնակավայրերի համար։ Բայց տնտեսական զարգացումը կարող ենք համարել որպես ապագա զարգացման առանցքային գործոն, բայց ոչ միակը։ Մենք պետք է մտածենք որակյալ կրթության մասին, առողջապահության մասին եւ այլն։ Դա նշանակում է, որ մեր գյուղերում բոլոր դպրոցներն իրենց տեխնիկական եւ մասնագիտական հագեցվածությամբ  չպետք է զիջեն Երեւանի կենտրոնի դպրոցներին։ Մեր շրջանների հիվանդանոցները չպետք է զիջեն Երեւանի հիվանդանոցներին։ Ինչպես մենք կհասնենք դրան՝ հարցի մյուս կողմն է արդեն, որովհետեւ ճանապարհները շատ են, մենք պետք է համատեղ քննարկենք այս բոլոր ճանապարհները։

Կրթության մեջ մարդիկ լրիվ ուրիշ պահանջներ են դնում արդեն։ Ժամանակակից աշխարհում կրթության ամբողջ համակարգը՝ սկսած  տարրականից մինչեւ բարձրագույնը, ճգնաժամի մեջ է, որովհետեւ նոր բան է պետք կրթության մեջ։ Մենք կկարողանա՞նք այդ նոր բանն առաջինն աշխարհին առաջարկել, կդառնա՞նք առաջատարը։ Ես վստահ եմ, որ կկարողանանք։ Եվ այս օրինակն ունենք՝ դա «ԱրՄաթ» լաբորատորիան է։ Հիմա, մենք պետք է խրախուսենք, որ մեր մասնավոր հատվածը, գիտնականները, մասնագիտական միությունները մտնեն կրթության ոլորտ, սկսեն կրթության ոլորտի պատասխանատվությունը վերցնել իրենց վրա, որովհետեւ մարդիկ փորձ են ուզում կրթության մեջ, տեսական կրթությունը հոգնեցրել է։ Նույն ձեւով՝ առողջապահությունը։ Մենք չենք կարող ունենալ հիվանդանոցներ, ինչպիսիք հիմա ունենք մարզերում։ Էլի ճանապարհները շատ են։ Մենք կգնանք առողջապահության ապահովագրության ուղղությամբ, մենք կգնանք մարզերում պետական հիվանդանոցների որակյալ բժշական ծառայությունների ուղղությամբ, թե մասնավոր կառավարման կհանձնենք այդ հիվանդանոցները, ապահովագրենք միաժամանակ մարդկանց՝ այս տարբերակները պետք է քննարկենք իրար հետ, հասկանանք։ Ընդհանուր առմամբ, մոտավոր գծերով այսպես եմ ես պատկերացնում մեր երկիրը եւ վստահ եմ, որ այս գործի մեջ բոլորս իրար հետ ենք, եւ մեզ հետ են նաեւ այն 2,9 մլն մարդիկ, ովքեր ապրում են մեր հողի վրա։ Շնորհակալություն։

Լ.ՆԱԶԱՐՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Հարցի քննարկումն ավարտվեց։ Այժմ տնտեսական հարցերի մշտական հանձնաժողովի նախագահի թեկնածու առաջադրելու համար ձայնը տրվում է «Իմ քայլը» խմբակցության անդամ Ծովինար Վարդանյանին։

Ծ.ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ

-Հարգելի նախագահող, հարգելի պատգամավորներ, ձեր թույլտվությամբ ներկայացնում եմ տնտեսական հարցերի մշտական հանձնաժողովի նախագահի թեկնածու Բաբկեն Թունյանին։

Բաբկեն Թունյանը ծնվել է 1980թ. սեպտեմբերի 6-ին Երեւան քաղաքում։

Մասնագիտությամբ տնտեսագետ է։

1997թ. ընդունվել է ԵՊՀ տնտեսագիտության ֆակուլտետը եւ 2003թ. ավարտել է՝ ստանալով մագիստրոսի աստիճան։

2007թ. ավարտել է Լոնդոնի տնտեսագիտության դպրոցի երեքամսյա դասընթացը հանրային քաղաքակրթության գծով։

Աշխատել է Հայկական Կարմիր խաչի ընկերությունում, բնական նյութեր արտահանողների կազմակերպությունում, «Երեք միլիոն» ամսագրում, «Թիվի 5» հեռուստաընկերությունում, BBC Parliament-ում պրակտիկա է անցնել։

2005 թվականից 2018 թվականի նոյեմբեր ամիսը աշխատել է «168» ժամ թերթում՝ որպես տնտեսական վերլուծաբան։

2015թ. հիմնադրել է B4B.am տնտեսական գծով մասնագիտացված հարթակը, որը ղեկավարել է մինչեւ պատգամավոր ընտրվելը։

Որպես անկախ փորձագետ՝ մասնակցել է տարբեր նախագծերի, դասավանդել է հայ-ռուսական համալսարանում։

2016 թվականից «ՓՄՁ Համագործակցության ասոցիացիա» ՀԿ-ի փոխնախագահն է։

2006թ. բրիտանական խորհրդի կողմից արժանացել է մրցանակի՝ Կառավարության ծրագրերի լավագույն լուսաբանման համար։

2013թ. բանկերի միության կողմից արժանացել է մրցանակի՝ ֆինանսաբանկային ոլորտի խնդիրները բարձր մակարդակով լուսաբանելու համար։

2014թ. եւ 2016թ. պարգեւատրվել է ՀՀ վարչապետի կողմից՝ Կառավարության գործունեությունը բարձր մակարդակով լուսաբանելու համար։

Ամուսնացած է, ունի երկու երեխա։

Կարծում եմ, որ պրն Թունյանի կենսագրությունը բավականին խոսուն է իր մասնագիտական որակավորման մասով։ Ես ուղղակի ինձ թույլ կտամ ավելացնել, քանի որ համակուրսեցիս է Բաբկենը, եւս երկու անձնային կարեւոր հատկանիշ։ Դրանք ազնվությունը եւ մտքի ճկունություն են, որոնցով օժտված է պրն Թունյանը եւ որոնք, կարծում եմ՝ լավագույնը կարող են ծառայել՝ տնտեսական  հեղափոխությունը կյանքի կոչելու համար։ Այնպես որ, բոլորիդ առաջարկում եմ քվեարկել՝ ի օգուտ Բաբկեն Թունյանի թեկնածության։

Լ.ՆԱԶԱՐՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Տիկին Վարդանյանին հարցեր ուղղելու համար՝ հերթագրում։ Հարցեր չկան: Շնորհակալություն։ Այժմ ձայնը տրվում է տնտեսական հարցերի մշտական հանձնաժողովի նախագահի պաշտոնի համար առաջադրված պատգամավոր Բաբկեն Թունյանին։

Բ.ԹՈՒՆՅԱՆ

-Շնորհակալ եմ գործընկերոջս՝ Ծովինարին ինձ  ներկայացնելու համար եւ տնտեսական հեղափոխություն կատարելու մեծ պատասխանատվությունը իմ ուսերին դնելու համար։ Իրականում դա բոլորիս ուսերին է, եւ մենք բոլորս մեր պատասխանատվության մեր բաժինն ունենք։ Հիմա չեմ կողմնորոշվում՝ երկար խոսել, թե կարճ, որովհետեւ պրն Կարապետյանից հետո ոչ երկար խոսելն է ճիշտ, ոչ՝ կարճ խոսելը, որովհետեւ թեման շատ ծավալուն է։ Ես հասկանում եմ, որ եթե հիմա կարճ խոսեմ՝ հարցերն են շատ լինելու, հետո կարիք է լինելու տեսլական ներկայացնել կամ ինչ-որ հարցերի պատասխանել։ Ամեն դեպքում, ես կփորձեմ հիմնական որոշ բաների անդրադառնալ, կփորձեմ նաեւ միեւնույն ժամանակ շատ լակոնիկ լինել։ Մեծ մասը կթողնեմ հարցերին, եթե այդպիսիք կլինեն՝ կպատասխանեմ։

Նախ՝ ես գիտեմ, որ տնտեսության ընդհանուր վիճակի, խնդիրների, հեռանկարների մասին հարցեր կլինեն։ Նախապես ասեմ, որ ինձ շատ են այս ընթացքում հարցրել, թե՛ վերջին ամիսներին, թե՛ վերջին օրերին, թե ինչպես կարելի է գնահատել Կառավարության գործունեությունը հետհեղափոխական շրջանում։ Դա կախված է նրանից, թե մենք ի՞նչ էինք ակնկալում Կառավարությունից։ Իսկ Կառավարության խնդիրը առաջին շրջանում շատ հստակ էր տնտեսական դաշտում։ Կառավարության խնդիրը տնտեսությունը ցնցումներից զերծ պահելն էր, ինչը, կարելի է ասել, լիովին հաջողվել է։ Ու եթե մենք այսօր նայում ենք տնտեսական ցուցանիշներին, մենք ունենք որոշ ցուցանիշների գծով անկում, որոշ ցուցանիշների գծով՝ բարելավում։ Մենք ունենք նաեւ տնտեսական ակտիվության աճ։ Այսինքն՝ մեզ մոտ աճը դանդաղել է, ու քաղաքական նման լրջագույն փոփոխություններից հետո սովորաբար տարբեր երկրներում լինում է տնտեսական անկում, լինում է ֆինանսական շուկաների փլուզում, լինում են հիպերինֆլյացիաներ, կապիտալի փախուստ։ Ու եթե այս ամեն ինչի ֆոնին մեզ հաջողվել է ոչ թե անկում ունենալ, այլ՝ աճ, բայց՝ մի քիչ ցածր աճ, դա բնականաբար, կարելի է նորմալ ձեռքբերում համարել։ Իհարկե, դա անցումային փուլի խնդիր է։ Այս փուլում նշաձողը շատ ավելի բարձր է, սպասելիքները շատ ավելի մեծ են։ Անգամ կարելի է ասել, որ այդ սպասելիքները գերչափազանցված են։ Մարդիկ սպասում են արագ փոփոխությունների, լուրջ փոփոխությունների միեւնույն ժամանակ, որոնք շատ դժվար է համատեղել։ Այսինքն՝ լուրջ փոփոխությունները շատ կարճ ժամանակահատվածում չեն լինում, բայց մենք պետք է փորձենք ինչքան հնարավոր է կարճ ժամանակահատվածում այդ լրջագույն փոփոխությունները կյանքի կոչել ու դրանում ԱԺ-ի դերն իսկապես դժվար է գերագնահատել։ Այստեղ իմ նախորդ գործընկերների ելույթների ժամանակ մի քանի անգամ հարց հնչեց ԱԺ դերի մասին եւ, եթե չեմ սխալվում, պրն Գորգիսյանը մի քանի անգամ հարցրեց, թե պատրա՞ստ են «Իմ քայլը»-ի պատգամավորները, եթե հարկ լինի, բարձրաձայնել խնդիրների մասին, եթե հարկ լինի՝ հակադրվել։ Ուզում եմ ասել, որ ԱԺ-ի գլխավոր ֆունկցիաներից մեկը հենց այդ հակակշիռ հանդիսանալն է։ Սա ընդամենը բառեր չեն։ Օրինակ, ես իմ անձնական օրինակով եմ ուզում ասել։ Եթե ես համոզված եմ, որ որեւէ օրենսդրական նախագիծ ունենալու է բացասական հետեւանքներ, եթե ես դրա մասին լռում եմ կամ անտեսում եմ, նշանակում է՝ ես ստանձնում եմ այն վնասի պատասխանատվությունը, որը հետո լինելու է։ Իմ դիրքորոշումը կարող է փոխել միայն մասնագիտական կարծիքը։ Երբ ինձ մասնագիտորեն կհամոզեն, որ այսինչ բանում ես սխալում եմ, եթե հիմնավորումները կլինեն ինձ համար համոզիչ, ես կհամաձայնվեմ։ Ու կարծում եմ իմ գործընկերների մեծ մասը նույն կարծիքին է։ Շատերին անձամբ ճանաչում էի մինչեւ պատգամավոր ընտրվելը, շատերի հետ հասցրել եմ այս մի քանի օրվա ընթացքում ծանոթանալ, ու նրանք բոլորն էլ սկզբունքային մարդիկ են, որոնք այստեղ են եկել՝ աշխատելու համար։

Ինչ վերաբերվում է ԱԺ-ի տնտեսական հարցերի մշտական հանձնաժողովին, սա, իրոք, ամենածանրաբեռնված ու ամենակարեւոր հանձնաժողովներից մեկն է։ Չեմ ուզում ամենեւին նսեմացնել մյուս հանձնաժողովների դերը, բայց եթե նայում ենք զուտ վիճակագրությամբ, օրինագծերի մեծ մասն անցնում է հենց այս հանձնաժողովով։ Բացի դրանից, մի քիչ տարանջատելն է դժվար, որովհետեւ շատ հարցեր կան, որ մեր տիրույթները խաչվում են։ Օրինակ, ինձ համար, իմ անձնական կարծիքով՝ երկարաժամկետ տնտեսական զարգացման համար ամենակարեւոր բանը մարդկային կապիտալն է։ Իսկ մարդկային կապիտալը նշանակում է նորմալ կրթություն եւ նորմալ առողջապահություն, ինչը, բնականաբար, մեր հանձնաժողովում չի գտնվում։ Կամ, ասենք, օրինակ՝ ռազմարդյունաբերությունը, որը գտնվում է պաշտպանության հանձնաժողովում, կամ տարածքային համաչափ զարգացումը, երբ նայում ենք այսօր Երեւանը գեներացնում է ՀՀ ՀՆԱ-ի 60 տոկոսը, ու այդ անհամաչափությունը հարթելու խնդիրները դրված են պրն Կարարպետյանի հանձնաժողովում։ Այնպես որ, բոլոր հանձնաժողովների հետ մենք մշտապես աշխատելու ենք, ու ես ինքս մասնակցելու եմ թե ֆինանսաբյուջետային, թե այլ հանձնաժողովների նիստերին, որտեղ ինձ հետաքրքրող հարցեր կլինեն, եւ ակնկալում եմ, որ նմանատիպ հետաքրքրություն կլինի նաեւ մյուս հանձնաժողովների անդամների կողմից՝ մեր աշխատանքների նկատմամբ։

