National Assembly of the Republic of Armenia | Official Web Page | www.parliament.amNational Assembly of the Republic of Armenia | Official Web Page | www.parliament.am
HOME | MAIL | SITEMAP
ArmenianRussianEnglishFrench
Արխիվ
10.07.2017

Երկ Երք Չրք Հնգ Ուր Շբթ Կիր
01 02
03 04 05 06 07 08 09
10 11 12 13 14 15 16
17 18 19 20 21 22 23
24 25 26 27 28 29 30
31
 
ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԱԶԳԱՅԻՆ ԺՈՂՈՎ
ՎԵՑԵՐՈՐԴ ԳՈՒՄԱՐՄԱՆ ԱՐՏԱՀԵՐԹ ՆՍՏԱՇՐՋԱՆ

ՍՂԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ - N 3

10 հուլիսի 2017

Ժամը 1000

ՆԱԽԱԳԱՀՈՒՄ ԵՆ ՀՀ ԱԺ ՆԱԽԱԳԱՀ ԱՐԱ ԲԱԲԼՈՅԱՆԸ ԵՎ ՆԱԽԱԳԱՀԻ ՏԵՂԱԿԱԼ ԷԴՈՒԱՐԴ ՇԱՐՄԱԶԱՆՈՎԸ
 
 

Ա.ԲԱԲԼՈՅԱՆ

-Բարեւ ձեզ, հարգելի պատգամավորներ, խնդրում եմ տեղադրել քարտերը եւ նախապատրաստվել գրանցման։ Գրանցում։ Գրանցվել է 75 պատգամավոր, քվորում ունենք, մենք կարող ենք սկսել մեր աշխատանքները։

Շարունակում ենք քննարկել «ՀՀ դատախազության 2016 թվականի գործունեության մասին» հաղորդումը։ Քննարկումն ընդհատվել է մտքերի փոխանակության փուլում։ Այժմ ելույթի համար ձայնը տրվում է Հրայր Թովմասյանին։

Հ.ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ

-ԱԺ մեծարգո նախագահ, հարգելի գործընկերներ, ես կուզեի անդրադառնալ գլխավոր դատախազի ամենամյա հաղորդմանը, ասել, թե ի՞նչ նպատակ է դա հետապնդում։ Ի սկզբանե պետք է ասեմ, որ դա ենթակայի եւ ղեկավարի հարց ու պատասխան չէ։ Հաշվետվություն տվողի եւ հաշվեքննողի հարց ու պատասխան չէ։ Դա անկախ մի կառույցի հաղորդում է ԱԺ-ին, որն իր էությամբ պետք է լինի գործընկերային, որի արդյունքում պետք է  ծնվեն պատասխաններ։

Ես ինչպե՞ս եմ հասկանում գլխավոր դատախազի հաղորդումը, եւ ի՞նչ ընթացք  ստացավ այն ԱԺ-ում։ Գլխավոր դատախազը, լինելով մի անկախ կառույցի ղեկավար, իր գործունեության ընթացքում բախվում է խնդիրների։ Իր աշխատանքի ընթացքում  տեսնում է հիմնահարցեր, որոնք դուրս են իր իրավասության շրջանակներից, որոնց լուծումը գլխավոր դատախազը չի կարող իրականացնել։ Ներկայացնելով այդ հաղորդումը, ըստ էության, գլխավոր  դատախազն ակնկալում է օրենսդրական ու քաղաքական լուծումներ այն բոլոր հիմնահարցերի, այն բոլոր խնդիրների, որ այդ ժամանակահատվածում գլխավոր  դատախազն իր գործունեության ընթացքում տեսել է։

Սա նաեւ դասախոսի եւ ուսանողի հարցաքննություն չէ, քննություն հանձնելու մի պրոցես չէ, թերեւս, այն պարզ պատճառով, որ այս դահլիճում հնչեցվեց գնահատականներ տալու պրոցես։ Պետք է հիասթափեցնեմ ու ասեմ, որ անձամբ եմ ծանոթ թե՛ գործող, թե՛ նախկին գլխավոր դատախազներին, եւ վստահեցնում եմ, որ  չի կարող լինել հարց, որ  այստեղ դրա պատասխանները չհնչի։

Ես կփորձեմ անդրադառնալ գլխավոր  դատախազի հաղորդմանը, անդրադառնալ հարցերին, եւ վերջում անդրադառնալ, թե ես ինչպես եմ տեսնում։  Եթե այն ֆորմատով դիտարկենք գլխավոր  դատախազի հաղորդումը, որ գլխավոր  դատախազը տարեկան հաղորդման մեջ անդրադարձ է կատարել իր անելիքներին, իր արածներին, ապա այստեղ պետք է ասել, որ հաղորդումն իր էությամբ անթերի է։ Բոլոր հարցերի պատասխանները մենք այստեղ ստացել ենք՝ ի՞նչ է արվել, ինչպե՞ս է արվել։ Թեպետ օրենսդրորեն այս հաղորդմանը որեւէ պահանջ չի ներկայացվում, բայց  վստահեցնում եմ, որ միգուցե քաղաքական մշակույթով մենք պետք է գանք։

Ես կխնդրեմ գլխավոր  դատախազին, որ հետագա հաղորդումների մեջ լինի մի բաժին, որը ես կանվանեմ տեսլական, թե ինչպե՞ս ենք այդ խնդիրները լուծելու։ Կուզեք անվանել առաջարկությունների փաթեթ օրենսդրին, թե ի՞նչ անել, որպեսզի այդ խնդիրներն արդյունավետ լուծվեն։ Այդ դեպքում մենք խնդիրները շատ ավելի   արդյունավետ կլուծենք։

Եթե մենք այստեղ այս հաղորդումը, որ լսեցինք, հարցեր տվեցինք, ամեն ինչ արածի կեցվածքով դուրս ենք գալու, եւ  եկող տարի նույն հարցերը լինելու են, ապա ես այդքան էլ արդյունավետ չեմ համարի այս աշխատանքը։   Աշխատանքը կլինի արդյունավետ, եթե եկող տարի  այդ խնդիրներից ընդանրապես մենք չխոսենք։

Եթե փորձեմ նայել այստեղ հնչեցված հարց ու պատասխաններին եւ ելույթներին, ապա  տպավորություն է ստեղծվում, որ փորձ էր արվում   դատախազի գործունեության մեջ ինչ-որ թերություններ գտնել։ Եթե մենք խոսում ենք դատախազության անկախությունից, ապա պետք է հստակ հասկանանք, որ դատախազն անկախ է նաեւ պատգամավորներից։ Եթե օրենսդրորեն ամրագրված չի, ապա, այնուամենայնիվ, մենք հստակ պետք է  հասկանանք, որ դատախազը պարտավոր չէ, նույնիսկ իրավունք էլ չունի կոնկրետ գործի շրջանակներում բացատրություններ տալ, թե ինչպե՞ս է վարվել, ինչու՞ է դա այդպես արել, որովհետեւ դա իր գործն է։ Դրա գնահատականը կարող է տալ բացառապես դատարանը։  Գլխավոր դատախազը որեւէ մեկին կոնկրետ գործով բացատրություններ տալու իրավասություն չունի։

Եթե մեր քաղաքական մշակույթը չգնա դրան, մենք օրենսդրորեն պետք է ամրագրենք, որ դատախազի հաղորդման ժամանակ կոնկրետ գործի վերաբերյալ որեւէ հարց չպետք է տրվի։ Երբ որ  կոնկրետ գործով  տրվում են հարցեր, ապա  գլխավոր դատախազին այլ բան չի մնում,  քան թե նախաքննության գաղտնիության շրջանակներում դրանց պատասխանել, բայց, եթե ցանկություն կա, եթե նպատակ կա ստեղծել տպավորություն, որ  ինչ-որ  թերացումներ կան գլխավոր դատախազի աշխատանքներում, ապա պետք է ասեմ, որ դա չհաջողվեց, որովհետեւ  թե՛ գործող գլխավոր դատախազը, թե՛ նախկին գլխավոր դատախազն իրենց գործի պրոֆեսիոնալներն են եւ այդ հարցերի պատասխանը գիտեն։

Եթե փորձ էր արվում տպավորություն ստեղծել, որ անվստահության մթնոլորտ ստեղծել, ապա պետք է ասեմ, որ ոչ պրոֆեսիոնալ ունկնդրի համար միգուցե դա կարողացան ստեղծել, բայց, արդյոք, դա՞ էր մեր խնդիրը։ Եթե դա էր մեր խնդիրը, ապա որոշ իմաստով դրան մենք հասանք։

Ինչ վերաբերում է անելիքներին՝ ամենագլխավորը դատավարության ժամկետներն են։  Այստեղ մենք պետք է բաժանենք միմյանցից բարդ գործերը եւ պարզ գործերը։ Այստեղ մենք անելիք ունենք։ Եվրոպական դատարանի հետ համագործակցության շրջանակներում ժամանակն է ստեղծել մի այնպիսի կառույց,  որը առաջընթաց  տեմպերով պետք է ուսումնասիրի   Եվրոպական դատարանի բոլոր որոշումները՝ ոչ միայն Հայաստանին վերաբերող, եւ ոչ միայն դատախազությանը, այլ մյուս կառույցներին հստակ ներկայացնի, թե վիճակն ինչպիսի՞ն է։ Այստեղ կա անելիք, կամ ժամանակն է մտածել, որ թե՛  դատավորների համար, եւ թե՛ դատախազների համար լինի պարտադիր պահանջ, նրանց կողմից այլ, օտար լեզուներին տիրապետելու պահանջը։