Մի երկու կարեւոր թեզ էլ ասեմ ու սրանով կեզրափակեմ։ Տեսեք, այս ընթացքում մեր շատ գործընկերներ իրենց ելույթներում եւ հարցապնդումներում խոսում են օրենսդրական նախաձեռնություններից, ու շատերին որ լրագրողները հարցնում են, թե ինչ օրենսդրական նախաձեռնություններով եք հանդես գալու, գայթակղությունը շատ մեծ է՝ ինչ-որ կոնկրետ օրինագծի մասին խոսել, բայց մինչեւ դու չհասկանաս ցանկացած օրինագծի վերջնական ազդեցությունը, դրա մասին խոսելը, ինձ թվում է, այս պահին սխալ է, որովհետեւ այս պահին մենք՝ բոլորս, բացառությամբ այն մարդկանց, ովքեր եկել են պետական կառավարման համակարգից, մենք ունենք ինֆորմացիայի պակաս։ Կան տվյալներ, որոնք մենք պարզապես ի պաշտոնե չենք տիրապետում։ Միգուցե մենք ծանոթանանք որոշ խորքային տվյալների ու հասկանանք, որ այդ օրինագիծը պետք չի կամ պետք է լրամշակել։ Բացի դրանից, ոչ մի օրենք ինքնանպատակ չի։ Այսինքն՝ այդ օրենքը այդ պահին կարող է թվալ շատ գայթակղիչ ու օգտակար, բայց երկարաժամկետ առումով կարող է՝ դա չի տեղավորվում ընդհանրապես մեր բռնած ուղու մեջ։ Դրա համար այստեղ մեր նախկին գործընկերները մի հատ ֆրազա ունեին, ասում էին՝ դանդաղ շտապել։ Այստեղ էլ է պետք դանդաղ շտապել։ Այսինքն՝ կարելի է ցանկացած օրինագծի վրա երկար աշխատել, հետո փոփոխությունների կարիք չլինի։ Իսկ նման բազում օրինակներ մենք ունեցել ենք։

Ուզում եմ խոսել համագործակցության մասին։ Մի երկու կարեւոր շեշտադրում էլ այստեղ կա։ Ես ակնկալում եմ սերտ աշխատանք թե հանձնաժողովի ներսում՝ պատգամավորների միջեւ, այդ թվում՝ ակնկալում եմ շատ սերտ համագործակցություն հատկապես ընդդիմադիր պատգամավորների միջեւ։ Ես գրեթե բոլորին ճանաչում եմ, գիտեմ, որ պրն Մելքումյանը ուրիշ հանձնաժողով է գնալու։ Հատ-հատ ճշտել եմ, թե ով է գալու մեր հանձնաժողով, փորձում եմ իմ ճանաչած մարդկանց համոզել, բերել, բայց, ցավոք սրտի, իմ ճանաչած մարդկանց մեծ մասը մեր հանձնաժողովում չի լինելու, բայց հույս ունեմ, որ իրենց հետ կաշխատենք, այդ աշխատանքը կստացվի։

Շատ կարեւոր է համագործակցությունը նաեւ ԱԺ աշխատակազմի հետ, տնտեսագիտական վարչության, Կառավարության եւ այլ առընթեր մարմինների հետ եւ նաեւ ԱԺ-ի մաս չկազմող կազմակերպությունների ու փորձագետների հետ։ Մենք այսօր այնպիսի վիճակում ենք գտնվում, որ մեզ պետք է մի տեղ համախմբել մեր ամբողջ տնտեսագիտական ներուժը՝ անկախ կուսակցական պատկանելությունից, անկախ նախասիրություններից, անկախ սիմպատիաներից։ Ես վերջին տարիների ընթացքում հասցրել եմ ծանոթանալ Հայաստանում քիչ թե շատ ճանաչված գրեթե բոլոր տնտեսագետների հետ ու բոլորի հետ ունենք նորմալ հարաբերություններ, փոխադարձ հարգանք։ Ու ամենակարեւորը՝ բոլորը պատրաստ են, պատրաստակամություն են հայտնել թե՛ իրենց խորհուրդներով, թե՛ իրենց գիտելիքներով նպաստել մեր տնտեսական ծրագրերին, որովհետեւ բոլորն էլ հասկանում են, որ անկախ քաղաքական կամ այլ տարաձայնություններից՝ բոլորս էլ գտնվում ենք մի նավում, ու այս երկրի հաջողությունը բոլորի հաջողությունն է, անհաջողությունը՝ բոլորի անհաջողությունը։

Նաեւ շատ կարեւոր եմ համարում զուտ աշխատանքների կազմակերպման առումով ինստիտուցիոնալ հիշողությանը մեծ ուշադրություն դարձնելը, որոշ ավանդույթներ պահպանելը։ Այստեղ այդ մասին էլ խոսվեց։ Ես ինքս հանդիպել եմ տնտեսական հանձնաժողովի նախկին նախագահ Խոսրով Հարությունյանի հետ, իրար հետ շատ բաներ ենք քննարկել, որովհետեւ կան բաներ, որ մինչեւ չմտնես գործի մեջ, քեզ ոչ մեկը չի ասի, իսկ խորհուրդ լսելը միշտ օգտակար է, ու դա մեր գործը թեթեւացնում է։ Կարող եք այդ խորհուրդներն անտեսել, կարող եք համաձայնել, բայց փորձառու մարդկանց հետ, անկախ նրանից, թե դուք ինչ վերաբերմունք ունեք կամ ինչ քաղաքական ճամբարում եք, որեւէ կոմպլեքսավորվածություն չի կարելի ցուցաբերել։ Ուզում եմ ասել, որ իմ շփումները միշտ շարունակվելու են այն մարդկանց հետ, ովքեր իրենցից ինչ-որ արժեք ներկայացնում են։

Շատ կարեւոր եմ համարում նաեւ կոմունիկացիան, այսինքն՝ շփումը հասարակության հետ։ Գիտեք, ձախողումների մեջ մի ահագին մեծ բաժին ունի այն հանգամանքը, որ հասարակության հետ Կառավարությունը կամ իշխանությունը պատշաճ չի երկխոսում։ Այսինքն՝ պետք է մանրամասն բացատրել՝ ինչ ենք անում, ինչու ենք անում, ինչի համար ենք անում։ Եթե չի ստացվում այդ երկխոսությունը, հետո հարցեր են առաջ գալիս, որոնց տեղը լցվում է արդեն տարբեր մանիպուլյացիաներով։

Եվ ամենավերջին հանգամանքը՝ աշխատանքը։ Մենք պետք է աշխատենք, ու այդ հիմնական աշխատանքը ես ակնկալում եմ, որ պետք է լինի ոչ թե այստեղ, ոչ թե երեւալով, այլ պետք է լինի մեր աշխատասենյակներում՝ առավոտից երեկո: Կարող ենք այստեղ ընդհանրապես չխոսել, բայց հիմնական ծանր գործը սպասվում է օրենքներ կարդալով, մարդկանց հետո խոսելով, տարբեր գրականություն ուսումնասիրելով։ Միգուցե իմ խոսքը հետո սոցցանցերում ոմանք տրոլինգի առարկա դարձնեն, մենք պետք է նաեւ աշխատանքի ընթացքում սովորենք։ Հիմա չասեն՝ եկել են նոր են սովորում։ Ամենախելացի մարդը միշտ սովորում է։ Ես էս վերջին երեք-չորս օրերի ընթացքում ձեզ լսելով՝ ես ինքս սովորել եմ, ամեն օր սովորում եմ ու ակնկալում եմ, որ ապագայում լիքը սովորելու բան կունենամ։

Այսքանը. երեւի։ Ես ակնկալում եմ արդյունավետ աշխատանք, առողջ բանավեճեր, թեժ բանավեճեր ու վերջում՝ կոնսենսուսային օպտիմալ որոշումներ։ Եթե հարցեր կան, սիրով կպատասխանեմ։

Լ.ՆԱԶԱՐՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Պրն Թունյանին հարցեր ուղղելու համար՝ հերթագրում։ Հերթագրվել է 9 պատգամավոր։ Առաջին հարցը՝ Եղիշե Սողոմոնյան։ Խնդրեմ, պրն Սողոմոնյան։

Ե.ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ

-Ողջունում եմ ձեզ հանձնաժողովի նախագահի պաշտոնում, վստահ եմ, որ դուք այն խնդիրները, որ մենք այսօր առաջադրել ենք տնտեսական հեղափոխության մեր կարգախոսում, պատրաստակամ եք եւ ունեք այն պոտենցիալը, որ ձեր ներուժով կնպաստեք դրանց լուծմանը։ Շատ հարցեր կան այս ոլորտում, որ կուզեի՝ խոսեինք, բայց կարծում եմ՝ ճիշտ կլինի  հանձնաժողովում մենք աշխատանքների ժամանակ այդ ամբողջը քննարկենք։ Մեկ հարց է այս պահին ինձ հետաքրքրում։

Ո՞նց եք պատկերացնում ձեր հանձնաժողովում ներգրավված օրենքների հանրային քննարկումը կազմակերպելը, որովհետեւ շատ դեպքերում Կառավարությունը, երբ օրենքի նախագծեր է մշակում, երբ դրանք գալիս են ԱԺ, դրվում են քննարկման, այդ ժամանակ նոր հասարակությունն է տեղյակ լինում նման օրենքի նախագծերի հետ կապված եւ այդ նախագծերը, երբ օրենքի ուժ են ստանում, շատ դեպքերում հասարակության մեջ խմորումներ են լինում, հակասություններ, բանավեճեր եւ այլն։ Այդ մասով՝ ձեր տեսլականը։ Շնորհակալություն։

Բ.ԹՈՒՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն հարցի եւ տեսակետի համար, պրն Սողոմոնյան։ Հանրայնացումը շատ կարեւոր բան է, ու ես կարծում եմ, որ ինձ այդ հարցում կօգնի մեդիա դաշտում աշխատած լինելու իմ փորձը։ Այսինքն՝ եթե դու ցանկանում ես, որ հասարակությունը այդ մասին իմանա, քննարկի ու խոսի, հասարակությունը կիմանա։ Մանավանդ, որ այսօր տեխնոլոգիական այս հնարավորությունների պայմաններում դրա համար շատ քիչ ջանք է պետք, ընդամենը ցանկություն է պետք։ Զուտ իրազեկման առումով եմ ասում։ Մնացածը՝ ասենք, ո՞ւմ ենք ներգրավվում, ի՞նչ շրջանակների, դա արդեն  մեր ցանկությամբ է ու մեր որոշելիքն է։ Ես մտածում եմ, որ յուրաքանչյուր թեմայի քննարկման ժամանակ մինչեւ այդ կոնկրետ հարցն արդեն հանձնաժողովի նիստում կդրվի քվեարկության, մենք կունենանք մանրամասն քննարկում այդ ոլորտում մասնագիտացած բոլոր շահագրգիռ անձանց մասնակցությամբ։ Այսինքն՝ ովքեր կցանկանան եւ ովքեր ասելիք կունենան, մենք բոլորին կլսենք։ Դրա համար է այդ հանձնաժողովին ազատություն տրված։ Չենք անելու այնպիսի բաներ, որոնք արգելված են, բայց մենք կունենանք շատ հնարավորություններ, որ ընթացքում կօգտագործենք։

Լ.ՆԱԶԱՐՅԱՆ

-Պրն Սողոմոնյան, ցանկանո՞ւմ եք արձագանքել։

Ե.ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ

-Մեկ հարց էլ. ո՞նց եք պատկերացնում տնտեսություն-գիտություն կապը, որովհետեւ տարիներ շարունակ՝ 20-30 տարի, Կառավարությունը  ծրագրեր է մշակել, հաշվի չի առել տնտեսագետների, դոկտորների, ակադեմիկոսների կարծիքը, եւ այդ կապը կտրված է եղել։ Ո՞նց եք տեսնում դրա վերականգնման ուղղությամբ աշխատանքները։

Բ.ԹՈՒՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն հարցի համար։ Դա էլ է ամենացավոտ կողմերից մեկը, որովհետեւ ակադեմիական շրջանակները երբեմն պրակտիկ տնտեսությունից կտրված են։ Եվ ես համոզված եմ, որ եթե մեր տարիքով ավագ դասախոսական կազմին հարցնեք, օրինակ, վերջին տնտեսական ցուցանիշները, իրենք կարող է օպերատիվ տվյալներին չտիրապետեն։ Այսինքն՝ ավելի տեսական ու մի քիչ ավելի։ Այսքանից ավելի բան չեմ ասի իրենց մասին, բայց ուզում եմ ասել, որ պետք է ժամանակին ավելի համահունչ գնալ։ Այդ կապը ինչպե՞ս ամրացնել։ Միջոցներից մեկը հենց իմ ասած հարթակն է։ Եթե մեզ հաջողվի ձեւավորել այնպիսի հարթակ, որտեղ օրենքների նախագծերի քննարկմանը ու գաղափարների քննարկմանը կմասնակցեն նաեւ ակադեմիական շրջանակները, եւ նույն քննարկման ժամանակ կլինեն նաեւ գործադիր մարմնից անդամներ, ուրեմն, կստացվի այդ կապը մեզ մոտ ավելի զարգացնել։ Ինչո՞ւ մարդիկ չեն խառնվում. որովհետեւ գտնում են, որ իրենց ասելիքը հաշվի չեն առնելու։ Եթե մարդիկ իմանան, որ իրենց կարծիքը հաշվի է առնվելու որոշումների կայացման մեջ, իրենք ավելի ակտիվ կլինեն։

Լ.ՆԱԶԱՐՅԱՆ

-Հաջորդ հարցը՝ Տարոն Սիմոնյան՝ «Լուսավոր Հայաստան» խմբակցությունից։

Տ.ՍԻՄՈՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն, պրն Թունյան, ձեր բավականին մանրամասն զեկուցման համար։ Ես ԵՊՀ-ում դասավանդում եմ «Իրավաբանական տեխնիկա« առարկան, եւ այդ առարկան այն մասին է, թե ինչպես գրել օրենքներ, ինչ հմտություններ օգտագործել եւ այլն։ Եվ երբ ես ուսանողներիս հետ փորձում եմ օրենսդրական ակտերում սխալներ հայտնաբերել եւ դրա վրա աշխատել, ես նրանց խնդրում եմ բացել Հարկային օրենսգիրքը եւ վերցնել գրեթե ցանկացած հոդված, եւ մեր ուսանողները վերջին երկու տասնամյակների բոլոր հարկային օրենսդրություններում, յուրաքանչյուր հոդվածում առնվազն 5 սխալ են հայտնաբերում՝ իրավաբանական տեխնիկայի տեսանկյունից։ Եվ սա ոչ այնքան այդ օրենքի վրա աշխատած իրավաբանների գրագիտության հարց է, որքան քաղաքական որոշումներ ընդունող անձանց դիտավորության հարց, որովհետեւ մոլորություն առաջացնող նման հոդվածներով նրանք զուտ դիտավորություն են հետապնդում՝ տնտեսվարող սուբյեկտներին եւ հարկատուներին մոլորության մեջ գցել այդ խրթին, համալիր հոդվածներով, անհասկանալի եւ 100 եւ ավելի մեկնաբանություններ թույլ տվող նորմերով։

Ես ուզում եմ ձեզանից խոստում կորզել, որ դուք, լինելով իշխանության ներկայացուցիչ, ձեզանից կախված ամեն ինչ պետք է անեք, որ նման դիտավորություն բացառվի այսպիսի կարեւորագույն փաստաթղթում՝ Հարկային օրենսգրքում։ Շնորհակալություն։

Բ.ԹՈՒՆՅԱՆ

-Ձեզ նույնպես շնորհակալություն շատ կարեւոր հարցի դիտարկման համար։ Սկզբից ասեմ, որ այդ խոստումը կորզել եք։ Քանի հիշում եմ, պրն Գորգիսյան, ձեզ էլ ասեմ, որ պրն Հայրապետյանին հարց տվեցիք ու ասացիք, որ դուք դարձաք ձեր խոսքերի գերին։ Ինձ էլ կարող եք այդ գերիների ցանկում ավելացնել։ Իրականում ճիշտ եք, այդ միտումը միշտ եղել է։ Այսինքն՝ եղել են թակարդներ տարբեր տեղեր, եւ այնպես են երբեմն ձեւակերպումները եղել, որ մեկ ստորակետի կամ կետադրական նշանի տեղի փոփոխությունը կարող է իմաստային փոփոխվել ու տարընթերցումների տեղիք տալ, եւ հետո շատերը փաստի առաջ են կանգնել։ Ու դրա հետեւանքով է, որ մեզ մոտ թե՛ հասարակությունը, թե՛ գործարար համայնքը հարկային ցանկացած փոփոխության միշտ վերաբերվել է  որպես պոտենցիալ թակարդ։ Այսինքն՝ անկախ նրանից, թե ինչ լավ նախաձեռնություն կլինի, մարդիկ մտածել են՝ պետությունը որտեղ է ուզում մեզ գցել։ Ու այդ ստերեոտիպ մինչեւ հիմա դեռ իներցիայով մնացել է։ Ու եթե ես այդ խոստումը չտայի, մենք ընդհանրապես մեր թիմով այդ խոստումը չտայինք, կնշանակի, որ ոչինչ չի փոխվել։ Այսինքն՝ մեր առաջնահերթությունները չեն փոխվել, մեր նպատակն ամեն գնով մարդկանցից գումար քամելն է։ Ես ձեզ խոստանում եմ, որ եթե մենք հայտնաբերենք այդպիսի կանխամտածված վրիպակներ, անպայման քայլեր կձեռնարկենք։

Լ.ՆԱԶԱՐՅԱՆ

-Պրն Սիմոնյան, ցանկանո՞ւմ եք արձագանքել։ Հաջորդ հարցը՝ Գուրգեն Բաղդասարյան՝ «Լուսավոր Հայաստան» խմբակցությունից։

Գ.ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Քանի որ խորհրդարանում իրավիճակ փոխվեց, ես փորձեմ իմ հարցն ավելի հակիրճ ներկայացնել, որը վերաբերում է ներդրումներին մասնավորապես։ Ի՞նչ եք կարծում, պրն Թունյան, չարժի՞ օտարերկրյա ուղղակի ներդրումներ կատարողներին լրացուցիչ արտոնություններ սահմանել կամ տրամադրել արտոնություն օրենքով սահմանված կարգով եւ ոչ թե թողնել՝ Կառավարությունը որոշի այնտեղ՝ ում տալ, ում չտալ։

Բ.ԹՈՒՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն հարցի համար։ Ես հիմա կարող եմ իմ անձնական տեսակետը ասել, բայց եթե մենք այսօր ունենք ներդրումներ ներգրավելու խնդիր, մենք պետք է մի հատ փորձենք հասկանալ՝ այդ ներդրումները ինչու այսօր չեն գալիս կամ ավելի դանդաղ են գալիս, քան ակնկալվում են։ Ու, եթե մենք այդ խորքային վերլուծությունն անենք, կարող է պարզվել, որ այդ արտոնության դերը այդտեղ չեմ ասում ամենավերջին, բայց վերջին տեղերում է, կան շատ ավելի կարեւոր խոչընդոտներ։ Ես կոնկրետ արտոնության մասին ինչու եմ ասում. որովհետեւ հիմա ցանկացած այդպիսի բան, եթե ինչ-որ մեկն առաջարկի, օրինակ, ասի՝ ներդրողներին օտարերկրյա հարկային արտոնություն տալ, ես համոզված եմ, որ մեծ թվով տնտեսագետներ նույնքան հիմնավոր կերպով կապացուցեն, որ այդ արտոնություն տալը մեր տնտեսության համար սխալ է, որովհետեւ անհավասար պայմաններ է ստեղծում։ Բայց կան ավելի խորքային խնդիրներ, օրինակ, այդ խորքային խնդիրներից մեկը քաղաքական անորոշությունն էր, որն առկա էր մինչ օրս, ու ես հույս ունեմ, որ այդ անորոշության վերացումն ու ԱԺ կազմավորումը այդ անորոշությունը կվերացնեն։ Խոչընդոտներից մեկը նորմալ մրցակցային ներդրումային միջավայրն է, որը մեծապես կախված է հարկային օրենսդրությունից, ու եթե հարկային օրենսդրությունը լավը չեղավ, մենք ինչքան ուզում է այդ մասին խոսենք՝ ներդրումները չեն լինելու։

Եվ երրորդ ամենակարեւոր հանգամանքը պոտենցիալ ներդրողների հետ  աշխատանքն է։ Այսինքն՝ այս առումով մենք շատ մեծ համագործակցելու տեղ ունենք հատկապես արտաքին գործերի նախարարության ու հենց ԱԺ կազմում արտաքին հարցերի հանձնաժողովի հետ։ Պրն Իգիթյանի հետ արդեն հասցրել ենք մի երկու բան քննարկել հենց ներդրումների առումով, որովհետեւ մեր դեսպանները իրենք պետք է նաեւ տնտեսական դեսպանի ֆունկցիա կատարեն ու իմանան, թե ինչ են ներկայացնում ու ինչ են ուզում Հայաստանի համար բերել։ Եթե մեր դեսպանությունները տարբեր երկրներում հարկատուների փողերով պահվում են ու տնտեսական որեւէ օգուտ Հայաստանին չեն տալիս, զուտ ներկայություն են ապահովում, ես համարում եմ, որ դա շռայլություն է մեր վիճակում գտնվող երկրի համար։ Այսինքն՝ մարդկանց կոնկրետ պետք է սովորեցնել, առաջադրանք տալ ու գործուղել՝ տարբեր երկրներում կոնկրետ ներդրումներ բերելու։

Լ.ՆԱԶԱՐՅԱՆ

-Արձագանքի կարիք կա՞։

Գ.ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Այս հարցը բարձրացրեցի այն առումով, որ շատ են հարցուփորձ անում եւ դիմում դրսից, թե ենթադրենք, իքսին ինչի՞ այս արտոնությունը տվեցին, իսկ մեզ չեն տալիս։ Հարցիս իմաստը դա էր։

Բ.ԹՈՒՆՅԱՆ

-Նկատի ունեք առանձին ընկերությունների դեպքո՞ւմ։ Եթե նկատի ունեք խոշոր ներդրումային ծրագրերի ժամանակ որոշ, օրինակ, մաքսատուրքի գծով արտոնությունը, դա կառավարության որոշումներով է սահմանվում՝ ինչ-ինչ կոնկրետ չափանիշներ հաշվի առնելով։ Այսինքն՝ եթե ներդրումային ծրագիրը չափանիշներին բավարարում է, արտոնություն տրվում է, բայց դա էլ է խնդրահարույց, համաձայն եմ, որովհետեւ ստացվում է շատ հաճախ, որ մենք խտրականություն ենք դնում ոչ թե տարբեր ընկերությունների մեջ, այլ մեծի ու փոքրի մեջ։ Ստացվում է, որ ով մեծ ներդրումներ է անում, մենք նրան օգնում ենք, ով փոքր ներդրում է անում, նրան ավելի անհավասար պայմանների մեջ ենք դնում։ Այդ ամեն ինչը քննարկելու հարցեր են, մենք դեռ ժամանակ կունենանք զբաղվել։

Լ.ՆԱԶԱՐՅԱՆ

-Հաջորդ հարցի համար՝ Արկադի Խաչատրյան՝ «Լուսավոր Հայաստան» խմբակացությունից։

Ա.ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Պրն Թունյան, ձեր պարագայում եւս շատ ողջունում եմ ձեր թեկնածության առաջադրումը հանձնաժողովի նախագահի պաշտոնում, որովհետեւ ձեզ եւս վաղուց եմ ճանաչում։ Նախընտրական փուլում նույնիսկ առիթ ենք ունեցել մի քանի անգամ հրապարակային բանավեճերի մասնակցել համատեղ զանգվածային լրատվամիջոցներով։ Քչից-շատից ծանոթ եմ ձեր մոտեցումներին։ Այդուհանդերձ, մի կարեւոր հարցադրում ունեմ։ Քաղաքական ղեկավարության կողմից հայտարարվել է ՀՀ-ում տնտեսական հեղափոխության սկիզբ։ Առհասարակ, հեղափոխություն տերմինը ասոցացվում է կտրուկ փոփոխությունների հետ։ Այսինքն՝ տնտեսական հեղափոխության պարագայում տրամաբանորեն պետք է ակնկալվի մարդկանց կենսամակարդակի եւ կյանքի որակի կտրուկ փոփոխություն։ Պետք է ասեմ, եւ բոլորս գիտենք, որ ազգաբնակչության սպասելիքը հենց այդ է, մարդիկ շատ մեծ սպասումներ ունեն, եւ իմ պատկերացմամբ եւ համոզմամբ տնտեսական հեղափոխությունը հնարավոր է իրականացնել, նախ եւ առաջ, տեխնոլոգիական հեղափոխության միջոցով, աշխատանքի արտադրողականության կտրուկ բարձրացմամբ, այդ թվում՝ նաեւ հեղափոխության մեր մտածողության մեջ։

Դուք ձեր խոսքի մեջ այսպիսի միտք արտահայտեցիք, որ այդ սպասումները պետք է չափավորել։ Այսինքն՝ ես հասկանում եմ, որ դուք՝ որպես տնտեսագետ, որպես պրոֆեսիոնալ տնտեսագետ գտնում եք, որ այդ կտրուկ փոփոխությունները չեն լինելու: Եթե սխալվում եմ, խնդրում եմ ուղղել։ Եթե այդ կտրուկ փոփոխությունները չեն լինելու, արդյո՞ք մենք կարող ենք խոսել այդ դեպքում տնտեսական հեղափոխության մասին, որովհետեւ, այո, տնտեսական զարգացման երկարաժամկետ, կայուն տնտեսական զարգացման տեսլականը ենթադրում է նախ եւ առաջ մարդկային կապիտալի զարգացում, որը երկար պրոցես է։ Խնդրում եմ ձեր մոտեցումը այդ մասով։

Բ.ԹՈՒՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն, պրն Խաչատրյան, հարցի համար։ Ես ոչ թե ասում էի՝ սպասելիքները պետք է չափավորել, այլ ասում էի՝ սպասելիքները գերչափազանցված են։ Այսինքն՝ ի սկզբանե դրանք այդպիսին էին, ինչի հետ պետք է հիմա համակերպվել։ Ի՞նչ նկատի ունեի, որ օրինակ, շատերը սպասում էին, որ հեղափոխությունից հետո առաջին կամ երկրորդ ամիսներին իրենց աշխատավարձերը, կամ թոշակները կարող են երկու կամ երեք անգամ բարձրանալ, կամ միանգամից մեծ ներդրումներ կհոսեն Հայաստան, ու այսօր այդ ամեն ինչը խաղարկելով՝ որոշ խմբեր փորձում են դա ներկայացնել որպես կառավարության խոստումների չկատարում։ Մինչդեռ, էլի եմ ասում, որ հեղափոխությունից հետոն նոր միայն է սկսում։

Ինչ վերաբերում է տնտեսական հեղափոխությանը, ձեր նշած հանգամանքները, իրոք, շատ կարեւոր են, բայց, օրինակ՝ որ նշում եք արտադրողականության բարձրացումը, դրա համար էլ ճանապարհներ են փոխվել։ Այսինքն՝ ինչ-որ բաներ պետք է արվեն, որ դրան հասնենք։ Միանգամից դրան հասնելն անհնար է։ Ես ավելի շատ նկատի ունեմ՝ Կառավարության մոտեցումների հարցում հեղափոխություն։ Ես դա այդպես եմ հասկանում։ Օրինակ, տնտեսական ցուցանիշների վրա ֆիքսվելը, երբ մենք ասում ենք՝ ունենք այսքան տոկոս տնտեսական աճ, հետո սկսում են հիմնավորել, թե ինչի՞ հասարակությունն այդ տնտեսական աճի ազդեցությունն իր վրա չի զգում։ Ավելի կարեւոր է ունենալ ոչ թե բարձր տնտեսական աճ, այլ այնպես անել, որ մարդիկ այդ աճի ազդեցությունը զգան։ Կա այսպիսի բան, որ կես կատակ, կես լուրջ ասում են՝ տնտեսագիտության գլխավոր սկզբունքներից մեկն այն է, որ ոչ թե շատ փող ստեղծել երկրում, այլ այնպես անել, որ հնարավորինս շատ թվով մարդիկ փող ունենան։ Սա հենց ներառական աճն է, որ մարդիկ այդ զարգացումը զգան։ Դա տնտեսության կառուցվածքի փոփոխություն է, որպեսզի մեր երկիրը թե՛ արտաքին գործոններից կախվածությունը թուլացնի, թե՛ տնտեսության առանձին ճյուղերից կախվածությունը թուլացնի։ Բնականաբար, այն լուրջ բաները, որոնց մասին մենք խոսում ենք, օրինակ, մարդկային կապիտալի զարգացումը, դրանք քայլեր են, որոնց էֆեկտները մենք այսօր չենք զգալու։ Եթե այսօր արվեն ամենաէֆեկտիվ քայլերը, մենք դրա էֆեկտը զգալու ենք լավագույն դեպքում 15 տարի հետո։ Այս առումով՝ կարծում եմ՝ շատ դրական է, որ Կառավարությունը կամ նոր իշխանությունները շեշտը դնում են ոչ թե այսօրվա արդյունքների վրա, այլ՝ հեռակա արդյունքների վրա։ Եթե դու այսօր կրթության վրա մանկապարտեզից սկսած ներդրում ես անում, որպեսզի այդ երեխան վաղը, հետո ավելի մրցունակ դառնա, քեզ կարող են մեկ տարի հետո մեղադրել, ասել՝ քո արածի էֆեկտը ո՞րն է, ու դու չկարողանաս պատասխանել։ Բայց դու վստահ ես, որ ինչ անում ես, դրա էֆեկտն արդեն հաջորդ սերունդները զգալու են։