Մի քանի հարցեր մնացին։ Ես հուսով եմ, որ այս քննարկումների արդյունքում կծնվեն նոր լուծումներ, կծնվեն օրենսդրական նախաձեռնություններ, եւ մենք հաջորդ անգամ նման հաղորդումները լսելիս արդեն կունենանք իրավիճակ, երբ որ դրանք լուծված կլինեն։

Ա.ԲԱԲԼՈՅԱՆ

-Շնորհակալություն, պրն Թովմասյան։ Մանե Թանդիլյան, խնդրեմ, նախապատրաստվի Նիկոլ Փաշինյանը։

Մ.ԹԱՆԴԻԼՅԱՆ

-Հարգելի գործընկերներ, պրն Թովմասյանի ելույթը լսելուց հետո, կարծես, դուրս են գալիս բոլոր հարցերը, թե ի՞նչ են անում ելույթ ունեցողները եւ հարց տվողները, բայց հարցեր ու դիտարկումներ գլխավոր դատախազի աշխատանքի, իհարկե, կան, եւ պետք է բարձրաձայնվեն այս դահլիճում, որովհետեւ մենք այստեղ ենք՝ քաղաքացիների իրավունքները պաշտպանելու համար, որը ուղղակի առնչություն ունի պրն դատախազի գործունեության հետ։

Իմ գործընկերներն իրենց նախորդ ելույթներում խոսեցին կալանքը որպես խափանման միջոց ընտրելու պրակտիկայի մասին, եւ այն մասին, որ  գլխավոր  դատախազը թյուր    կարծիք է որակում այն մոտեցումը, որ մարդիկ  ընկալում են հաճախակի, շատ անգամ անտեղի պատահող խափանման միջոց   մեր իրականության մեջ։

Ձեզ պետք է հիասթափեցնեմ, պրն դատախազ, որ իրականում հենց այդպես էլ կա, դա թյուր կարծիք չէ, եւ ինձ անհանգստացնում է ձեր մոտեցումն այդ հարցին՝ որպես թյուր կարծիք, որովհետեւ մենք ականատեսն ենք, որ  խափանման միջոցը կալանք ընտրելու պարագայում անգամ տարբեր միջնորդություններ չեն բավարարում դա փոխարինելու, եւ հիմնավորումները չեն բավարարում   քաղաքացիներին  եւ մեզ։

Երբ որ խոսում ենք Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի մասին, իմ գործընկերը, որ այստեղ  ՀՀ ներկայացուցիչն է այդ կառույցում, կփաստի, որ մոտեցումները փոխվում են, եւ անգամ այն փաստը, որ անձը կատարել է հանցագործություն, եւ  կարելի է դա փաստել տվյալ պարագայում, բավարար հիմք չէ, որպեսզի նրա խափանման միջոցն ընտրվի կալանքը։ Մոտեցումները փոխվել են, սակայն մեր երկրում դա շարունակում է լինել այդպես։

Այստեղ խոսվեց Անդրեաս Ղուկասյանի կալանքի մասին, որ մենք միջնորդել էինք փոխարինել, սակայն դա տեղի չունեցավ։ Այդ հանգամանքը, որ նաեւ պատրաստ էր ծրագրել, որ երկրից չի հեռանալու, ավելին, չի խուսափելու, որովհետեւ նա անգամ այդ ամբիոնի կարիքն ունի՝ արդարադատության ժամանակ խոսելու։ Դա որեւէ հիմք չհանդիսացավ, հիմնավոր պատճառ չեղավ ձեզ համար՝ այդ միջնորդությունը բավարարել եւ կալանքի  ձեւը փոխել, սակայն, թեպետ այս հանգամանքը խիստ մտահոգիչ է, ես ուզում եմ 2 այլ ռակուրսից դիտարկել կալանքը որպես խափանման միջոց կիրառելու ձեր մոտեցումները։

Դուք գիտեք, որ տարիներ են տեւում, եւ մեկ տարուց անգամ ավելի... 2016 թվականից 17 թվականն ունենք դեպքեր, որ տարուց ավել են տեւում  նախաքննական մարմնի աշխատանքները։ Եթե մենք հաշվարկենք, թե այդ մեկ տարուց ավել տեւող նախաքննության  ժամանակաշրջանը, կալանքը որպես խափանման միջոցի կիրառումը քաղաքացիների նկատմամբ, եւ բազմապատկենք, թե ինչքա՞ն միջոց է  ծախսվում այդ անարդյունավետ, ըստ էության, խափանման միջոցը կիրառելու համար, մենք կհասկանանք, որ այդ բեռը նորից ընկած է ՀՀ-ի հարկատուների ուսերին։  Ավելորդ է ասել, թե ինչ այլ արդյունավետ միջոցներ կան, որտեղ կարելի է այդ գումարները կիրառել։  Այստեղ հարց է առաջանում՝   ի՞նչ էլ պայմաններ են, մի հատ էլ ֆինանսական հաշվարկներ անենք, բայց ես կարող էի համաձայնվել, եթե մեկ այլ հանգամանք չլիներ։

Ես համոզված եմ, երբ որ   այդ գումարները մենք ստանում ենք պետբյուջեից, մենք չենք նախատեսում, որ այնտեղ որակական ու քանակական սահմանափակումները, որ առկա են քրեակատարողական հիմնարկներում, դրանք  հաշվի  չեն առնում։ Ստացվող գումարը համապատասխանում է լավ որակի եւ բավարար քանակի միջոցներին։ Այնպես որ, ես կարծում եմ,  որ այստեղ տարբեր են մոտեցումները, եւ ձեր մոտեցումը՝ կալանքը խափանման միջոց ընտրելու, ինքը ընկնում է որպես անարդյունավետ բեռ ՀՀ-ի հարկատուների ուսերին։

Մեկ այլ հանգամանք, որ ինձ խիստ անհանգստացնում է 2016 թվականից եկող մոտեցումներից։ Ես պատահական չհարցրեցի ձեզ, որ մասնագիտությունը, արդյոք, կարո՞ղ է հիմք հանդիսանալ, որպեսզի միջնորդությունը չբավարարվի՝ կալանքի փոխարինման, եւ պարզում ենք, որ կա մի դեպք, ինձ այդ մի դեպքն է պատահել, որ ձերբակալվել է լրագրող, եւ կալանքը որպես խափանման միջոց կիրառվել է լրագրողի նկատմամբ, միջնորդությունը այն փոխարինելու չի բավարարվել այն հիմնավորմամբ, որ լրագրողը կարող է նյութեր հրապարակել։

Լրագրողն իր մասնագիտության բերումով կարող է նյութեր հրապարակել, բայց ինձ այստեղ այլ բան է անհանգստացնում, արդյոք, մենք լռելյայն ընդունու՞մ ենք, որ յուրաքանչյուր լրագրողի նկատմամբ գործ հարուցելուց 1-ին հերթին նրա մասնագիտությունը որպես հիմք է ընդունվելու եւ բոլոր լրագրողների նկատմամբ կիրառվելու է կալանքը որպես խափանման միջոց։  Փաստորեն, լրագրողներն անհավասար պայմաններում են գտնվում, օրինակ՝ հաշվապահների նկատմամբ։ Ես տարբերակված եւ խտրական մոտեցում եմ տեսնում այս մասնագիտության տեր անձանց նկատմամբ, կալանքը որպես խափանման միջոց..

Գաղտնիք չէ, եթե որեւէ  մեկը քրեակատարողական հիմնարկ է մտնում, ապա այնտեղ 1 տարուց ավել մնալը, երիտասարդ կանանց, լրագրողի  կամ որեւէ անձի համար արդեն իսկ պատիժ է։ Ես էլ չեմ խոսում, որ խցում մնալ, եւ 1 տարուց ավել անցկացնել այնտեղ՝ չհասկանալով, թե ինչի՞ համար, եւ իր մասնագիտությունը որքա՞ն առնչություն ունի։

Ես գտնում եմ, որ լրագրողների նկատմամբ նման մոտեցում կիրառելը եւ հիմքում դնելը նրա մասնագիտական գործունեությունը, լուրջ վտանգ է սպառնում ՀՀ-ում խոսքի ազատության, ժողովրդավարության կայացման հարցում։ Նախքան նման ձեւով մոտենալն այդ խնդիրներին, իսկապես, անհրաժեշտ է վերլուծել, թե ինչպե՞ս է ստացվում, որ մի մասնագիտության տեր մարդկանց համար կալանքն անխուսափելի է դառնում որպես խափանման միջոց, մեկ այլ մասնագիտության տեր մարդկանց համար դա կարող է կիրառելի չլինել։