Լ.ՆԱԶԱՐՅԱՆ

-Արձագանքի համար՝ Արկադի Խաչատրյան։

Ա.ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

-Պրն Թունյան, ամբողջովին կիսում եմ այն, ինչ դուք ասում եք։ Այդուհանդերձ, անդրադառնալով տնտեսական հեղափոխության գաղափարին, այդ հեղափոխությունն այդ դեպքում, երկարաժամկետ կայուն տնտեսական զարգացումը, որի մասին մենք շատ ենք խոսել, այդ թվում՝ տնտեսական աճի ներառականության եւ  որակի ապահովումը շատ կարեւոր են։ Բայց ուզում եմ հասկանալ տնտեսական հեղափոխության իրականացման մոտեցումը, որի  հաշվին, որի միջոցով մենք ապահովելու ենք այդ տնտեսական հեղափոխությունը, որովհետեւ, եթե մենք կոչում ենք այդ տերմինով, մենք արդեն իսկ այդ սպասումները մեծացնում, ուռճացնում ենք, որոնք, եթե կարծում ենք, որ ուռճացված են, բայց դա մենք ենք արել։ Այսինքն՝ մենք ենք այդ սպասումներն առաջացրել՝ նաեւ տնտեսական հեղափոխության սկիզբ հայտարարելով։ Դրա համար ես ուզում եմ լսել ձեզ մոտեցումը հենց տնտեսական հեղափոխություն իրականացնելու համար: Ինչպե՞ս ենք կտրուկ եւ արագ դա անելու։ Խնդիրը սրա մեջ է։

Բ.ԹՈՒՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Տնտեսական հեղափոխության սկիզբը, ըստ էության, մենք արդեն դրել ենք։ Երբ ասում ենք, օրինակ՝ ներառական աճ, դա նշանակում է հավասար հնարավորություններ բոլորի համար։ Եթե դու կոռուպցիայի դեմ պայքարում ես, ստվերը կրճատում ես, հնարավորություն ես ստեղծում, որ մեծ թվով մարդիկ մասնակցեն տնտեսական գործընթացներին, դրանով արդեն դու հնարավորություն ես տալիս, որ այդ հեղափոխությունը սկիզբ առնի։ Բայց հեղափոխություն անելու համար ամենակարեւոր հանգամանքը վստահությունն է։ Այսինքն՝ հասարակությունը պետք է վստահի իշխանությանը։ Հակառակ դեպքում որեւէ ռեֆորմ չի կարող կյանքի կոչվել։ Դուք ինձանից դեղատոմսն եք ուզում։ Այսինքն՝ եթե մենք ասում ենք տնտեսական հեղափոխություն, ինչ-ինչ-ինչ քայլեր ենք անելու հերթականությամբ։ Եթե դա եք ուզում, դուք խոսում եք մեր տնտեսական զարգացման ռազմավարության մասին, որը մշակվում է ու կներկայացվի։ Ես խոսում եմ ավելի բովանդակային իմաստով, ես խոսում եմ մեր ամեն մեկիս մտածելակերպի փոփոխության մասին, մեր առաջնահերթությունների փոփոխության մասին ու այն մասին, որ պետությունը, նոր Հարկային օրենսգրքից էինք խոսում, պարզ օրինակ եմ բերում, պետք է պետական բյուջեն դիտարկի ոչ թե ծախսերի ու եկամուտների դավթար ու ամեն գնով փորձի այդ բյուջեն լցնել, այլ պետք է առաջին հերթին նայի տնտեսությանը ու բյուջեն, բյուջետային  քաղաքականությունը պետք է ծառայեցվի տնտեսությանը։ Էսպես կարող է՝ մի քիչ անցնեմ ժամանակից, ուղղակի չեմ ուզում միտքս կիսատ թողնել, կարող ենք տարբեր բաների շուրջ երկար ասել։ Տնտեսական հեղափոխություն ասվածը հենց ամեն ինչի համախումբն իրականացնելն է։ Եթե հետագայում առիթներ լինեն, ավելի մանրամասն այդ մասին կզրուցենք։

Լ.ՆԱԶԱՐՅԱՆ

-Հաջորդ հարցի համար՝ Արեն Մկրտչյան՝ «Իմ քայլը» խմբակցությունից։

Ա.ՄԿՐՏՉՅԱՆ

-Պրն Թունյան, հարցս վերաբերում է բարձր հրատապության լուծում պահանջող մի խնդրի, մասնավորապես՝ Ալավերդի քաղաքի եւ Թեղուտի համար, ինչպես նաեւ հարակից համայնքների համար։ Խոսքը Թեղուտի հանքի վերագործարկման մասին է։ Ես մի քանի բառով փորձեմ արագ անդրադառնալ։ Գիտեք, որ «Վալեքս» ընկերությունը 380 մլն դոլար վարկ էր վերցրել ՎՏԲ-ից, եւ վարկային պարտավորությունները չկատարելու արդյունքում հիմա հանքի սեփականատերն է հանդիսանում ՎՏԲ բանկը, որն իր հերթին նոր ներդրող է ներգրավել՝ ռուսաստանաբնակ հայ գործարարի։ Կառավարությունում եղել են մի քանի հանդիպումներ եւ ձեռք են բերվել բոլոր եռակողմ պայմանավորվածություններ, սակայն ներկայումս ներդրողը եւ բանկը չեն կարողանում սկսել հանքի շահագործման պրոցեսը, քանի որ «Վալեքս» ընկերությունը դատական հայցով դիմել է Ալավերդու դատարան երկու դրվագներով։ Առաջինը վերաբերում է Թեղուտ ՓԲԸ-ի 4000 դոլար պարտքին «Վալեքս» ընկերությանը, որի դիմաց 380 մլն դոլար արժողությամբ ընկերության հաշիվների վրա կալանք էր դրված։ Գումարը վճարված է, հավանաբար, կալանքը կհանվի։

Երկրորդ հայցը վերաբերում է սնանկացմանը։ Ես չփորձեմ մանրամասների մեջ խորանալ՝ հայցադիմումի սնանկացման մասով։ Սակայն դա ենթադրում է, որ ներդրողը չի կարող կադրային որեւէ փոփոխություններ անել, այդ թվում՝ գործադիր տնօրեն նշանակել եւ 1200 մարդու աշխատանքի ընդունել, քանի դեռ սնանկացման գործընթացի վերաբերյալ հարցը դատարանը չի վճռել։ Այս պահին համբերատար սպասում ենք դատարանի որոշմանը, բայց ես ցանկանում եմ մինչ այդ լսել ձեր դիրքորոշումն առհասարակ Թեղուտի հանքի վերագործարկման մասով, ինչպես նաեւ խնդրել հանձնաժողովի նախագահ ընտրվելու պարագայում այս հարցը պահել ուշադրության կենտրոնում այնպես, ինչպես գործադիրի ուշադրության կենտրոնում է՝ վարչապետի մակարդակով։

Բ.ԹՈՒՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն, պրն Մկրտչյան: Ես անկեղծորեն պետք է խոստովանեմ, որ դուք այդ հարցում շատ ավելի տեղեկացված եք, քան ես, ու ոչ միայն այդ հարցով։ Լինելով վարչապետի օգնականը կոռուպցիայի դեմ պայքարի գծով՝ շատ բաներ կան, որ ձեզ հասանելի են եղել, ինձ՝ ոչ։ Ես ձեր հարցն ընկալեցի ավելի շատ որպես տեղեկատվություն, որով պետք է զբաղվել։ Այնպես հասկացա, որ այդ խնդիրն ավելի շատ երկու մասնավոր ընկերությունների միջեւ ծագած խնդիր է, որտեղ մի ընկերությունը, որն արդեն տեսնում է, որ  հրաժարվում է, կամ իր ձեռքից, կոպիտ ասած, ինչ-որ բան գնում է, փորձում է, չեմ ուզում ասել սաբոտաժ, բայց դժվարություններ ստեղծել մեկ այլ ընկերության համար։ Կարող եմ խոստանալ, որ ձեզ հետ միասին այդ հարցը ուշադրության կենտրոնում կպահենք ու կփորձենք, եթե լուծման հնարավոր տարբերակներ կան, քննարկել։ Շնորհակալ եմ։

Լ.ՆԱԶԱՐՅԱՆ

-Արձագանքո՞ւմ եք, պրն Մկրտչյան։ Խնդրեմ։

Ա.ՄԿՐՏՉՅԱՆ

-Շնորհակալ եմ, պրն Թունյան, առիթից օգտվելով՝ ես նաեւ ցանկանում եմ ալավերդցիներին, թեղուտցիներին եւ հարակից համայնքի բնակիչներին տեղեկացնել, որ հարցը մշտական ուշադրության կենտրոնում է, քանի որ որոշակի խուճապային տրամադրություններ կան։ Մի մտահոգվեք, հարգելի քաղաքացիներ։ Նաեւ պրն Թունյան, վստահ եմ, որ հաջողելու եք, ընտրվելու պարագայում պատրաստակամություն եմ հայտնում հետագայում ցանկացած ինֆորմացիայով կիսվել եւ համադրել աշխատանքները ձեզ հետ։ Շնորհակալ եմ։

Բ.ԹՈՒՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն ձեզ նույնպես։

Ս.ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

-Ես հասկանում եմ, որ եւ՛ բանախոսը, եւ՛ իմ գործընկերները շատ հոգնած են, բայց երկու խնդրի չեմ կարող ուղղակի չանդրադառնալ։ Ձեր կարծիքն այս երկու խնդրի վերաբերյալ։

Էներգետիկա։ Մենք անընդհատ սրտի թրթիռով սպասում ենք, թե ինչ է կատարվում աշխարհում, ինչ է լինելու գազի գնի հետ։ Չեք կարծո՞ւմ, որ ժամանակն է, որ տնտեսության կախվածությունը գազից աստիճանաբար թուլացնենք եւ անցնենք էներգետիկայի այլ աղբյուրների օգտագործման, ինչպիսին արեւային էներգիան է, քամին է։ Աշխարհը բավականին առաջ է գնացել այդ առումով, սակայն մենք հետ ենք, չնայած նրան, որ հսկայական պաշար ունենք։

Սիսիանը ամենաշատ արեւային օրերի քանակն ունի եւ շատ քամի, որը կարելի է դրական իմաստով օգտագործել։

Հաջորդ խնդիրը տրանսպորտի հետ է կապված։ Շատ պրիմիտիվ խնդիր է, սակայն ահազանգերը բազում են։ Երեւան-Մեղրի ավտոճանապարհի Սիսիանի հատվածում սպասարկում գրեթե չի իրականացվում, վարորդներն անընդհատ բողոքում են։ Անցած տարի, մի տարի ընդամենը նորմալ իրականացվել է, հիմա՝ չէ, եւ վթարների թիվը բավականին մեծացել է։

Մի հատված կա, ամեն տարի բազմաթիվ վթարներ են լինում միայն այդ հատվածում։ Այս տարի, մի ամսվա մեջ 2 վթար եղավ, մահվան ելքով՝ երկուսն էլ, անչափահաս  երեխա մահացավ։ Այդ հատվածում պետք է թիթեղյա պատնեշը փոխվի, կառուցվի բետոնե պատնեշ, խնդիրը կլուծվի։

Բ.ԹՈՒՆՅԱՆ

-Ձեզ նույնպես շնորհակալություն հարցերի համար։ Չեմ կարծում, որ երկրորդ հարցն անմիջապես հենց մեր հանձնաժողովին է վերաբերվում, կարծում եմ, որ ավելի շատ տարածքային կառավարման հանձնաժողովինն է, որովհետեւ տրանսպորտն իրենց կանոնակարգման ոլորտում է, մանավանդ որ խնդրից էլ տեղյակ չեմ։ Եթե ցանկությունը կա, կարող ենք հետաքրքրվել եւ պատկան մարմիններից փորձել բացատրություններ ու մեկնաբանություններ ստանալ։

Ինչ վերաբերում է գազի գնին, դուք ձեր հարցի պատասխանը ինքներդ տվեցիք։ Այո, գազի գնի տատանումներից մեր կախվածությունը թուլացնելու լավագույն ճանապարհն այլընտրանքային էներգիայի աղբյուրները զարգացնելն է, բայց մենք այսօր դեռ գտնվում ենք սաղմնային վիճակում։ Եթե մենք այսօր նայում ենք, թե էլեկտրաէներգիա արտադրողների մեջ որն ինչ կշիռ ունի, մենք ունենք գազով աշխատող ջերմակայաններ, ունենք ատոմակայան,  օրինակ՝  հողմային կայանների եւ արեւային կայանների կշիռն այնքան փոքր էր, որ վիճակագրությունն անգամ չէր էլ ներկայացնում այդ ցուցանիշը։

Այս տարի, եթե չեմ սխալվում, դա 1-1.5%-ի շրջակայքում է։ Հստակ թիվը չեմ հիշում, բայց շատ փոքր է, բայց խոսել եմ ու մի քանի անգամ առիթ ունեցել եմ շփվել արեւային վահանակների արտադրությամբ զբաղվող ընկերությունների ղեկավարների հետ, ինտենսիվ կերպով իրենք զարգանում են։ Հույս ունեմ, որ նաեւ Կառավարության աջակցությամբ եւ ճիշտ քաղաքականությամբ այդ ոլորտում մենք պետք է հնարավորինս արագ գազից կախվածությունը նաեւ այդ ճանապարհով թուլացնենք։

Լ.ՆԱԶԱՐՅԱՆ

-Խնդրեմ, տիկին Գրիգորյան։

Ս.ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

-Պրն Թունյան, փաստորեն տրանսպորտը ձեր հանձնաժողովի տիրույթում է, եթե ուշադիր կարդանք՝ այո, միանշանակ, այստեղ է։ Ես կարդացել եմ, հետո եմ նշումներ արել։

Բ.ԹՈՒՆՅԱՆ

-Տրանսպորտը՝ միգուցե, բայց ասենք, այդ տրանսպորտի ճանապարհին պատնեշի կառուցումը՝ ես չեմ կարծում, որ այս պահին կկարողանայի ձեր հարցին պատասխանել, որովհետեւ դուք կարող եք ինձ տնտեսական ոլորտից այնպիսի հարց տալ, նույնպիսի հարց էլ՝ ցանկացած ոլորտից, ես կարող եմ մի այնպիսի բան գտնել, որը շատ դետալային է, որի համար լրացուցիչ ինֆորմացիա է պետք։

Լ.ՆԱԶԱՐՅԱՆ

-Հաջորդ հարցի համար՝ Գեւորգ Գորգիսյան՝ «Լուսավոր Հայաստան» խմբակցությունից։

Գ.ԳՈՐԳԻՍՅԱՆ

-Պրն Թունյան, առաջին հարցս վերաբերում է պետեկամուտներ՝ի կոմիտեին։ Նախորդ տարի մենք որոշակի խնդիրներ ունեցանք տարբեր հարկատեսակների եւ դրանց հավաքագրման հետ, հատկապես, նաեւ հեղափոխությունից հետո, մենք ունենք որոշակի խնդիրներ՝ գործելաոճի հետ կապված, որովհետեւ հրահանգը կա՝ գործել օրենքի շրջանակներում, բայց նրանք ունեն մի գործելաոճ, եւ այդ նույն գործելաոճով փորձում են տուգանել՝ ինչքան կարելի է շատ։ Մենք հիմա որեւէ հնարավորություն չունենք ՊԵԿ նախագահին հրապարակայնորեն ԱԺ-ում հարց ու պատասխանի միջոցով հարցեր ուղղել։

Ի՞նչ եք կարծում նրան կրկին Կառավարության որեւէ նախարարության կառուցվածքի մեջ ընդգրկելու, ինչը մենք բազմիցս բարձրաձայնել եւ լոբբինգ ենք արել, բայց Կառավարությունը դեռ հստակ պատասխան չունի, մոտեցման հետ կապված։ Ուզում եմ ձեր մոտեցումը հասկանալ՝ ինչպե՞ս եք վերաբերվում։

Նաեւ՝ հարկային օրենսգրքի հետ կապված. պրն Սիմոնյանն արդեն նշեց։ Ես վերջերս հանդիպել եմ բազմաթիվ տնտեսվարողների, որոնք անընդհատ բողոքում են ոչ միայն փոփոխություններից, որ անընդհատ լինում էին նախորդ տարի, այլեւ հենց վերջնական տեսքից։

Ի՞նչ եք կարծում՝ այստեղ ի՞նչ է հնարավոր անել։ Ես մի առաջարկ ունեմ, ուղղակի, կխնդրեմ հիմա դուք ձեր մոտեցումն ասեք, հետո կբարձրաձայնեմ։

Բ.ԹՈՒՆՅԱՆ

-Պրն Գորգիսյան, սկսեմ առաջին հարցից, թե ՊԵԿ-ի հետ կապված՝ կառուցվածքային տարբերակը ոնց պետք է լինի։

Ես հիշում եմ, որ ինչքան հնարավոր տարբերակ կա՝ մենք ունեցել ենք, ՊԵԿ-ը մտել ա ֆիննախի մեջ, հետո մենք ունեցել ենք առանձին հարկային ծառայություն, մաքսային ծառայություն, բայց ընդհանուր մոտեցումը, որը մեծ մասի կողմից ընդունելի է, այն է, որ հարկերը հավաքող մարմինը, այսինքն՝ գումարը հավաքող եւ գումարը ծախսող մարմինը պետք է տարբեր լինեն։ Նույն մարդը չի կարող կամ նույն կառույցը չպետք է  հարկերը հավաքի... Այո, տիկին Թանդիլյան, հետո դուք ձեր ելույթում կպարզաբանեք, թե ես ինչու եմ սխալվում։

Ինչ վերաբերում է օրինակ՝ Դավիթ Անանյանին կամ անկախ անձից՝ ՊԵԿ նախագահին հարցեր հնչեցնելուն, ես կարծում եմ, որ պարտադիր չի շատ հարցերում, որ իր ֆիզիկական ներկայությունն այստեղ լինի։ Այդ հարցերն անգամ դուք ձեր ֆեյսբուքյան էջում եթե հնչեցնեք, ես համոզված եմ, որ շատ արագ դրանք տեղ կհասնեն։ Եթե հարցեր կան, որ տեղ չեն հասնում, բերեք փորձենք, իմ ֆեյսբուքյան էջում էլ ես հնչեցնեմ, այդ առումով օգնեմ կամ այս ամբիոնից հնչեցնենք։

Ինչ վերաբերում է Հարկային օրենսգրքին, այդտեղ կան բավականին խնդիրներ, որոնց մեծ մասն առաջացել է այն պատճառով, որ ժամանակին առանց նորմալ քննարկելու է այդ Հարկային օրենսգիրքն ընդունվել։ Եթե մենք այսօր Հարկային օրենսգրքի հարցում շտապենք, հետո էլի կարիք է լինելու անընդհատ դա փոխել, իսկ տնտեսավարողների համար ամենամեծ  խնդիրը հենց անորոշությունն է, երբ Հարկային օրենսգիրքը հաճախ փոխվում է, դրանից ավելի մեծ գլխացավանք չկա։

Ավելի լավ է՝ մի քիչ դանդաղ լինի, բայց հիմնավոր լինի, ինչն ասում էի դանդաղ շտապելու առումով, հենց մեկը դա էր, քան մենք այսօր  արագ փոխենք, հետո մի ամիս հետո հասկանանք, որ ինչ-որ բաց տեղ կար, մի հատ էլ փոխենք եւ այդպես անվերջ փոփոխությունների ցիկլի մեջ ընկնենք։

Լ.ՆԱԶԱՐՅԱՆ

-Արձագանքի համար՝ պրն Գորգիսյան։

Գ.ԳՈՐԳԻՍՅԱՆ

-Պրն Թունյան, կարծում եմ, որ չի կարելի Կառավարության եւ ԱԺ-ի գործունեությունը, քաղաքական գործունեությունը, առավել եւս, իջեցնել ֆեյսբուքի մակարդակի։ Մենք խոսում ենք պետական կառույցի՝ ԱԺ-ին հաշվետու լինելու մասին։ Այստեղ շատ կարեւոր կլինի ձեր մոտեցումը, որովհետեւ դուք լինելու եք ԱԺ-ում այդ ոլորտի պատասխանատուն։ Առաջին հերթին նաեւ ձեզ պետք է հաշվետու լինի այդ մարմինը, բայց փաստացի, հիմիկվա կառուցվածքով այդպես չէ։

Ես կարծում եմ, որ դուք նույնպես պետք է որպես շահագրգիռ կողմ հանդես գաք՝ ՊԵԿ-ին հաշվետվության դաշտ բերելու համար։

Ինչ վերաբերում է Հարկային օրենսգրքին, ես կառաջարկեի այդ ուղղությամբ սկսել հետօրենսդրական վերահսկողության ինչ-որ մոդել, ինչ-որ պիլոտային ծրագիր, գոնե, տեսնելու համար, թե  կոնկրետ որ կետերն են, որ խնդիր են առաջացրել, բնականաբար, նաեւ ձեր ասած, քննարկումներն իրականացնել տնտեսավարողների հետ, նոր միայն սկսել այդ փոփոխությունները՝ ներգրավելով բոլոր քաղաքական ուժերին։

Բ.ԹՈՒՆՅԱՆ

-Պրն Գորգիսյան, կամ ես ձեզ լավ չհասկացա, կամ, ըստ էության,  դուք ինձ լավ չհասկացաք։ Ես ամենեւին չէի խոսում այդ քննարկումները ֆեյսբուքի մակարդակ իջեցնելու մասին։ Ես այնպես հասկացա, որ խոսքն ինֆորմացիան կամ խնդիրները տեղ հասցնելու մասին է, ընդամենը տարբերակներից մեկը նշեցի։

Ինչ վերաբերում է ՊԵԿ-ի հաշվետվողականությանը, ապա մենք՝ մեր հանձնաժողովում, ես համոզված եմ՝ տիկին Թանդիլյանն էլ՝ իր հանձնաժողովում, եթե ընտրվի, հուսով եմ, որ կընտրվի, ՊԵԿ-ի հետ  աշխատելու խնդիր չի լինի։  Այնպիսի իրավիճակ չենք ունենա, որ դուք ինչ-որ բան եք պահանջելու ՊԵԿ-ից, լինի տվյալ, պարզաբանում, թե հիմնավորում, ձեզ այդ հարցում ինչ-որ մեկը մերԺելու է։

Ինչ վերաբերում է ձեր երկրորդ առաջարկին, ամեն ինչ քննարկելու ենթակա է, ուղղակի, այս պահին չեմ կարող գնահատական տալ, կքննարկենք։

Լ.ՆԱԶԱՐՅԱՆ

-Հաջորդ հարցի համար՝  Արմեն Եղիազարյան,   «Լուսավոր Հայաստան» խմբակցությունից։

Ա.ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ

-Պրն Թունյան, իմ հարցը հետեւյալն է. շատ զարգացած եւ հաջողակ երկրներում բիզնեսի գործունեությունից հարկվող գումարների որոշակի մասն ուղղակիորեն մուտքագրվում է ՏԻՄ տեղական բյուջեներին, այլ ոչ թե ամբողջովին մուտքագրվում է պետական բյուջե, այնուհետեւ հատկացվում ՏԻՄ-երին։ Այս պարագայում ՏԻՄ-երը շահագրգռված են ստեղծել առավել նպաստավոր պայմաններ բիզնեսի զարգացման համար, որպեսզի բիզնեսն իրականացվի հատկապես տվյալ համայնքում, իսկ մեր պարագայում մեր համայնքները զրկված են այդ հնարավորությունից եւ մոտիվացված չեն։

Իմ հարցը սրանում  է կայանում. ի՞նչ գործիքներ եք տեսնում ՏԻՄ-երի համար, որպեսզի մոտիվացվեն բիզնեսի հետ համագործակցելու եւ աջակցելու հարցում։ Սա նաեւ շատ կարեւոր է թե՛ ներդրումների, թե՛ համաչափ զարգացման համար։

Բ.ԹՈՒՆՅԱՆ

-Շնորհակալ եմ հարցի համար, պրն Եղիազարյան, այդ տարբերակներից մեկն իմ տեղեկություններով՝ քննարկվել է Հարկային օրենսգրքի փոփոխությունների փաթեթում, օրինակ՝ եկամտային հարկի մի որոշակի տոկոսը թողնել ՏԻՄ-երին։ Այսինքն՝ գնա համայնքային բյուջե, ինչպես ամբողջ աշխարհում ընդունված է, բայց նաեւ դրա հակափաստարկներն եմ լսել, որ այդ դեպքում Երեւանի ու մարզերի մեջ անդունդը կարող է ավելի խորանալ, որովհետեւ եկամտի մեծ մասը գեներացվում է հենց մայրաքաղաքում։ Բացի դրանից, ցանկացած այդպիսի բան անելուց առաջ նախ հարկավոր է դրա բոլոր նյուանսները հաշվի առնել։

Ես քիչ առաջ խոսում էի այն մասին, որ ամեն ինչ պետք է անել մանրամասն վերլուծելուց հետո։ Մեր նախընտրական ծրագրում կա այսպիսի մի դրույթ. կարգավորման ազդեցության գնահատական։ Դա ի՞նչ է նշանակում. որ ցանկացած որոշում կամ օրենսդրական նախաձեռնություն իր հետեւում պետք է  ունենա նորմալ գնահատական, թե դա ինչպես է ազդելու տնտեսության վրա՝ ավելի լայն առումով ու երկարաժամկետ ժամանակահատվածում, որովհետեւ եթե մենք ընդամենը սուբյեկտիվ գնահատականների հիման վրա կամ մի քանի հոգու հետ զրուցելով՝ միանգամից այդ որոշմանը գանք, վերջում կարող է ավելի շատ վնաս տանք, քան օգուտ, բայց, ինչքան գիտեմ, այդ տարբերակը քննարկվել է եւ ոչ նպատակահարմար է գտնվել։ Միշտ էլ կարելի է հնարավորությունները քննարկել, միգուցե ինչ-որ բան բաց ենք թողել կամ չենք դիտարկել։

Եթե դուք հիմնավորումներ ունեք, կամ հաշվարկներ կան, սիրով ձեզ հետ այդ ամեն ինչը կնայեմ։

Լ.ՆԱԶԱՐՅԱՆ

-Արձագանքի համար՝ պրն Եղիազարյան։

Ա.ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ

-Խոսքը միայն հարկերի մասին չէ, այլ՝ որեւիցե մեխանիզմների, որպեսզի ՏԻՄ-ը շահագրգռված լինի բիզնեսներին տեղակայել իրեն համայնքում, ինչպես նույնը կատարվում է Գերմանիայում։ Շատ լավ մոդել է։ Բացի հարկային վճարները, այսինքն՝ ՏԻՄ-ը շահագրգռում է տնտեսվարողներին, որպեսզի  հատկապես իրենց մոտ իրականացնեն։ Դա նաեւ համաչափ զարգացման համար է շատ կարեւոր։