Ինձ մեկ այլ փաստ է անհանգստացնում, որ  նախաքննական շրջանը տեւում է տարուց ավել, եւ տարուց ավելին էլ տեւում է ոչ արդարացված պատճառներով։ Կալանավայրից, որպեսզի տեղափոխեն դատարան, որ տեղի ունենա դատավարությունը, չեն տեղափոխում, եւ դատավարությունը հետաձգվում է ոստիկանական մեքենա չլինելու պատճառով։ Եվ դուք շարունակում եք գտնվել քրեակատարողական հիմնարկում միայն այն պատճառով, որ չկար ոստիկանական մեքենա, որը ձեզ կտեղափոխեր դատարան։ Սա այն արդյունավետ եւ երկարաժամկետ, տարուց ավել տեւող նախաքննության այն ժամանակաշրջանի պատճառներից մեկն է։

Ես գտնում եմ, որ այն անձինք, ովքեր որ ենթարկվում են անհիմն կալանքի... որպես խափանման միջոց, դա ոչ այլ ինչ է, քան  թե պատիժ կամ հաշվեհարդար այդ մարդկանց նկատմամբ։

Այնպես որ, պրն դատախազ, ես գտնում եմ, որ թյուր չէ կարծիքը, որ կալանքը որպես խափանման միջոց շատ հաճախ է կիրառվում մեր երկրում, եւ որպես հորդոր, ես ձեզ պետք է խնդրեմ վերանայել  16 թվականից ի վեր, եկող, եւ  17 թվական տեղափոխված այդ բոլոր կալանքները։ Ես հույս ունեմ, որ 17 թվականին մենք կունենանք էական նվազում այդ խափանման միջոցի կիրառման պարագայում։ Շնորհակալ եմ ուշադրության համար։

Ա.ԲԱԲԼՈՅԱՆ

-Շնորհակալություն, տիկին Թանդիլյան։ Պրն Փաշինյան, խնդրեմ։

Ն.ՓԱՇԻՆՅԱՆ

-Տիկնայք եւ պարոնայք, իմ այսօրվա ելույթն ունի վերնագիր եւ ժանրի կանոններով թույլ տվեք հրապարակել վերնագիրը։ Ելույթը վերնագրված է՝ «քուանշ,  պրն գլխավոր դատախազ»։ Նրանց համար, ովքեր չգիտեն՝ ասեմ, որ «քուանշ»-ը մի տերմին է, որ օգտագործվում է բլոտ խաղի մեջ՝ դիմացինի ասածը կասկածի տակ դնելու համար։ Այսօր 4 դրվագով  քուանշ ունեմ հայտարարելու պրն գլխավոր դատախազին։

1-ինը՝      մարտի 1-ի գործով ի՞նչ է ասում   գլխավոր դատախազը։ Ասում է, որ գործով իրականացվում են անհրաժեշտ գործողություններ՝ 2008 թվականի մարտի 1-ի սպանությունների բացահայտման, դրանք կատարած անձանց մեղադրանքը հիմնավորելուն, ապացույցներ ձեռք բերելու ուղղությամբ։

Պրն  գլխավոր դատախազ, դուք ուզում եք ասել, որ հիմա որեւէ գործողություն եք դուք կատարու՞մ մարտի 1-ի գործով։ Դուք կարող եք սրել, ցույց տալ մի որեւէ քննչական  գործողության մասին արձանագրություն, որտեղ կերեւա, որ դուք, իրավապահ համակարգը որեւէ գործողություն կատարում է։ Դուք այդ նախադասությունն արտասանում եք, որ կատարվում են անհրաժեշտ քննչական գործողություններ՝ մեղավորներին բացահայտելու համար։ Այդ հերթական նախադասությունն արտասանողն արդեն 3-րդ գլխավոր դատախազն է։

Թույլ տվեք ասել, որ արդեն մարտի 1-ի սպանությունների չբացահայտման կոդը դրված է այդ քրեական գործի հիմքում, որովհետեւ բոլոր զոհերը՝ բացառությամբ զինվորական Տիգրան Աբգարյանի եւ ոստիկան Համլետ Թադեւոսյանի, քրեական գործում բնորոշված են՝ որպես զանգվածային անկարգությունների մասնակիցներ։ Այսինքն՝ առանց դատաստանի այդ մարդկանց արդեն համարել են հանցագործության մեղսակիցներ եւ մասնակիցներ։

Նեգատիվ ֆոն է ստեղծվում, որ մարդիկ էին, որոնք վատ արարքներ էին կատարել, պարզ է, որ ոստիկանությունը կարող էր նաեւ նրանց սպանել։ Առնվազն, 3 հոգի, չերոմիխա-7 հատուկ միջոցի կիրառմամբ սպանված ցուցարարները՝ Գոռ Քլոյանը, Արմեն Ֆարմանյանը, Տիգրան խաչատրյանը, նրանց սպանություններ իրականացնողների շրջանակը հայտնի է։ Հատուկ միջոցն օգտագործել է 5 ոստիկան, որոնց անուն ազգանունները հայտնի է, նույնիսկ մամուլում հրապարակվել է։ Այդ 5 ոստիկանների կիրառած զենքով սպանվել է 3 հոգի։ Այդ գործով վկա չկա՞, ուրիշ ոստիկան չի ասու՞մ, կամ մենք չգիտե՞նք այդ մարդկանց տեղակայման վայրերը։ Որտե՞ղ են տեղակայվել, ե՞րբ են կրակել, ի՞նչ ուղղությամբ են կրակել։ Բա, ասում էիք, որ հազարավոր ժամեր վիդիոներ կան, կորա՞ն այդ տեսագրությունները։

Ամենաբարձր մակարդակով է ասվել, Ռոբերտ Քոչարյանն է հայտարարել, որ հազարավոր ժամեր վիդիոներ կան, որտեղ ամեն ինչ նկարագրված է, բացի սպանությունների կատարման դրվագների՞ց։

2-րդը՝ արդեն ասացի, որ Սասնա ծռերի գործով՝ Ժիրայր Սեֆիլյան, Վարուժան Ավետիսյան, Պավել Մանուկյան, Արեգ Կյուրեղյան, էլի մարդկանց 90%-ը, 1 տարի այդ մարդկանց տեսակցություններ... իրենց ընտանիքների եւ հարազատների հետ, տեսակցություն չի թույլատրվել ոչ մեկի հետ։

Գլխավոր դատախազն ասում է, որ տեսակցության հնարավորության պայմաններում մեղադրյալը կարող է ապօրինի ներգործություն ունենալ վարույթի իրականացման վրա։ Որեւէ մեկի նկատմամբ անձնական հաշվեհարդարի խնդիր չկա։ Այսինքն՝ այդ մարդկանց, իրենց երեխաների հետ հանդիպելու արգելքը պայմանավորված է քրեական գործի շահերով, նախաքննության վրա ապօրինի ազդեցություն թույլ չտալու անհրաժեշտությամբ։

Քուանշ, պրն գլխավոր դատախազ, ինչու՞, որովհետեւ ձերբակալված եւ կալանավորված անձանց պահելու մասին օրենքի 15 հոդվածն ասում է՝ «Մերձավոր ազգականների հետ տեսակցությունն անցկացվում է ձերբակալվածներին կամ կալանավորվածներին  պահելու վայրի ծառայողների հսկողությամբ»։

Նույն հոդվածը նաեւ ասում է՝ «Մերձավոր ազգականների կողմից  ձերբակալված կամ կալանավորված  անձանց արգելված առարկաներ, գործի քննությանը խոչընդոտող կամ նոր հանցագործության կատարմանը նպաստող նյութեր, տեղեկություններ փոխանցելը կամ փոխանցելու փորձը կարող է հանգեցնել  տեսակցության վաղաժամկետ դադարեցման»։

Եթե այդ մարդկանց տեսակցություն տված լինեին, եւ պարզվեր, որ, օրինակ՝ Ժիրայր Սեֆիլյանի 11-ամյա տղան փորձում է նրան ատոմային ռումբ փոխանցել, կհասկանայինք, կասեինք՝ այ, ժողովուրդ ջան, անընդհատ մանկահասակ երեխեքը բերում են, զենք-զինամթերք են տալիս իրենց տեսակցության ժամանակ, սա էլ փաստը, ընդհատել ենք, բայց մարդկանց, իրենց մանկահասակ երեխաների հետ տեսակցելուց   կամ ընտանիքի անդամների հետ տեսակցելուց, ուղղակի, արգելք դնելը, սա հաշվեհարդար է, դա խոշտանգման մասին է խոսում։ Դա էլ ա խոշտանգում, էլ չեմ ասում, որ նախաքննության ընթացքում ատոմային ռումբի վարկածը... հիմք ընդունենք։ Նախաքննությունն արդեն ամսից ավել է, որ ավարտվել է, կամ, որ ավարտվելու էր, արդեն ոչ մի քննչական գործողություն անելու անհրաժեշտություն չկար։ Այդ ի՞նչ բարդություն էր, որ այդ քննիչն այդ որոշումը վերացներ։

Հաջորդը՝ Անդրեաս Ղուկասյանի դրվագով։ Մենք միջնորդել էինք, որ   Անդրեաս Ղուկասյանի խափանման միջոցը փոխվի անձնական երաշխավորությամբ։ «Ելք» խմբակցության պատգամավորները պատրաստակամություն էին հայտնել անձնական երաշխավորությամբ հանդես գալ։