Բ.ԹՈՒՆՅԱՆ

-Դա ավելի շատ ՏԻՄ-երի ինքնուրույնության հարցն է։ Եթե մենք ցանկանում ենք այնպես անել, որ համայնքներում, կամ հատկապես սահմանամերձ համայնքներում, Երեւանից հեռու գտնվող համայնքներում ներդրումներն ավելանան, նախ՝ մեր ընդհանուր տնտեսության մեջ պետք է ներդրումներ լինեն, եւ երկրորդ՝ ՏԻՄ-երն այդ առումով պետք է որոշակի ինքնուրույնություն ունենան։ Դու նրանց ինչ-որ քայլերով հուշել կամ ինչ-որ քայլերով պարտադրել չես կարող որեւէ  բիզնեսի ստիպել, տանել, ինչ-որ մի համայնքում ներդրում անել։ Ես, օրինակ՝ տեսել եմ տարբեր երկրներում, թե ինչպես են ՏԻՄ-երն աշխատում։ Դա մի փոքր համակարգ է, որտեղ քաղաքացին գիտի, թե ինքն ինչի համար է վճարում եւ ինչ է պահանջում  տեղական իշխանությունից։ Այսինքն՝ ստեղծված է ամբողջական, ներքին, փոքրիկ, կոմպակտ պատասխանատվության ինստիտուտ։

Այս առումով մենք ահագին բան ունենք անելու՝ մինչեւ այդ ձեր ասած խնդիրներին հասնելը։ Եթե դուք ինձնից քայլեր եք առաջարկում, ես անկեղծորեն ձեզ կարող եմ պատասխանել. ես այս պահին ձեզ չեմ կարող ասել, թե ինչ անել, որպեսզի ՏԻՄ-ի միջոցով ներդրողին բերենք մի կոնկրետ համայնքում ներդրում անի։

Լ.ՆԱԶԱՐՅԱՆ

-Պրն Թունյան, ձեր ժամանակը սպառվեց։ Վերջին հարցը՝ Արտաշես Պետրոսյան՝ «Իմ քայլը» խմբակցությունից։

Ա.ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ

-Պրն Թունյան։ Տնտեսության զարգացման համար շատ կարեւոր է օրենսդրական կանխատեսելիությունը, որը, ցավոք, բացակայում է Հայաստանում։

Օրինակ՝ տնտեսության գլխավոր իրավական փաստաթղթում՝ Հարկային օրենսգրքում 2 տարվա ընթացքում արդեն 12 անգամ փոփոխություններ են կատարվել։ Նման գործելաոճը բիզնեսի, ներդրումների համար լուրջ խնդիր է, երբ ամեն տարի մարդիկ սպասում են նոր փոփոխությունների։

Ինչպե՞ս եք պատկերացնում ոլորտի օրենսդրության փոփոխությունների աշխատանքը, որը հնարավորություն կտա երկարաժամկետ հատվածում ունենալ կանխատեսելի օրենսդրություն։

Բ.ԹՈՒՆՅԱՆ

-Պրն Պետրոսյան, կարծում եմ՝ այդ հարցին ես քիչ առաջ պատասխանեցի, անգամ ձեր մտահոգությունները լիովին կիսում եմ։ Ես էլ հնչեցրեցի դա, որ ամենամեծ խոչընդոտներից մեկը հարկային  օրենքների հաճախ փոխվելն է ։

Լուծումը տեսնում եմ հիմնավոր աշխատանքի մեջ։ Պետք է բոլոր շահագրգիռ կողմերի ակտիվ ներգրավմամբ, բոլոր բացերն ու հնարավոր ռիսկերը հաշվի առնելով՝ ամբողջական քննարկել, նոր միայն բերել ԱԺ։ Եթե մենք այդ ամեն ինչը չենք անում, հետո, օրինակ՝  կանգնում ենք այն խնդրի առաջ, որ ռեստորանները մեկ օրով փակվում են, կամ բողոքում են, որ իրենք կարող է էլ ներդրումներ չանեն։

Եթե կարիք կա արձագանքելու...

Լ.ՆԱԶԱՐՅԱՆ

-Ցանկանու՞մ եք արձագանքել։ Շնորհակալություն, պրն Թունյան, հարցերն ավարտվեցին, կարող եք զբաղեցնել ձեր տեղը։

Այժմ՝ հերթագրում՝ մտքերի փոխանակության համար։ Գրանցվել է 3 պատգամավոր: Առաջինը՝ Արկադի Խաչատրյան՝ «Լուսավոր Հայաստան» խմբակցությունից։

Ա.ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

-ԱԺ հարգելի  նախագահություն, հարգելի գործընկերներ, սիրելի հայրենակիցներ, քննարկում ենք Բաբկեն Թունյանի թեկնածությունը՝ տնտեսական հարցերի հանձնաժողովի նախագահի պաշտոնում ընտրելու հարցը։

Ես կարծում եմ, որ տնտեսական հեղափոխության սկիզբ հայտարարած երկրում ԱԺ տնտեսական հարցերի հանձնաժողովի դերը չափազանց մեծ է այն առումով, որ այդ հանձնաժողովում քննարկվելու են տնտեսական հեղափոխության իրականացման համար օրենսդրական  հիմք հանդիսացող նախագծերը, նաեւ այդ առումով հանձնաժողովի պատասխանատվությունն է բավականաչափ մեծ։

Պրն Թունյան, ձեզ բավականին երկար ժամանակ ճանաչելով՝ բարձր եմ գնահատում ձեր պրոֆեսիոնալիզմը, գիտելիքը, ձեր անցած ուղին։  Հույս ունեմ, որ դուք կլինեք հանձնաժողովի լավ նախագահ։

Դուք ձեր ելույթում անդրադարձ կատարեցիք մի շարք կարեւոր տնտեսական խնդիրների եւ ուղղությունների։ Ես եւս ուզում եմ անդրադառնալ այդ տնտեսական հարցերին, ինչպես նաեւ որոշակի տեսլականներ ներկայացնել, որովհետեւ չափազանց կարեւորում եմ հետագայում նաեւ այդ տեսլականները կյանքի կոչելու առումով ձեր վերաբերմունքը եւ կխնդրեմ, որպեսզի վերջում՝ ձեր եզրափակիչ ելույթում նաեւ ձեր վերաբերմունքը հայտնեք այդ առումով։

Այո, վերջին ժամանակահատվածում չափազանց շատ է քննարկվում եւ միշտ է քննարկվել կարճաժամկետ տնտեսական աճի դերակատարումը։ Միշտ քննարկվել է, թե այս տարի կամ այսինչ ժամանակահատվածում տնտեսական աճը մեծ է եղել, փոքր է եղել, 7%, 8%, եւ սկսում ենք հետո քննարկել՝ դա շատ է, քիչ է եւ այլն։

Այո, չափազանց կարեւոր է, որպեսզի մենք կենտրոնանանք ոչ այնքան կարճաժամկետ տնտեսական աճի, այլ երկարաժամկետ, կայուն տնտեսական զարգացման վրա, որովհետեւ դա պետք է լինի մեր հիմնական եւ թիրախային նպատակը։

Ի՞նչ է անհրաժեշտ երկարաժամկետ տնտեսական զարգացման համար եւ ինչո՞վ է տարբերվում այն կարճաժամկետ տնտեսական աճից։

Տնտեսական զարգացման գաղափարը կամ կոնցեպտը շատ ավելի լայն է եւ ընդգրկուն, իր մեջ ներառում է ոչ միայն տարեկան տնտեսական աճերը, այլ նաեւ, առհասարակ մարդու կյանքի որակի փոփոխությունը եւ մարդու կենսամակարդակի բարձրացումը։ Դա այն մասին է, որ պետք է զարգացվի մարդկային կապիտալը, դա այն մասին է, որ պետք է բարձրանա մարդկանց կրթվածության աստիճանը, առողջապահությանը պետք է շատ մեծ ուշադրություն դարձվի, չափազանց կարեւոր է սննդի որակը, ջրի որակը, որն ամբողջությամբ կյանքի որակի մասին է խոսում։ Մարդու կյանքի որակական կողմերի մասին են նաեւ մեր ազատությունները, նրա արժանապատվության զգացումը եւ այլն, եւ բազմաթիվ այլ որակական կողմեր։ Իհարկե, նյութական կողմը, այսինքն՝ մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ մակարդակը, ինչպես նաեւ բազմաթիվ այլ տնտեսական ցուցանիշները եւս շատ կարեւոր են։ Դա ոչ միայն նյութականի մասին է, այլ նաեւ որակական, որոնց պետք է հասնել երկարաժամկետ հատվածում։

Կարճաժամկետ տնտեսական աճը, որի մասին մենք չափազանց շատ ենք խոսում հատկապես Հայաստանում, որը հիմնականում կամ կախված է լինում մետաղների գների տատանումներից միջազգային շուկաներում, միայն այն փաստից, որ Չինաստանը որոշել է այս տարի ավելի շատ մետաղ առնել կամ քիչ առնել, միանգամից գների տատանումն իր արտահայտությունն է գտնում մեր տնտեսական աճի ցուցանիշների վրա, կամ, պարզապես, բնության քմահաճույքը,  եղանակային պայմանները, որոնք անմիջապես ազդում են այս կամ այն գյուղմթերքի արդյունքի, բերքի մակարդակի վրա։

Երբ մենք խոսում ենք իրական տնտեսական աճի ներառականության եւ որակի մասին, այսինքն՝ մարդկանց կողմից մեծապես այդ արդյունքի ստեղծմանը մասնակցելու եւ տնտեսական աճից օգտվելու, իրենց բարեկեցությունը բարձրացնելու համար պետք է այդ տնտեսական աճը կախված լինի մեր աշխատանքի արտադրողականությունից, մեր մարդկային կապիտալի զարգացածության աստիճանից, տեխնոլոգիական հագեցվածությունից եւ զարգացածությունից, եւ մեր վերաբերմունքից այս ամենին։ Հետեւաբար, բոլոր ուղղություններով զարգացումը չափազանց կարեւոր է։ Դա ոչ միայն ձեր կողմից ղեկավարվելիք հանձնաժողովի խնդիրն է, այլ գրեթե բոլոր հանձնաժողովների՝ զուտ օրենսդրական մասով։  Հետեւաբար, այս ամենին հասնելու համար մեր տեսլականն այն է, որ երկարաժամկետ, կայուն տնտեսական զարգացման կարելի է հասնել բացառապես կայուն, երկարաժամկետ տնտեսական զարգացման ռազմավարության  մշակման եւ հետեւողական իրագործման համար, այնպես, որ հետագայում որեւէ նախարար եւ նրա փոփոխությունից չկարողանա շեղվել այդ ուղուց եւ հաստատակամ քայլերով գնանք դեպի դրա իրագործում, որպեսզի երկարաժամկետ հատվածում իրապես ունենանք որակական փոփոխություն մեր ազգաբնակչության կյանքում։

Ի՞նչ է անհրաժեշտ երկարաժամկետ կայուն տնտեսական զարգացման ռազմավարության  համար։ Բնականաբար, այդ ռազմավարությունը պետք է բովանդակի, իր մեջ ներառի բոլոր կառուցվածքային եւ ինստիտուցիոնալ բարեփոխումներն իրենց առաջնահերթություններով, որոնք պետք է իրականացվեն Կառավարության կողմից եւ կյանքի կոչվեն։

Կառուցվածքային բարեփոխումների արդյունքում  մենք պետք է ունենանք տնտեսության դիվերսիֆիկացիա, ազատ տնտեսական մրցակցություն, աշխատանքի արտադրողականության կտրուկ բարձրացում, ինչպես նաեւ տարեկան համախառն ներքին արդյունքի աճի ներառականություն եւ որակ։

Ի՞նչ է անհրաժեշտ տնտեսական աճի ներառականության եւ որակի համար: Դա նշանակում է, որ տնտեսական աճն առավելապես պետք է ստեղծվի այն համայնքներում, որտեղ առավելապես ապրում են, օրինակի համար, ավելի ոչ բարեկեցիկ կյանքով ապրող մարդիկ, որպեսզի այն ստեղծվի այն ոլորտներում, որտեղ առավելապես զբաղված են ոչ այնքան ապահով մարդիկ, որի արդյունքում այդ մարդկանց մասնակցությունը մեծացնելով կամ նրանց ներառելով այդ աճի ապահովման գործում՝ մենք կբարձրացնենք նրանց եկամուտները եւ կբարձրացնենք նրանց կենսամակարդակը՝ նվազեցնելով աղքատությունը եւ ապահովելով լրացուցիչ եկամուտներ, այդ թվում՝ մարզերում։

Երբ խոսում ենք կապիտալի եւ ներդրումների մասին դեպի մարզեր, նախեւառաջ, դա պահովում է հենց տնտեսական աճի  ներառականությունը, նպաստում է աղքատության նվազմանը, նաեւ աղքատության հաղթահարման, զբաղվածության ընդլայնմանը եւ բազմաթիվ սոցիալական խնդիրների լուծմանն այդ մարզերում եւ համայնքներում։

Մյուս կարեւորագույն հարցը. ի՞նչ է անհրաժեշտ երկարաժամկետ տնտեսական աճի եւ  զարգացման  համար։ Դրա համար անհրաժեշտ է զարգացած մարդկային կապիտալ, անհրաժեշտ են տեխնոլոգիաներ, անհրաժեշտ են ենթակառուցվածքներ, բարենպաստ գործարար միջավայր, որակյալ, լավ կառավարում, անաչառ, արդար, թափանցիկ եւ հաշվետու մակրոկայունություն, ֆինանսական եւ ֆիզիկական կապիտալ։

Երբ մենք խոսում ենք ներդրումների ներգրավման մասին, օրինակ՝ ինստիտուցիոնալ ներդրողը, որը որոշում է այս կամ այն երկիր գալ, իր հետ բերում է եւ՛ տեխնոլոգիաներ, եւ՛ ֆիզիկական կապիտալ, եւ՛ ֆինանսական  կապիտալ։

Շատ ժամանակ երբ ասում ենք՝ գումար չկա, ես վստահեցնում եմ, եթե ներդրումային պատշաճ միջավայր է ապահովվում, ապա կապիտալը  միշտ կարելի է գտնել։ Ֆինանսական կապիտալը կգնա այնտեղ, որտեղ կարող է նորմալ աշխատել, շահույթ ստանալ եւ ապահովել զարգացում։ Այսինքն՝ թե ինստիտուցիոնալ ներդրողը կարողանում է բերել եւ՛ տեխնոլոգիաներ, եւ՛ ֆինանսական, եւ՛ ֆիզիկական կապիտալ, պետք է հասկանալ՝ իսկ ու՞ր է գնում առհասարակ ինստիտուցիոնալ ներդրողը։

Այստեղ շատ էր խոսվում նախկինում եւ հեղափոխությունից հետո, որ կոռուպցիան վերացրեցինք եւ սկսեցինք ապահովել ազատ մրցակցային միջավայր, դա բավարար է երկրի տնտեսական զարգացման եւ հեղափոխության համար։  Վստահեցնում եմ, որ դա չափազանց կարեւոր է, բայց ամենեւին բավարար չէ։ Դա անհրաժեշտ, բայց ոչ բավարար նախապայման է՝ երկրում տնտեսական զարգացում ապահովելու համար, որովհետեւ սա՝ այդ միջավայրը, դա խոշոր քայլ է դեպի լավ, որակյալ կառավարում, անաչառ կառավարում, որն անհրաժեշտ է։

Ազատ մրցակցության պայմանների առումով, այո, մենք ազատականացրեցինք մուտքը դեպի շուկաներ, սակայն ռեսուրսների հասանելիության առումով խնդիրը մնում է այն առումով, որ այն մարդիկ եւ կազմակերպությունները, որոնք ունեն գերիշխող դիրքեր առանձին շուկաներում, նրանք շարունակում են տիրապետել գերակա ռեսուրսների այդ բնագավառներում եւ դժվար է մրցակցել նրանց հետ, որովհետեւ փոքր եւ միջին բիզնեսի՝ դուրս մղված, ոչնչացված վիճակում՝ մենք խնդիր ունենք աստիճանաբար զարգացնելու եւ մեծացնելու նրանց հնարավորությունները, հարթելու մուտքը դեպի այլ շուկաներ, որպեսզի գերիշխող դիրք ունեցողներն առաջինը չչարաշահեն իրենց դիրքը, երկրորդը՝ աստիճանաբար փոքր եւ միջին բիզնեսի մասնաբաժինը մեծանա։

Մեծ խնդիր ունենք մարդկային կապիտալի զարգացման առումով, որը նշանակում է նախ եւ առաջ գիտելիքի կուտակման եւ գիտելիքն իրացնելու հնարավորություն ստեղծել ՀՀ-ում։ Այստեղ կարեւոր է նաեւ սփյուռքից մեր հայրենակիցների մասնագիտական, որակյալ մասնագետների, կադրերի, գիտնականների վերադարձի ապահովումը։

Լ.ՆԱԶԱՐՅԱՆ

-Ժամանակը սպառվեց։

Ա.ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

-Ասելիքս շատ էր, ցավոք սրտի, այո, ժամանակը լրացավ։

Լ.ՆԱԶԱՐՅԱՆ

-Հաջորդ ելույթի համար ամբիոնի մոտ եմ հրավիրում Սերգեյ Բագրատյանին՝   «Բարգավաճ Հայաստան» խմբակցությունից։  Համեցեք, պրն Բագրատյան։

Ս.ԲԱԳՐԱՏՅԱՆ

-Հարգելի գործընկերներ, ես նույնպես կուզենայի տնտեսական զարգացման որոշակի տեսլական ներկայացնել, որը միգուցե կօգնի մեր Կառավարությանը՝ ավելի արագ տնտեսական վերափոխումներ եւ բարեփոխումներ իրականացնել։

Իրականում «տնտեսական հեղափոխություն» տերմինն առաջիններից մեկն ինքս եմ օգտագործել, բայց, ճիշտն  ասած, օգտագործել եմ ոչ այն իմաստով, ինչ այժմ կիրառվում է։ Այսինքն՝ տնտեսական հեղափոխություն սպասել մեր երկրում՝ լուրջ չի, որովհետեւ մեր երկրում կացութաձեւի հեղափոխություն տեղի չի ունեցել, փոփոխություն տեղի չի ունեցել։ Հեղափոխությունն ինքը՝ եղածը փոխելու իրողությունն է, որը մենք չունենք փաստացի, մենք քաղաքական իմաստով որոշակի կարող ենք «հեղափոխություն» բառն օգտագործել,  բայց տնտեսական իմաստով՝ իհարկե, ոչ, որովհետեւ տնտեսությունն ինքը շատ այլ մեխանիզմներով տարբերվում է քաղաքական մոտեցումներից։ Պարզ՝ տնտեսության կառավարման 3 տարբերակ ունենք։

Առաջինը պետական կառավարումն է, որտեղ սոցիալիստական երկրներին է հատուկ։ Ամբողջովին տնտեսությունն իրացնում է պետական հնարավորություններով։

Երկրորդը. ունենք ազատ տնտեսական հարաբերություններ, այն, ինչ մեր երկրում այսօր ունենք։

Երրորդը՝ խառը տիպի, ասենք՝ Չինաստանի տնտեսության զարգացումը, որտեղ կա եւ՛ պետական կառավարում, եւ՛ մասնավոր սեկտոր, եւ մրցակցային ինչ-որ հնարավորություններ։

Իրականում մեր տնտեսության զարգացման համար կարելի է օգտագործել «տնտեսական տրանսֆորմացիա» տերմինը, որովհետեւ տնտեսության զարգացման մեր մոդելը բոլորովին տարբերվում է այլ մոդելներից, որ առկա է աշխարհում գոյություն ունեցող տնտեսակարգերում։ Զուտ հայկականության, հեղափոխության իմաստով տնտեսությունն էլ իր մեջ ունի որոշակի հայկականություն։ Այսինքն՝ տեղային, կոնկրետ հայկական բարձրավանդակին հարիր եւ հարմար տնտեսական կացութաձեւ, այն, ինչ մենք հիմա ունենք, սա մեր ազգայինը չի, որովհետեւ  հայկական բարձրավանդակում շատ ավելի վաղուց են եղել մրցակցային հարաբերությունները, քան շատ այլ երկրներում։  Այդ մրցակցային հարաբերությունների մեջ հենց հայի տեսակն է եղել, հայ առեւտրականությունը, որը հայտնի է աշխարհին, որ տարբեր երկրներում հայերը կարողացել են ակտիվ, հատկապես առեւտրային կապիտալով աշխատել։ Հայերը երբեք աչքի չեն ընկել արտադրական կապիտալով, հայերի մոտ միշտ շատ լավ ստացվել է առեւտրային կապիտալի ձեւավորումը։

Հետեւաբար, մենք պետք է շատ  ուշադրություն դարձնենք մեր երկրի տրանզիտային հնարավորություններին, որովհետեւ մենք ունենք 2 հզորագույն հարեւաններ՝ ի դեմս Իրանի եւ ի դեմս Ռուսաստանի, եւ այս հնարավորությունները բացառապես չեն օգտագործվել առ այսօր։ Սա պետք է շատ կարեւորել։

Երկրորդը. պետք է քանդել տնտեսական ամբողջ հանգույցները, որոնք նախորդ իշխանությունները, ունենալով ավտորիտար էություն, կերտել են եւ հյուսել են այնպիսի օրենսգիրք, այնպիսի հարկային եւ մաքսային օրենսդրություն, որն ուղղակի հնարավոր չի քանդել։ Ճիշտ է, կա քաղաքական կամք, բայց առայժմ մինչեւ մենք չանցնենք հարկային եւ մաքսային օրենսդրությունների փոփոխությունների, ոչինչ չենք կարող անել տնտեսության մեջ։

Ես մի փոքրիկ օրինակով կարող եմ ձեզ ցույց տալ, թե որտեղ են խնդիրները կուտակված։ Մի պարզ բան, որն աշխարհաքաղաքական է։ Ինչի՞ ՀՀ-ում վառելիքը մրցակցային չի։ Այս պահին նույն ընկերություններն են  ՀՀ-ի, վառելիքի շուկայում,  ոչինչ չի փոխվել, չնայած կա քաղաքական կամք, չնայած կա այն բանը, որ այլեւս այդ ընկերությունները վերադասին համապատասխան գումար չեն փոխանցում, բայց իրավիճակը չի փոխվել դրանից։ Այդ գումարների որոշ մասը գնում է պետական բյուջե, բայց եթե մարդը  1 տոննայից 50 դոլար հաշվարկով վերադասին փող էր փոխանցում, որպեսզի ինքը մոնոպոլ դիրք ունենար, այդ մոնոպոլ դիրքն այլեւս օրենքով ամրագրված է։ Ինքը նոր խնդիր չունի՝ դա անել։

Այսինքն՝ դա ինչպե՞ս է կատարվում։ Դա կոնկրետ կատարվում է հետեւյալ կերպ։ Կոնկրետ ապրանքատեսակը կոնկրետ  ընկերությունից է ներկրվում, այսինքն՝ «Ռոսնեվթ»-ից։ ՀՀ մի ընկերություն պայմանագիր է կնքում, որ վառելիքը պետք է բերեմ ՀՀ։ Ինքը ձեռք է բերում էքսկլյուզիվ պայմանագիր, որ ՀՀ «Ռոսնեվթ»-ից կարող է ներմուծել, պայմանական ասած՝ միայն իքս ընկերությունը, եւ նշվում է այն ստանդարտը, որը տվյալ ընկերության արտադրանքն ունի։ Այսինքն՝ վառելիքը պետք է ունենա ծծմբայնության այս աստիճանը, այրողականության այս աստիճանը, խտության այս աստիճանը։ Որեւէ այլ ընկերություն, եթե ցանկանա բերի, չի համապատասխանում ստանդարտին, եւ արդեն, երբ նմուշը բերում են ՀՀ, նայում են, ասում են՝ դուք չեք կարող ներկրել վառելիք, որովհետեւ այս վառելիքը չի համապատասխանում այն ստանդարտին, որը կիրառվում է ՀՀ-ում։

Այսինքն՝ հյուսվել է օրենքների մի դաշտ, ստեղծվել է մի այնպիսի ցանց, որը մինչեւ չքանդես, չի սկսի ազատ մրցակցությունը։ Որեւէ ոլորտում, եթե նայեք, կոնկրետ ապրանքատեսակի բոլոր  ստանդարտները նշված են այնպես, որ միայն անունները, ազգանունները պետք է գրել, ասել՝ Պողոսյան Պետրոսը պետք է բերի։ Մնացած ամեն ինչը նշված է, թե ինչպիսին պետք է լինի այս բաժակը : Եթե դուք ուզում եք բաժակ բերել, նշվում է. այս բարձրության, այս կլորության, այս լայնքի։ Այսինքն՝ սա  մի բաժակ է, որը կոնկրետ ներկրողի համար է պայմանավորված, եւ սա դեռեւս չի քանդվել։

Ինչի՞ չի քանդվել. որովհետեւ  կառավարության տնտեսական բլոկը դեռեւս չի կարողացել մտնել ակտիվ քաղաքականության մեջ այն պարզ պատճառով, որ պետք է խորհրդարանը փոխվեր եւ ստեղծվեր այս  հանձնաժողովը, որտեղ պետք է հավաքվեին այն բոլոր գաղափարները, որոնք պետք է բացեր տնտեսությունը։ Այս պահին  մեր տնտեսությունը փակված վիճակում է։ Զարգացում սպասել փակված տնտեսության պայմաններում հնարավոր չի։  Մենք կարող ենք գնալ դրա բացմանը, բոլորս միասին, բոլոր մեր տնտեսական փորձը փոխանցելով, առաջին հերթին, որպես, մենք նայենք ռուսերեն խոսքը,  մոզգն ավելի կարեւոր է, ոնց որ մոզգը ԱԺ-ում լինելով՝ մեր տանք կառավարությանը այն տնտեսական փոփոխությունները եւ օրենքների այն կարեւորագույն կետերը, որոնք անհրաժեշտ են ազատ տնտեսական վարք դրսեւորելու համար։

Այս պահին մենք պետք է առաջնահերթ պրն Թունյանի գլխավորությամբ աշխատենք հանձնաժողովում, բոլորս միասին, անկախ նրանից, որեւէ մեկս, որ ունի տնտեսական տեսլական եւ ունի գիտելիքներ տնտեսության զարգացման համար, պետք է  բարեխիղճ գտնվի, եւ եթե ես որեւէ այլ հանձնաժողովում եմ աշխատում, պետք է անպայման գտնեմ ժամանակ՝ աշխատելու տնտեսական հանձնաժողովում, եւ այն գիտելիքները, որ մենք կուտակել ենք պրակտիկ կյանքում, պետք է բերենք զարգացման այս փուլ։

Էներգետիկայի ոլորտի մասին նշեցին մեր ընկերները։ Մենք ունենք հզոր էներգետիկ ռեսուրսներ։ 8 մլրդ դոլարի հաշվարկային, ներդրումային հնարավորություն կա։ Պետք է հրավիրել եւ ձեւավորել փաթեթներ։ Ամենաուժեղը ՀՀ-ում գեոթերմալ էներգետիկան է։ Գեոթերմալ էներգետիկայի մենք, առնվազն, 3 միլիարդի ներդրման հնարավորություն ունենք։

Ասում են՝ բարենպաստ ներդրումային դաշտ։ Եթե այս ծրագիրը, դրա հաշվելիությունը՝ որպես ծրագիր ներկայացվի ցանկացած հարթակում, իսկ կան նման հարթակներ, որտեղ ծրագրեր են վաճառվում, մենք կարող ենք այդ ներդրումները բերել առանց բարդությունների, որովհետեւ հաշվարկային գումարի վերադարձելիությունը ՀՀ-ում, էներգետիկ դաշտում 3-4 տարի է, որը շատ բարձր ցուցանիշ է աշխարհում։

Ծրագրային մոտեցումը մեզ կփրկի այս իրավիճակից, որը հատկապես կիրառվել է Սինգապուրում։ Սինգապուրը հարթակ է ստեղծել ընդամենը  740 քառակուսի կմ-ի վրա, եւ այդ հարթակների հաշվին հսկայական միջոցներ է կուտակում։ Պատվերներ է ստանում Չինաստանից եւ աշխարհի մյուս երկրներից, կենտրոնացված հարթակներով վաճառում է պատվերները։

ՀՀ-ն ունի նման հնարավորություն, եւ շատ ավելի ռեսուրսային երկիր է։ Եթե մենք կարողանանք իսկապես մեր ընդերքը, բնական ռեսուրսները ճիշտ օգտագործել, մենք լուրջ մուլտիպլիկատիվ էֆեկտ կապահովենք՝  տնտեսության բոլոր ճյուղերը զարգացնելու իմաստով։