Գլխավոր դատախազն ասում է՝ քրեական գործով ձեռք բերված փաստական տվյալները,  Անդրեաս Ղուկասյանին մեղսագրվող արարքները եւ դրանց կատարման հանգամանքներն այնպիսին են, որ անձնական երաշխավորությունը կամ նրա անազատության  հետ կապ չունեցող խափանման միջոցի ընտրությունը մեզ այսօր հնարավորություն չի տալիս երաշխիք ունենալու, որ կապահովի նրա պատշաճ վարքագիծը։ Կալանքի տակ պահելը բացառապես դրանով է պայմանավորված եղել։

Քուանշ, պրն գլխավոր  դատախազ, ես եւ մեր խմբակցության պատգամավոր Մանե Թանդիլյանը, գնացել ենք, տեսել ենք  Անդրեաս Ղուկասյանին, իրավիճակը նկարագրել ենք, ասել ենք, որ այսպիսի հարց կա, մենք պատրաստվում ենք ձեր անձնական երաշխավորի դերում  հանդես գալ։ Դուք հասկանու՞մ եք, որ մեզ վրա պատասխանատվություն է դրված։ Մարդն ասում է՝ այո, ես, ասում եմ, որ նախաքննության մարմնի բոլոր կանչերով կներկայանամ, չեմ խոչընդոտի նախաքննությանը, որովհետեւ այս դեպքում ձեր առաջ է իմ պատասխանատվությունը, ոչ թե նախաքննության մարմնի։

Սրանից հետո ասվում է, որ երաշխիք չկա։ Եթե մի ամբողջ պատգամավորական խմբակցության երաշխիքը ձեզ  համար երաշխիք չի, բա, ու՞մ համար է երաշխիք,   թե՞ պետք է պարտադիր Անդրեաս Ղուկասյանը ստանձնած լիներ, մի մարդասպան-ռեցիդիվիստ լինելով՝ ստանձնած լիներ, որ Հանրապետական կուսակցության համար գար ու իրենց քուչում ձայներ ապահովեր, որ ներում տայիք, բանտից ազատեիք, կամ ախպոր ախպեր ախպերներին ասեիք՝ Հանրապետական կուսակցության կրիմինալի համար ձայներ ապահովեք, որ ախպոր ախպերը բանտից շուտ դուրս գա։ Այդ պիտի լինե՞ր։ Բա, 9-ը պատգամավորի ասածը ձեզ համար երաշխիք չի՞, բա, ու՞մ ասածն է երաշխիք։ Ձեր ասածն էլ մեզ համար երաշխիք չի, ընդհանրապես, ինչ որ ասում եք, ամեն ինչը կասկածի տակ ա, ծայրից ծայր սուտ ա, որովհետեւ դուք օրենքով չեք առաջնորդվում։ Դուք ամեն օր, առավոտ,  իրիկուն Բաղրամյան 26-ից հրահանգներ եք ստանում՝ այս մեկին ազատել, այս մեկին բռնել, այս մեկի վրա սարքել, այս մեկի վրա չսարքել, այս մեկին նկատել, այն մեկին չնկատել։

Եթե մեր  երաշխավորությունը ձեզ համար երաշխիք չի, ընդհանրապես, ձեր համակարգի գոյությունը մեզ համար երաշխիք չի, որ Հայաստանում ընդհանրապես, օրենք եւ օրինականություն է գործում։ Առայժմ այսքանը, կշարունակեմ։

Ա.ԲԱԲԼՈՅԱՆ

-Ելույթներն ավարտվեցին, «Ելք» խմբակցության անունից թույլ տվեք նորից խոսք տալ Նիկոլ Փաշինյանին։ Խնդրեմ, պրն Փաշինյան։

Ն.ՓԱՇԻՆՅԱՆ

-Հաջորդ դրվագը՝ հաց բերող Արթուր Սարգսյանի հետ կապված, որը, ինչպես գիտեք, ազատվեց կալանքից, հետո կալանավորվեց, հետո մենք ահազանգեցինք, որ մարդը մահանալու է։ Էդմոն Մարուքյանի հետ պրն Դավթյանի սենյակում նստել ենք, նայել ենք իր աչքերի մեջ եւ ասել ենք՝ մարդը մահանալու է։ Մենք ոչ բժիշկ ենք, ոչ փորձագետ ենք, եւ այդ իրավիճակը հասկանալու համար պետք չէր ոչ բժիշկ լինել, ոչ փորձագետ։

Հիմա ի՞նչ է ասում պրն գլխավոր դատախազը, ասում է, թե դատախազության կամ նախաքննության մարմնի գործողությունները չէ, որ հանգեցրել են Արթուր Սարգսյանի մահվանը։

Քուանշ, պրն  գլխավոր դատախազ, որովհետեւ 2016 թվականի դեկտեմբերին հաց բերողը կալանքից ազատ է արձակվել միջգերատեսչական հանձնաժողովի եզրակացության հիման վրա, որը եզրակացրել է, որ Արթուր Սարգսյանն ունի  այնպիսի հիվանդություններ, որոնք համատեղելի չեն կալանքի հետ։ Դրա հիման վրա նախաքննության մարմինը Արթուր Սարգսյանին կալանքից ազատել է, բայց համ ազատել է, համ զուգահեռ կրկնակի փորձաքննություն է նշանակել մի ինչ-որ փորձագետի մոտ։  Այսինքն, եթե մարդուն կալանքից ազատում եք, ինչու՞ եք նորից կրկնակի փորձաքննություն նշանակում, մանավանդ որ այդ մարդու հիվանդությունները, ընդ որում, որ անբուժելի հիվանդությունների փունջ ունի՝ ոչ մեկը կասկածի տակ չի կարող առնի նույնիսկ վիզուալ դիտարկումով։  Ինչու՞ են կրկնակի  փորձաքննություն նշանակում, այդ ի՞նչ իրադարձությամբ էր պայմանավորված։ Պարզ է, որ հաշվեհարդարի,  որովհետեւ այս մարդը դուրս էր եկել, որոշակի սինվոլիկ դերակատարում էր ստանձնել, հարցազրույց էր տվել, որը շատ լայն արձագանք էր գտել։ Մարդիկ գնում էին նրան տեսնելու, ինչ որ առումով մեր ժամանակների հերոս էր դարձել։ Ո՞նց կլինի,  զուգահեռ հերոս լինի, ՀՀ-ում հերոս պետք է մենակ Սերժ Սարգսյանը լինի, իր հերոսությանը որեւէ բանով չպետք է ստվերել։

Ու այս մարդուն հետ բերեցին կալանքի տակ։ Այսինքն՝ միջգերատեսչական հանձնաժողովի  եզրակացությունը պարզվեց սխալ է։ Բա, պրն գլխավոր դատախազ, այդ միջգերատեսչական հանձնաժողովի անդամների դեմ քրեական գործ եք հարուցե՞լ սխալ եզրակացություն տալու համար։ Եթե սխալ էր այդ եզրակացությունը, որ նա ունի անհամատեղելի հիվանդություններ, ուրեմն,  նախաքննության մարմնին խաբել է այդ միջգերատեսչական հանձնաժողովը։ Առողջապահության նախարարությունը... այդ մարդկանց դեմ քրեական  գործ  հարուցե՞լ եք, նրանց դատապարտե՞լ եք։ Չէ, իհարկե։

Հետո Արթուր  Սարգսյանին հետ են տարել քրեակատարողական հիմնարկ։ Այդ մարդը հացադուլ է արել, եւ իրեն այնտեղ առաջարկել են բուժօգնություն։ Այդ մարդն ասել է՝ եթե դուք ինձ հետ եք բերել կալանքի՝ նշանակում է, որ ես առողջ եմ, կալանքն ինձ համար նորմալ ա։ Եվ հացադուլ է հայտարարել, սկզբունքորեն շարունակել է այդ հացադուլը։

Քրեակատարողական հիմնարկի ծառայողներն ամենօրյա ռեժիմով զեկուցել են, որ այս մարդու կյանքին վտանգ ա սպառնում։ Հետո գլխավոր դատախազությունը որոշեց, որ մեր միջնորդությունը, իբր, հաշվի է առնում, ինչու՞, որովհետեւ արդեն ասել էին, որ այս մարդը վերջ, լուծված ա հարցը, մեռնելու ա, եկեք ազատենք, թող գնա, ազատության մեջ մեռնի, հետո քրեական գործ կհարուցենք, կրկնակի փորձաքննություն կնշանակենք, մինչեւ բոլորը կմոռանան եւ՛ մարդու, եւ՛ նրա գոյության, եւ՛ նրա մահվան հանգամանքների մասին։  Սա է ամբողջ ճշմարտությունը։

Ի վերջո, գլխավոր դատախազի այն հայտարարության մասին, որ ինքը դատախազության համակարգում կոռուպցիոն ռիսկերը զրոյացրել է, այստեղ, կներեք, չեմ կարող ասել քուանշ,  պրն գլխավոր դատախազ։ Այստեղ պետք է ասեմ՝ քարփինջը կապույտ։ Շնորհակալություն ուշադրության համար։

Ա.ԲԱԲԼՈՅԱՆ

-ՀՀԿ խմբակցության անունից՝ ելույթ կունենա Գեւորգ Կոստանյանը։ Խնդրեմ, պրն Կոստանյան։

Գ.ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ

-Շնորհակալ եմ։ Հարգելի գործընկեր, ես ներողություն եմ խնդրում, ես երկրում չէի, բայց հետեւողականորեն տեղյակ եմ այս դահլիճում գլխավոր դատախազի հաղորդման վերաբերյալ քննարկումներին՝ նկատի ունենալով, որ գլխավոր դատախազի ներկայացրած  հաղորդման, առնվազն, կեսը իմ պաշտոնավարման ժամանակահատվածում է եղել, հետեւաբար, ես չէի կարող բաց թողնել այս իրադարձությունը։

Ես ուզում եմ երկու ուղղության վրա կառուցեմ իմ խոսքը։ Ես ուզում եմ,      որ հատկապես ուշադրություն դարձնենք այն փաստի վրա, որ Հանրապետության  Նախագահը այս տարի դատախազության մասնագիտական տոնի կապակցությամբ հատուկ այցելել է դատախազություն, հատուկ, շատ կարեւոր ելույթ ունեցավ, ընդ որում, այդ ելույթի բովանդակությանը, վստահ եմ, որ բոլորս ծանոթացել ենք, կամ մի մասը, առնվազն, այնտեղ կա երկու չափազանց կարեւոր նշանակություն ունեցող ծրագրային այնպիսի հարցեր, որոնց իրականացումն այս դահլիճում հնչեցրած հարցերի 99%-ի լուծումն է։ Այսինքն՝ Նախագահն իր ելույթում ցույց տվեց քաղաքական կամքի այն դրսեւորումը, որի փաստացի իրականացումը դատախազության կողմից եւ իրավապահ համակարգի կողմից, այս դահլիճից հնչեցրած, հասարակության մեջ առկա մտահոգությունների 99%-ը... լուծողը, առնվազն։

Ես կուզենամ առանձնացնեմ 2 կարեւոր ուղղություն։ 1-ին՝ տիկին Թանդիլյանը,  որ խոսեց կալանքի հետ կապված, միանշանակ դա հատկապես ամենամտահոգիչ երեւույթն է։ Այո, տիկին Թանդիլյան, մենք արդեն Եվրոպական դատարանում ունենք լրջագույն խնդիր կալանքի հիմնավորվածության հետ կապված։

Ավելին,  ես ուզում եմ նաեւ  գլխավոր դատախազին տեղեկացնեմ, եւ բոլորիդ, որ, եթե մենք նախկինում կարող էինք ունենալ դատավարություն կամ իրավունքի ենթադրյալ խախտում, եւ գիտեինք, որ 5, 6, 7 տարի հետո մենք կարող է ակնկալենք Եվրոպական դատարանի վճիռ, ոչ, հիմա արդեն առավելագույնը 1, ծայրահեղ դեպքում 1,5 տարվա  ընթացքում մենք ունենալու ենք վճիռ։ Յուրաքանչյուրս հնարավորություն  ենք ունենալու գնահատել եւ տեսնել միջազգային կառույցի արձագանքը յուրաքանչյուր գործողության հետ կապված։ Պարտադիր չի, որ մենք հիմա խոսենք միայն  օրինականության սկզբունքի պահպանման մասին։

Չափազանց կարեւոր  Հանրապետության Նախագահի խոսքի 2-րդ մասը, որ դատախազությունը պետք է իրավապաշտպան դեր ստանձնի, սա լրացնում է մեկը մյուսին։ Ինչու՞, որովհետեւ, եթե նախկինում մենք խոսում էինք օրենքի գերակայության սկզբունքից, եւ դատախազները, դատավորները, քննիչները, ոստիկանները միշտ  ասում էին՝ դե, օրենքն այսպես է, այսպես ենք գործել։ Հիմա մենք Սահմանադրությամբ անցում ենք կատարել օրենքի գերակայությունից իրավունքի գերակայությանը։ Այդ նշանակում է, որ եթե օրենքը ֆորմալ թեեւ կա, գործում է, բայց դա բովանդակային տեսակետից հակասում է մարդու իրավունքին, իրավակիրառ  բոլոր մարմինները պետք է նախապատվությունը տան իրավունքին։ Այսինքն՝ այլեւս այդ արտահայտությունը, որ ոստիկանը, քննիչը կամ դատախազը գործել են օրենքով իրենց վերապահված լիազորությունների շրջանակներում, դա այլեւս ընդունելի չի, դրանք այլեւս չեն կարող արդարացնել այն գործողությունները, որոնք կարող են իրավունքի տեսակետից հակասել  մարդու բնական իրավունքների էությանը։

Այո, չափազանց կարեւոր է, որպեսզի դատախազը ստանձնի իրավապաշտպանի դեր եւ իր բնույթը փոխի, որովհետեւ մեր հասարակության մեջ պատմականորեն, եւ ոչ միայն մեր հասարակության մեջ, դատախազության ստեղծման պահից, Ֆրանսիայում է ստեղծվել առաջին դատախազությունը, այդ պահից սկսած դատախազությունը միշտ ունեցել է ավելի շատ պատժիչ ընկալում եւ դերակատարում հասարակության մեջ, բայց, այո, Հանրապետության Նախագահը շատ կարեւոր ուղղություն տվեց, որ պետք է դառնան իրավապաշտպան հենց այն տեսակետից, որ ցանկացած ամբաստանյալ, մեղադրյալ, դատախազի կողմից գործի նկատմամբ հսկողության օրինականության երաշխավորման տեսակետից այնքան վստահություն պետք է ունենա, որ ինքը անգամ փաստաբանի կարիք չունենա։ Դատախազը, իրոք, պետք է ստանձնի այդ օրինականության երաշխավորի դերը, որը մեխանիկորեն ցանկացած անձի մոտ, ով որ քրեական դատավարության մասնակիցն է՝ առաջացնելու է այդ երաշխավորվածության զգացումը, ինչն էլ հերթին առաջացնելու է անպայմանորեն վստահության զգացումը, վստահության մթնոլորտ իրավապահ համակարգի նկատմամբ։

Կալանքների հետ կապված մենք իրականում լուրջ խնդիր ունենք։ Այո,  հենց պատահական չի, որ Նախագահը, երբ որ դատախազությանը ներկայացնում էր իր դիրքորոշումը, հատուկ ու բավականին ծավալուն խոսեց հենց կալանքների անթույլատրելիության մասին, կալանքների, անհիմն կալանավորումների անթույլատրելիության մասին։

Ուզում եմ նորից շեշտեմ, որ խոսքը չի վերաբերում կալանքների քանակներին,  կալանքների համընդհանուր բնույթին, որովհետեւ կալանքը երբեք չի ընտրվում որպես ինքնանպատակ, դրա անհրաժեշտությունն է պահանջում դա, բայց այլ հարց է, որ դա պետք է լինի մաքսիմալ հիմնավորված, հիմքերը պետք է լինեն։

Եվրոպական դատարանում նախադեպային փոփոխության արդյունքում, անգամ հանցագործության կատարման պահից, եթե մենք նախկինում ունեինք, որ ծանր կամ առանձնապես ծանր հանցագործության դեպքում 1-ին երկու ամսվա կալանքի հիմնավորվածությունը միայն հանցագործություն կատարելու փաստով բավարար էր, հիմա արդեն ոչ։ Ամեն անգամ կալանավորելիս պետք է նախաքննության մարմինը հիմնավորի իր միջնորդության մեջ, դատարանը պետք է հիմնավորի իր որոշման մեջ այն հիմքերը, որոնց առկայության պայմաններում անձը կալանավորվում է։

Հիմա դրա 2-րդ կողմին գամ։ Մենք նաեւ խոսում ենք Եվրոպական դատարանի վճիռների հետեւանքների հետ կապված։ Պատասխանատվություն, այդ ամեն ինչը մեխանիկորեն առաջ է քաշելու եւ՛ քննիչի, եւ՛ դատախազի, եւ՛ դատավորի պատասխանատվությունը յուրաքանչյուր գործով։ Քննիչի պատասխանատվություն միջնորդություն ներկայացնելու համար, եթե այդ միջնորդությունը բավարար հիմնավորվածություն չունի՝ դատախազի պատասխանատվություն, եթե այդ միջնորդությունը բավարար չէր, ապա ինչու՞, եթե դատախազը տեղյակ էր՝ կալանքի միջնոդությունը   դատարանից հետ չվերցրեց։

2-րդ՝ եթե կալանավորումը հիմնավորված չէր՝ ինչու՞ այդ կալանավորումը չվերածվեց որպես խափանման միջոց։ Եվ, բնականաբար, դատարանը, այսինքն՝ կալանքի միջնորդությունը բավարարող դատարանը եւս պատասխանատվության ենթակա սուբյեկտ է լինելու ցանկացած այն դեպքում, երբ որ մենք կունենանք չհիմնավորված կամ ոչ բավարար չափով հիմնավորված կալանավորման դեպքեր։