Ամենաբարդ խնդիրը՝ ճանապարհը։ Մենք այսօր ունենք բացարձակ պրոբլեմ՝ ճանապարհի հետ կապված։  Մենք արտաքին աշխարհի հետ ի՞նչ կապ ունենք. միայն Լարսի փոքրիկ ճանապարհը, որը ոչինչ չի տալիս տնտեսության զարգացման իմաստով։ Մենք արագ պետք է անցնենք այլընտրանքային ճանապարհի կառուցման։ Խոսել տնտեսական զարգացման մասին՝ չունենալով ճանապարհ, լուրջ չի։ Մենք պետք է այս խնդիրը շատ արագ կարգավորենք, մեր ամբողջ ռեսուրսը պետք է դրվի՝ հաղորդակցություն ունենալու համար արտաքին աշխարհի հետ։

Մյուսը, ամենակարեւորը, որ մենք այլեւս պետք է պատրաստենք այն բազան, այն երիտասարդներին, որոնք իսկապես պատրաստ են մարտնչել տնտեսական դաշտում։ Տնտեսական դաշտի այս հզոր կառույցներից  աստիճանաբար պոկելը եւ շուկայում տեղ ունենալը,բարդագույն ճանապարհ է, որը պետք է անցնեն մեր երիտասարդները, եւ որոնց պետք է օգնենք մենք օրենքներով, օրենքի գերակայությամբ եւ քանդելով տարիներով հյուսած որոգայթները։ Այսքանը, մնացածը հետո։

Վ.ԷՆՖԻԱՋՅԱՆ

-Հաջորդ ելույթի իրավունքը պրն Իգիթյանինն է։ Պրն  Իգիթյան, համեցեք։

Հ.ԻԳԻԹՅԱՆ

-Հարգելի պրն նախագահող, հարգելի գործընկերներ, երեւի ելույթ չէի ունենա, եթե չլինեին տնտեսական հեղափոխության հետ կապված հարցադրումները։ Մենք պրն Թունյանի հետ շատ ենք խոսել այդ թեմայով։ Ես նկատեցի, որ զուտ ժամանակը տնտեսելով՝ ինքը բաց թողեց բավականին նյութեր, որ պատրաստել էր։

Պրն Բագրատյանի հետ լրիվ համաձայն եմ։ Իրականում տնտեսական հեղափոխություն, որպես այդպիսին, բացատրությունը տնտեսության մեջ շեշտակի ձեւով նշված չէ։ Մենք կարող ենք ենթադրել, եւ մեր դեպքում՝ առանց ենթադրելու, տնտեսական հեղափոխությունը մեր դեպքում մոտեցումների կտրուկ փոփոխությունն է։

Օրինակ՝ որոշ դեպքերում պլանային տնտեսությունից անցնելը դեպի շուկայական համարվում է հեղափոխություն։ Հեղափոխությունն ինքը՝ որպես այդպիսին որեւէ կտրուկ տնտեսական աճ կարող է եւ չբերել, բայց այդ մոտեցումները շատ կարեւոր են։ Մեր դեպքում տնտեսական հեղափոխությունը, ինչի մասին բազմաթիվ անգամ, օրինակ՝ վարչապետը, կամ վարչապետի պաշտոնակատար լինելու ժամանակ՝ պրն Փաշինյանը նշում էր, խոսքը գնում էր մոտեցումների մասին։ Փաստորեն, մեզ մոտ իշխանության կամ հասարակության կամ օրենսդիր կամ դատական իշխանության նախորդ մոտեցումները պետք է փոխվեն։ Արդեն սկսել են փոխվել։

Երկրորդը՝ էֆեկտիվ մենեջմենտը, որն ուղղակի ձեւով կապված էր կոռուպցիայի հետ։ Միայն պետգնումների դեպքում եթե նայենք, եթե համարենք, որ այնտեղ 20% ոչ էֆեկտիվ կամ կոռուպցիոն ձեւով օգտագործվում էր, դա արդեն ահռելի, ոչ թե ահռելի, մեր դեպքում՝ ահռելի, բայց ոչ թե տնտեսական զարգացման հետ կապված, որովհետեւ մենք 3 խնդիր ունենք լուծելու՝ հրատապ անհրաժեշտ, կարճատեւ զարգացման եւ երկարատեւ։

Ես լրիվ համաձայն եմ ձեզ հետ, պրն Խաչատրյան, էդտեղ կոնցեպտ պետք է լինի։ Ի՞նչ պետք է անենք հենց առաջին ձեւով։ Հա, եղավ հեղափոխություն, այդ հեղափոխությունը պետք է վերացնենք, արդեն դա տնտեսական տերմին է, որը պրն Բագրատյանն ասաց, օրինակ՝ դա կոչվում է Սինգապուրի miracle, այսինքն՝ հրաշք։ Հրաշք համարվում է այն զարգացումը, որը կտրուկ տարբերվում է սովորական տնտեսական զարգացման տեմպերից։ Դա կարող է լինել, եթե մեր դեպքում 4, 7-ը համարվում է բնական, եթե այդ 4, 7-ը դարձավ, օրինակ՝ 17, դա արդեն շատ մոտ է այն հրաշքներին՝ իրականում՝ Սինգապուրի կամ Չինաստանի, նույնիսկ, հետագայում Վիետնամն օգտագործեց, Ինդոնեզիան, Լաոսն այս մասն օգտագործեց եւ դարձրեց, ենթադրենք, մոտավորապես 2 անգամ՝ որոշ դեպքերում, Սինգապուրի դեպքում, հիշեք, պարոն Թունյան։

Մենք ի՞նչ պետք է անենք, որ մեր հեղափոխությունն ի վերջո բերի հայկական հրաշքի։ Սա է խնդիրը։ Այստեղ մի քանի բան ունենք անելու, ինչի մասին որ պրն Թունյանը հիմնականում նշեց: Նշեց ոչ թե թվերով կամ տեսական, բայց՝ որպես մոտեցում, դա կարելի է համարել նույնիսկ որպես ծրագիր։

Վաղը հաստատ կառավարությունը կբերի ծրագիր, ես համոզված եմ, որ այնտեղ կլինեն այդ բոլոր՝ եւ՛ ձեր նշած, պրն Խաչատրյան, եւ՛ ձեր նշած, պրն Բագրատյան, եւ պրն Թունյանի մոտեցումները, բայց մեր դեպքում ի՞նչ պետք է անենք։

Ես մի քանի երկրներում եղել եմ հենց պատերազմի ժամանակ։ Օրինակ՝ Շրի Լանկայի հենց պատերազմի ժամանակ մենք միջազգային փորձագետների հետ նայում էինք զարգացման հնարավորությունները, զարգացումները, մոտեցումները, Մյանմարում, ցանկացած  երկրներում, բայց ամեն անգամ դա եղել է մի իրավիճակ։ Օրինակ՝ գլոբալիզացիայի, ճգնաժամային, հետճգնաժամային, մենք պետք է նայենք, օրինակ՝ Հայաստանում ինչ կարելի է անել։ Առաջինը, որ միանգամից գալիս է, թե ինչ պետք է անենք, օրինակ, եթե ես ձեզ կամ ցանկացած տնտեսագետ հարց տամ, թե ո՞րն է մեր համար մեկ էքսպորտի միավորը, որ ամենից շատ է բերում  օգուտ։  Կարող է մեկն ասի, որ դա հանքարդյունաբերությունն է եւ այլն, ոչ, դա աշխատուժն է։ Մենք այսօր արտահանում ենք աշխատուժ, որը կարելի է գնահատել, թեկուզ տրանսֆերտների ձեւով, մոտ 2 մլրդ տարեկան, բայց հաշվի առեք, որ այդ 2 միլիարդն այն վերջին, ամբողջ գումարը չէ, որ այդ մարդիկ ուղարկում են։ Համարեք, որ դա մեկ երրորդն է, ուրեմն, գործակիցը՝ 3։ Իրականում աշխատավարձային ֆոնդը՝ մուլտիպլիկացիայի գործակցով, առնվազն, որպես համախառն արդյունքի ազդեցություն՝ 3, 4։

Նայեք, թե ինչ գումարների մասին ենք խոսում։ Գումարը ոչ միայն համահունչ է մեր բյուջեի հետ, գումարը համահունչ է մեր համախառն ներքին արդյունքի հետ։ Հիմա մենք պետք է նայենք, այն աշխատուժը, որ մենք արտահանում ենք, իրականում դա համարվում է արտահոսք, կամ չգիտեմ ինչ, ինչպե՞ս անենք, որ մենք ոչ թե աշխատուժ արտահանենք, այլ այս աշխատուժի իրականացրած սերվիսը, ծառայությունը, որը մաս կկազմի այն պրոդուկտի, որը մենք պետք է արտահանենք։

Դա ինչպե՞ս են անում այլ երկրներ։ Ինդոնեզիան կամ Վիետնամը դա արեցին՝ ներգրավելով տրանսնացիոնալ ընկերություններին։ Ամենամեծ խնդիրը՝ արտաքին ներդրումների, ինչի մասին, որ մենք հեշտությամբ խոսում ենք, պրն Թունյանը շատ լավ գիտի, մենք շատ ենք խոսել, դա այն չէ, որ գումար գա Հայաստան, իրականում ներքին գումարը շատ հաճախ Հայաստանում բավարար է, կամ այն, ենթադրենք, երբ մտածում ենք, որ մի 100 մլն մտնի, մի գործարան բացենք եւ բացենք մի 700 աշխատուժ, իրականում լինում է, որ ներքին գումարը բավարար է այդ բանի համար, եւ արտաքին ներդրողը կարող է լարվածություն մտցնել մի շուկայում, որտեղ գումարը բավականին մեծ է։

Ստացվում է, որ որոշ դեպքերում պետությունը չունի այն ծրագրերը,  որոնք  ներկայացնի, սպառի այդ ներդրումների համար։ Այդ խնդիրը մենք ունեցել ենք, որովհետեւ Հայաստանում վերջին մի քանի տարիներին եղել է ոչ միայն արտաքին ուղղակի ներդրումների նվազում, եւ ոչ միայն եղել է ներքին գումարների արտահոսք։ Այսինքն՝ եղել է նաեւ արտահոսք։ Նշանակում է, որ Հայաստանում տեղ չկա՝ դա իրականացնելու։ Եթե մենք հույս դնենք այն ներդրումների վրա, որոնք պետք է ուղղված լինեն ներքին շուկայի սպառողի վրա, մենք խնդիր կունենանք։

Այստեղից գալիս է, թե ինչպե՞ս պետք է անենք, որ գրավիչ լինի այն ներդրումների մասով, որոնք արդեն սպառման շուկաներ ունեն դրսում։ Խոսքը չի գնում, սովորաբար ասում են, որ ԵԱՏՄ-ն, չգիտեմ, 160 մլն կամ ԵՄ-ն՝ 500 մլն սպառողներ եւ այլն,  խոսքը գնում է այն ընկերությունների մասին, որոնք մեզ հետ չեն կապում իրենց՝ այստեղ արտադրված ապրանքի սպառումը։ Նրանք կապում են իրենց արտադրանքն այստեղ, չգիտեմ, տեխնոլոգիայի առկայության, կրթվածության մակարդակի, աշխատուժի ավելի էժան լինելու, կոմունիկացիաների ներքին, շատ-շատ... Ուղղակի, ժամանակ չկա, բոլորդ  գիտեք, թե դա ինչի հետ է կապված։ Ահա սրա մասին է եւ դա պետք է անպայման մենք անենք։ Այստեղ պետք է միասին մտածենք։

Ես գիտեմ, որ այսօր Հայաստանը գնում է  Դավոս։ Դա շատ կարեւոր է։ Իմիջային, թեկուզ, որպես միջոցառում, event, մենք պետք է գնանք, մասնակցենք, այսինքն՝ Հայաստանը պետք է ներկայացնենք մի տեղ, որտեղ երաշխավորված, երկարատեւ երաշխավորված ձեւով ներդրողը կարող է գալ եւ օգտագործել մեր աշխատուժը, մեր երկիրը որպես տեղ՝ արտադրանքի համար, բայց ոչ թե՝ սպառման։

Մենք պետք է հասկանանք, որ Հայաստանը ինչքան էլ մենք վաղը զարգացնենք, ավելացնենք թոշակները, միջին կամ մինիմալ աշխատավարձը, ի վերջո, խնդիր ունենք՝ սպառման հետ կապված, այդ ուղղությամբ պետք է աշխատենք։

Մի քանի այլ բաներ կան, որ պրն Թունյանն արդեն ասել է։ Մի խոսքով,  շատ բան կա անելու։ Ինձ թվում է, որ մենք պետք է պրագմատիկ լինենք բոլոր հանձնաժողովներում: Նույնիսկ, արտաքին հարաբերությունների հանձնաժողովը, որը թվում է, թե միայն քաղաքական է, բայց այսօր չկա քաղաքականություն առանց տնտեսության։ Եթե մենք տանում ենք այն, ինչպես ասացի իմ նախորդ ելույթում, եթե մենք տանում ենք դիվանագիտություն, այդ դիվանագիտությունը պետք է output, այսինքն՝ արդյունք ունենա։ Արդյունքներից մեկը Հայաստանի իմիջային գրավիչ լինելն է, որը մենք պետք է միասին անենք, պետք է անենք ձեր հանձնաժողովում։

Ես տեսնում եմ, որ մենք շատ տնտեսագետներ ունենք այստեղ։ Ես + վերջին 10 տարիներին այս կամ այն ձեւով առնչվել եմ ներդրումային քաղաքականության հետ, տարբեր երկրներում, ունեմ փորձ։ Պարզ է, որ իմ համեստ մասով, ես ինձ չեմ համարում շատ պրոֆեսիոնալ տնտեսագետ, չնայած,  դրսում ինձ այդպես են համարում, բայց Հայաստանում ես տեսնում եմ, որ լրիվ  այլ օրենքներ են գործում, եւ այստեղ միասին, մի քիչ էլ ձեզ հետ կսովորեմ, եւ կփորձենք միասին զարգացնել։

Վ.ԷՆՖԻԱՋՅԱՆ

-Շնորհակալություն, պրն Իգիթյան։ Պրն Թունյան, վաղը դուք եզրափակիչ ելույթով հանդես գալու հնարավորություն կունենանք։ Նիստն ավարտվեց։




ԱԺ Նախագահ  |  Պատգամավորներ|  ԱԺ խորհուրդ  |  Հանձնաժողովներ  |  Խմբակցություններ  |  Աշխատակազմ
Օրենսդրություն  |   Նախագծեր  |  Նիստեր  |   Լուրեր  |  Արտաքին հարաբերություններ   |  Գրադարան  |  Ընտրողների հետ կապեր  |  Հղումներ  |  RSS