3-րդ՝ ես կուզենայի հատկապես շեշտադրում անեի այն հանգամանքի վրա, որ մենք պետք է բարձրացնենք հանրային վստահությունն իրավապահ համակարգի նկատմամբ։ Այդ հանրային վստահության կարեւոր օղակներից մեկն այն է, որ հիմնականում դատախազությունը պետք է ապահովի։ Բոլոր օղակները՝  եւ՛ ոստիկան, եւ՛ քննիչ, եւ՛ դատարան, դրանք, բնականաբար, կարեւոր օղակներ են, բայց նկատի ունենալով, որ դատախազը հսկողություն է իրականացնում օրինականության նկատմամբ, քրեական ամբողջ դատավարության, այնուամենայնիվ, դատախազը այստեղ ունի առանցքային դեր ու նշանակություն։  Հետեւաբար, հիմա այս դահլիճից մենք բոլորս պետք է մեր վստահությունը հայտնենք ոչ ֆորմալ տեսակետից, առնվազն,  ոչ ֆորմալ տեսակետից պետք է վստահություն հայտնենք  գլխավոր դատախազին, ակնկալենք, ապավինենք, իսկ ես անձամբ համոզված եմ, որ մյուս տարի այս ժամանակ, հաշվետվություն ներկայացնելու ժամանակ մենք լրիվ այլ արդյունք կունենանք, եւ մեր հարցադրումների բովանդակությունը գլխավոր դատախազին՝ վստահ եմ, որ արդեն փոփոխված է լինելու, համոզված եմ դրանում։

Ես ուզում եմ մեր խմբակցության դիրքորոշումն արտահայտեմ։ Մեր խմբակցությունն ավել պահանջատիրական  տեսակետից է մոտենում արդարության հաստատման, արդարության երաշխավորման, օրինականության ապահովման գործընթացին։

Հանրապետական խմբակցությունն ավելի պահանջատեր է գլխավոր դատախազի նկատմամբ։ Ես ձեզ վստահեցնում եմ, որ թե՛  հետագա օրենսդրական գործողությունների, թե՛ հետագայում ցանկացած հարցի քննարկման հետ կապված մենք  առիթ կունենանք մեր հասարակությանը եւ մեր ընդդիմադիր գործընկերներին եւս հիմնավորելու, որ այդ բոլոր բարձրացված հարցերն անպայմանորեն ունեն իրենց եւ՛ բովանդակությունը, եւ մեր կողմից դրանց նկատմամբ պահանջատիրությունը։  Շնորհակալություն։

Ա.ԲԱԲԼՈՅԱՆ

-Շնորհակալություն, պրն Կոստանյան։ Հարգելի գործընկերներ, եզրափակիչ ելույթի համար հրավիրում եմ հիմնական զեկուցող, ՀՀ գլխավոր դատախազ Արթուր Դավթյանին։ Խնդրեմ, պրն Դավթյան։

Ա.ԴԱՎԹՅԱՆ

-Հարգելի խորհրդարան,  շնորհակալություն եմ հայտնում դատախազության աշխատանքների նկատմամբ ցուցաբերած առանձնակի  բուռն, ակտիվ քննարկումներ ծավալելու  համար։ Շնորհակալ եմ բոլոր առողջ, կառուցողական առաջարկների, ներկայացված խնդիրների, բարձրացված հարցադրումների համար։ Դրանք միանշանակ հաշվի են առնվելու մեր հետագա գործունեության մեջ, հատկապես, որ ինքներս էլ քաջ գիտակցում ենք ոլորտի բացերը, խնդիրները, որոնց մի մասը ես բարձրացրեցի նաեւ իմ խոսքում։

Բնականաբար, առաջնորդվում ենք այն սկզբունքով, որ ծայրագույն սխալ է խնդիրները   թաքցնելը, այլ, ընդհակառակը՝ այդ խնդիրների հետ անկեղծ առերեսմամբ է հնարավոր դրանք վերջնականապես լուծել։ Միաժամանակ քաջ գիտակցելով այս բարձր հարթակում դիրքորոշումներ, գնահատականներ հնչեցնելու, այդ թվում՝ այս խիստ մասնագիտական հարցի հետ երբեմն ընդհանուր ոչինչ չունեցող մոտիվացիաները, այդուհանդերձ մենք հետեւություններ կանենք իրապես սրտացավ  եւ հոգատար մտահոգություններից, մեր հետագա աշխատանքները  կազմակերպելիս։

Համաձայն չլինելով հնչած առանձին տեսակետների, գնահատականների հետ, նաեւ հաշվի առնելով ժամանակի սղությունը՝ առանձին հարցեր, հատկապես կալանավորման, վճռաբեկ բողոքների քննության, լուծման պրակտիկային առնչվող, հարգելի գործընկերներ, կարող ենք քննարկել առավել աշխատանքային ձեւաչափերով։ Այդ առումով կրկին ցանկանում եմ վերահաստատել դատախազության անկեղծ պատրաստակամությունը՝ ցանկացած ձեւաչափով  քննարկումներ իրականացնելու, ընդ որում, ես բացարձակապես բացառիկ չեմ համարում պատգամավորների հետ, այդ թվում՝ ընդդիմադիր, ինչպես հանրությանը հետաքրքրող կոնկրետ, այնպես էլ ընդհանուր կամ լոկալ բնույթ ունեցող հարցերն աշխատանքային կարգով քննարկելը, այնուամենայնիվ, հարգելի գործընկերներ, զուտ մասնագիտական որոշ հարցադրումների կցանկանամ անդրադառնալ։

1-ինը՝ Արթուր Սարգսյանի կալանավորման, նրա մահվան հանգամանքների կապակցությամբ հնչած գնահատականների վերաբերյալ։ Նախ՝ կոռեկտ չեմ համարում Սարգսյանի մահվան շահարկումը, իսկ օրենքի տեսակետից այն թույլատրելի է այս հարթակում, այդ հարցի քննարկումը՝ նկատի ունենալով, որ այդ փաստով քննվում է քրեական գործ։

Ինչ վերաբերում է Սարգսյանի 2-րդ անգամ կալանավորմանը՝ այդ կապակցությամբ դատախազության պաշտոնական  կայքում տրվել են մանրամասն պարզաբանումներ, բայց ստիպված եմ լինելու՝ նկատի ունենալով, որ այդ հարցը շատ բարձրացվեց, եւս մեկ անգամ կարճ անդրադառնամ։

Արթուր Սարգսյանը 1-ին անգամ կալանավորումից հետո, նրա նկատմամբ ընտրված խափանման միջոցը չի փոխվել միջգերատեսչական հանձնաժողովի եզրակացության արդյունքում։ Դեկտեմբերի 30-ին հսկող դատախազի կողմից խափանման միջոցն  Արթուր Սարգսյանի նկատմամբ վերացվել է զուտ բժշկական կոնսիլիումի եզրակացության հիման վրա։ Այդ կոնսիլիումի զուտ մասնագիտական կարծիքն այդ պահին մեզ հնարավորություն էր տվել հետեւության գալու, որ այդպիսի առողջական վիճակով  հավանականությունը նվազ էր, որ Արթուր Սարգսյանը պատշաճ վարքագիծ չի ցուցաբերի։  Դրանից հետո նշանակվել է միջգերատեսչական հանձնաժողովի փորձաքննություն։ Ստացել ենք եզրակացությունը, որի պարզ ուսումնասիրությունը ցույց տվեց, որ եզրակացության մեջ կա ներքին հակասություն, որ այդ եզրակացության հետեւություններում համապատասխան հիվանդության նկարագրությունը լիարժեքորեն չէր համապատասխանում կառավարության որոշմամբ սահմանված համապատասխան հիվանդությանը։ Վարույթն իրականացնող մարմինը շատ իրավաչափ նշանակեց կրկնակի դատաբժշկական փորձաքննություն։

Այստեղ հնչեցված քրեադատավարական օրենքի 432-րդ հոդվածը խոսում է բացարձակապես դատավարական  այդ փուլի մասին։ Խոսքը վերաբերում է դատավճռի կատարմանը, խոսքը վերաբերում է հիվանդության հիմքով պատժից ազատելուն։

Նշանակված կրկնակի փորձաքննության արդյունքում ավելի հստակեցվեց  նախորդ եզրակացությունում առկա բացերը։ Բացի դրանից, առավել համակողմանի հետազոտությունների արդյունքում տրվեց վերջնական եզրակացություն, որի համաձայն  Արթուր Սարգսյանը տառապում էր համապատասխան հիվանդություններով, բայց դրանք ամբողջապես չէին համապատասխանում կառավարության որոշմամբ սահմանված կալանքի հետ անհամատեղելի հիվանդությանը։

Այստեղ ուզում եմ շեշտադրեմ ամենակարեւորը, որ ոչ թե այս մասնագիտական եզրակացությունները հիմք հանդիսացան նրա կրկնակի, 2-րդ անգամ կալանավորմանը, այլ դատավարական օրենքի հստակ պահանջը։  Արթուր Սարգսյանի նկատմամբ ընտրված էր խափանման միջոց ստորագրություն՝ չհեռանալու մասին։ Դրանք մանրամասն պարզաբանվել էին, ընդ որում, իր փաստաբանի հետ միասին, այս խափանման միջոցի պայմանները, կարգը, դրանք պահպանելու անհրաժեշտությունը, բայց Արթուր Սարգսյանը խախտել էր  իր նկատմամբ ընտրված խափանման միջոցի պայմանները։ Հստակ դատավարական ճանապարհներով ձեռք բերված ապացույցներով հիմնավորվել էր, որ Արթուր Սարգսյանը պատշաճ ծանուցված լինելով՝ չէր ներկայացել վարույթ իրականացնող մարմնին, ավելին՝ խոչընդոտել էր ծանուցագիրը, օրենքով նախատեսված անձանց գործընթացին։

Գործով տվյալներ  էին ստացվել նաեւ Արթուր Սարգսյանի կողմից նոր հանցագործություն կատարելու բարձր հավանականության վերաբերյալ։ Օրենքի պարզագույն պահանջն էր, եւ այս պայմաններում ներկայացվեց համապատասխան միջնորդությունը դատարան։ Դատարանը բավարարեց եւ կալանավորվեց Արթուր Սարգսյանը։

Այո, ինձ Արթուր Սարգսյանի խափանման միջոցը փոխելու հարցով դիմել են պատգամավորներ Փաշինյանը եւ Մարուքյանը։ Մեր 1-ին հանդիպման ժամանակ ես մանրամասն նրանց պարզաբանել եմ նրա մեղադրանքի նկարագրությունը,  կալանքի հիմքերը եւ անազատության հետ չկապված խափանման միջոց ընտրելու բարձր ռիսկերը։

Դրանից որոշ ժամանակ անց նույն միջնորդությամբ ինձ դիմել են ԱԺ-ի 27 պատգամավորներ, ընդ որում,  ԱԺ-ի 5 խմբակցություններից։ Կարծում եմ, որ ակնհայտ է, որ երաշխիքն ավելի բարձր էր, բայց նկատի ունենալով, որ Արթուր Սարգսյանի ազատության մեջ մնալու համապատասխան վարքագծի ապահովման առումով բարձր ռիսկերը՝ ես հրավիրել եմ խմբակցությունների ներկայացուցիչներին ինձ մոտ հանդիպման։ Հանդիպման ժամանակ դարձյալ մանրամասն ներկայացրել եմ դատավարական ամբողջ գործընթացը։

Խոսքիս արդյունքում առաջարկել եմ գործընկերներին, որ     չբավարարվեն գրավոր միջնորդությամբ եւ հանդիպեն քրեակատարողական հիմնարկում  Սարգսյանին, անձամբ նրանից ստանան հավաստիացումներ, որ  Սարգսյանն ազատության մեջ գտնվելով՝ չի խախտի խափանման միջոցի պայմանները կամ  պատշաճ վարքագիծ կդրսեւորի։

Ընդունվել է իմ առաջարկը բոլոր ներկայացված պատգամավորների կողմից։ Բոլորը գնացել են, հանդիպել են Սարգսյանի հետ, այսինքն՝ իրենք եւս տեսել են դրա անհրաժեշտությունը, որից հետո վերահաստատվել է համապատասխան միջնորդությունը, որոշում է կայացվել, փոխվել է խափանման միջոցը։

Ես ուզում եմ մեկ փաստ եւս շեշտադրեմ։ Քրեակատարողական հիմնարկից դուրս գալուց հետո Արթուր Սարգսյանը գտնվել է մասնագիտական բուժհաստատությունում։ 5-րդ օրը, առանց բժշկի թույլտվության դուրս է եկել հիվանդանոցից։ Դրանից հետո բացարձակապես այլ հիվանդությամբ, որը կալանքի ընտրության հետ ոչ մի կապ չուներ, ուղղակի, ցուցումով ենթարկվել է վիրահատության։ Շարունակությունը մենք կունենանք հարուցված քրեական գործի արդյունքներով։

2-րդ խնդիրը։  Վստահաբար հավաստում եմ, որ գործունեության գերխնդիրն է օրենքի առջեւ բոլորի հավասարության ապահովումը։ Դատախազներն իրենց լիազորություններն իրականացնելիս ղեկավարվում են գործով ձեռք բերված փաստական տվյալներով, բացառապես իրավական պահանջներով, հավասարապես դիտարկելով հանցանք կատարած յուրաքանչյուր անձի գործողությունները՝ անկախ նրա պաշտոնական դիրքից, գործունեության ուղղությունից։

Հիմա արդեն պատասխանելով պրն Մարուքյանի ուղիղ հարցադրումներին՝ ընդամենը թվարկեմ պաշտոնատար անձանց մի փոքրիկ ցանկ, ովքեր ներկայումս քննվող քրեական գործերով վարույթում մեղադրվում են, գտնվում են կալանքի տակ, եւ նրանց  տեսակցությունները սահմանափակված են։

Կարճ թվարկ. Լոռու մարզի ընդհանուր իրավասության դատարանի դատավոր, Շենգավիթ վարչական շրջանի ընդհանուր իրավասության դատարանի դատավոր, Հրազդան քրեակատարողական հիմնարկի անվտանգության բաժնի  աշխատակից, Արարատ եւ Վայոց ձոր մարզի  ընդհանուր իրավասության դատարանի դատավոր, Հրազդան քրեակատարողական հիմնարկի օպերատիվ խմբի ղեկավար, քրեակատարողական հիմնարկի օպերլիազոր, Բավրայի մաքսատան պետ, Գեղարքունիքի մարզի ընդհանուր իրավասության դատարանի նախագահ, դատավոր, նույն մարզի դատախազության դատախազ, Աշտարակի հարկային տեսուչ։ Այս անձինք պաշտոնական հանցագործություններ կատարելու համար ներկայումս  մեղադրվում են, բայց այս ցանկը սպառիչ ցանկ չէր։

3-րդը՝ լրագրողների գործունեությանը խոչընդոտելու դեպքերի կապակցությամբ։ Մեր կողմից մեծապես կարեւորվում է լրագրողական օրինական գործունեությունը, եւ դրա խոչընդոտման փաստի յուրաքանչյուր հրապարակում ամենօրյա   հսկողության տակ է։ Այդ մասին է վկայում վերջին ընտրությունների ընթացքում դատախազության պաշտոնական կայքի պարզ  ուսումնասիրությունը։

Իսկ ինչ վերաբերում է նման դեպքերի քրեական հետապնդումներին, այդ թվում՝ պաշտոնատար անձանց նկատմամբ, դարձյալ ներկայացնեմ փաստեր։ Միայն 2016 թվականի հուլիսի 29-ից 30-ը տեղի ունեցած դեպքերի առթիվ հարուցված քրեական գործով 8 քաղաքացիներ են դատապարտվել լրագրողների օրինական գործունեությունը խոչընդոտելու համար, որոնցից 4-ը կալանավորվել, ապա դատապարտվել են ազատազրկման։ Ոստկանության 4 աշխատակիցներ են դատապարտվել լրագրողների  գործունեությունը խոչընդոտելու համար, այդ թվում՝ ոստիկանության  ՊՊԾ գնդի ծառայության ավագ տեսուչ, կապիտան, նույն գնդի հատուկ գումարտակի  2 սերժանտներ, ոստիկանության զորքերի սպառազինության ծառայության պետ, փոխգնդապետ։ Ես ընդամենը թվարկեցի հաշվետու ժամանակահատվածի այդ հանցանքի համար դատապարտվածներին։

Մեջբերածս փաստերը, արդյոք, օբյեկտիվ դիտորդին հնարավորություն կտա՞ն հետեւություն անելու, որ քրեական հետապնդման մարմիններն օրենքը կիրառում են ընտրողաբար։  Վստահաբար՝ ոչ։

Մենք ընդունում ենք, որ այս առումով դեռ շատ անելիքներ ունենք։ Մենք չենք համարում, որ օրենքով սահմանված կարգով բացահայտել ու պատժել ենք իրենց պաշտոնական դիրքը բոլոր չարաշահողներին։ Մենք անզիջում ու վճռական պատերազմ ենք հայտարարել կոռուպցիայի դեմ, որպեսզի պայքարում ունենանք բոլոր շահագրգիռ սուբյեկտներին, այդ թվում՝ ձեր աջակցության  անհրաժեշտությունը։

Ես ողջունում եմ ԱԺ-ում գլխավոր դատախազին ներկայացվող բարձրագոչ պահանջը՝ բացահայտել եւ խիստ պատժել հանցագործ պաշտոնյային, լրագրողի գործունեությունը խոչընդոտողին։ Դա իմ պարտքն է, բայց  միաժամանակ ափսոսանք պետք է հայտնեմ, որ նույն հնչերանգով ոչ ոք ինձնից չպահանջեց քննարկման առարկա, հաշվետու ժամանակահատվածում մեր երկրի համար բացառիկ հանցանք կատարած, շուրջ 15 օր երկրի անդորրը խաթարած, կազմակերպված զինված խմբի անդամների արդարացի պատիժն ապահովել։ Ոչ ոք չպահանջեց ապահովել 3 բացարձակ անմեղ, հայրենիքի հանդեպ իրենց պարտքը կատարող, ծառայության վայրում ոստիկաններին սպանողներին։ Դա եւս իմ պարտքն է։

Հարգելի պատգամավորներ, վստահեցնում եմ, որ ՀՀ դատախազությունը հաստատակամ է ու վճռական հանցավորության դեմ պայքարի գործում։ Ոչ ոքի թույլ չենք տա խոչընդոտել մեր երկրի զարգացումը։ Շնորհակալություն եմ հայտնում։

Ա.ԲԱԲԼՈՅԱՆ

-Շնորհակալություն, պրն Դավթյան։ Հարգելի գործընկերներ, քննարկում ենք «ԿԸՀ-ի գործունեության մասին» հաղորդումը։   Հիմնական զեկուցող՝ ԿԸՀ նախագահ Տիգրան Մուկուչյան։

Տ.ՄՈՒԿՈՒՉՅԱՆ

-ԱԺ մեծարգո նախագահ, հարգելի պատգամավորներ, թույլ տվեք ներկայացնել հաղորդում՝ ԿԸՀ-ի գործունեության վերաբերյալ։

ՀՀ ԱԺ ընտրություններն անցկացվել են 2017 թվականի ապրիլի 2-ին, իսկ ընտրությունների նախապատրաստումն ու կազմակերպումն իրականացվել է  Ընտրական օրենսգիրք, սահմանադրական կանոնակարգումներին համապատասխան։

Ընտրական օրենսգիրք, սահմանադրական օրենքն ընդունվել է 2016 թվականի մայիսի 25-ին, որում հուլիս եւ հոկտեմբեր ամիսներին կատարվել էին փոփոխություններ եւ լրացումներ։  Ընտրական օրենսգրքում ամրագրված էին այնպիսի իրավակարգավորումներ, որոնք ապահովում էին աննախադեպ եւ լիակատար թափանցիկություն ընտրական գործընթացի բոլոր փուլերի նկատմամբ։ Դժվար է գտնել որեւէ այլ փորձ, որտեղ ընտրողների ռեգիստրի որոնման հնարավորությամբ մշտապես հրապարակված է հանձնաժողովի կայքում։

Նոր Ընտրական օրենսգրքով սահմանված կարգով եւ ժամկետներում կազմավորվեց ԿԸՀ-ն եւ տարածքային ընտրական հանձնաժողովները։ Ընտրական օրենսգրքի 36 հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն՝ յուրաքանչյուր ընտրական տարածքի համար կազմավորվում է մեկ կամ մի քանի տարածքային հանձնաժողովներ։ Տարածքային հանձնաժողովների ընդհանուր թիվը չպետք է գերազանցեր 41-ը։

ՀՀ-ում կազմավորված է 38 տարածքային ընտրական հանձնաժողովներ, 10-ը՝ Երեւանում, 28-ը՝ հանրապետության մարզերում։ Ընտրական օրենսգրքի 78 հոդվածի 1-ին մասի համաձայն՝ ՀՀ-ում կազմվել էր 13 ընտրական տարածք, 4-ը՝ Երեւանում, 9-ը՝ մարզերում։

ԱԺ ընտրությունների քվեարկությունը կազմակերպելու եւ քվեարկության արդյունքներն ամփոփելու նպատակով հանրապետության տարածքում կազմավորվեց 2009 ընտրական տեղամաս։

Ընտրական օրենսգրքով սահմանված կարգով հավատարմագրվել եւ ԱԺ ընտրությունների նախապատրաստման, անցկացման, արդյունքների ամփոփման ընթացքում դիտորդական առաքելություն են իրականացրել 6 միջազգային կազմակերպությունների ընդհանուր  թվով 650 դիտորդներ, ինչպես նաեւ 49 տեղական, ՀԿ-ների 28 հազար 21 դիտորդներ, տեղական 89 ԶԼՄ-ի 1244 ներկայացուցիչ, 31 օտարերկրյա ԶԼՄ-ի 80 ներկայացուցիչ։ Այցելուի կարգավիճակով տեղամասային հանձնաժողովներ են այցելել եւ հետեւել քվեարկության եւ քվեարկության արդյունքների ամփոփման գործընթացում ՀՀ-ում հավատարմագրված դիվանագիտական եւ հյուպատոսական ներկայացուցչությունների 39 եւ այլ պետությունների ԿԸՀ-ների 24 ներկայացուցիչներ։

Հանձնաժողովների տեղամասային կազմում ընդգրկված են եղել 16 հազար 72 քաղաքացիներ, իսկ ընդհանուր թվով՝ 4 հազար 132 քաղաքացիներ մասնագետի կարգավիճակով իրականցրել են ընտրողների գրանցումն իրականացնող տեխնիկական սարքավորումների աշխատանքների կազմակերպումը։

ԱԺ-ի հերթական ընտրության քվեարկությունը տեղի է ունեցել 2017  թվականի ապրիլի 2-ին, իսկ էլեկտրոնային եղանակով արտերկրից իրականացվող քվեարկությունը կազմակերպվել է մարտի 24-ից 26-ը։ Քվեարկելու իրավունք ունեցող 877 քաղաքացիներից էլեկտրոնային եղանակով քվեարկությանը մասնակցել էր 747-ը։

ԱԺ-ի հերթական  ընտրության քվեարկության նախնական արդյունքները հրապարակվեցին  ապրիլի 3-ին, իսկ վերջնական արդյունքները՝ ապրիլի 9-ին։

Ընտրական օրենսգրքի  կանոնակարգումների համաձայն՝ ԿԸՀ-ն պետք է ընդուներ 60 նորմատիվ որոշումներ, որոնցով կարգավորման էին ենթարկվելու առանձին ընտրական իրավահարաբերություններ։ Նկատի ունենալով ընտրական գործընթացի բոլոր մասնակիցների համար ընտրական իրավահարաբերությունների նորմատիվ դաշտին իրազեկ լինելու հրամայականը, ինչպես նաեւ նոր ընտրական օրենսդրության պատշաճ եւ ամբողջական ուսուցման կազմակերպման անհրաժեշտությունը՝ հանձնաժողովը Ընտրական օրենսգիրքն ուժի մեջ մտնելուց անմիջապես հետո ձեռնարկել է նորմատիվ որոշումների ընդունման  գործընթաց։ Համապետական ընտրության նշանակման պահին նորմատիվ որոշումների 90%-ն արդեն իսկ ընդունվել է հանձնաժողովի կողմից։ Հանձնաժողովի բոլոր որոշումները զետեղվել են հանձնաժողովի համացանցային կայքում։

Ընտրական օրենսգրքի 41 հոդվածի 3-րդ մասի  համաձայն՝ տեղամասային ընտրական հանձնաժողովի կազմում կարող են ընդգրկվել ընտրական իրավունք ունեցող եւ ընտրական հանձնաժողովում ընդգրկվելու որակավորման վկայական ունեցող անձինք։ Նկատի ունենալով այն հանգամանքը, որ տեղամասային ընտրական հանձնաժողովի  անդամներ առաջադրելու համար ԱԺ-ում խմբակցություն ունեցող  կուսակցությունները կարող էին առաջադրել միայն որակավորման վկայական ունեցող քաղաքացիներին՝ հանձնաժողովը դեռեւս 16 թվականի հուլիսի 25-ից մինչեւ հոկտեմբերի 30-ը կազմակերպել եւ   անցկացրել է ընտրությունների անցկացման մասնագիտացված դասընթացներ։

Նշված դասընթացներին մասնակցելու համար կուսակցությունների եւ անհատ քաղաքացիների կողմից ներկայացվել էր 53 հազար 869 հայտ։ Կազմակերպված  դասընթացներին  մասնակցել է 37 հազար 325 քաղաքացիներ, որոնցից 34 հազար 507-ը ստուգարքի արդյունքում ստացան որակավորման վկայականներ։

Չնայած այն հանգամանքին, որ դասընթացները լիարժեք ծավալով կազմակերպվել էին, այդուհանդերձ, 2017 թվականի հունվար ամսին ստանալով  ԱԺ-ում խմկացություն ունեցող որոշ  կուսակցությունների կողմից ներկայացված դիմումները՝ նոր դասընթացներ կազմակերպելու հետ, եւս կազմակերպվեցին դասընթացներ։ Ստացվեց 4199 հայտ, մասնակցեցին 2900 քաղաքացիներ, որոնցից 2635-ը ստացան որակավորման վկայականներ։ Տեղամասային ընտրական հանձնաժողովների համար կազմակերպվել է արդեն ձեւավորված   տեղամասային ընտրական հանձնաժողովների ուսուցման գործընթաց, որի տեւողությունը կազմել է 19 օր։ Ընդհանուր այդ դասընթացին մասնակցել է 14 հազար քաղաքացիներ։

Ընտրական օրենսգրքի կանոնակարգումների համաձայն՝  ՀՀ-ում 1-ին անգամ ընտրողների գրանցումն իրականացվեց տեխնիկական սարքավորումների կիրառմամբ։ ԱԺ-ի 2017  թվականի ապրիլի 2-ի ընտրությունների ժամանակ 1997 տեղամասերում գործարկվեցին 4000 տեխնիկական սարքավորումներ։ Գրանցումն իրականացնող  տեխնիկական սարքավորումների 1-ին փորձարկումը տեղի ունեցավ  2017  թվականի փետրվարի 12-ի ՏԻՄ ընտրությունների ժամանակ, երկու ընտրված համայնքներում։

2017 թվականի հունվարի  27-ից փետրվարի 5-ը հանձնաժողովն իրականացրեց  ընտրողների գրանցումն իրականացնող,  սարքավորումները սպասարկող մասնագետների էլեկտրոնային    դիմումների ընդունում, որի ընթացքում ստացվեց 12 հազար 406 դիմում, որոնցից ընտրվեցին 6034-ը, իսկ մարտի 8-ից 10-ը կազմակերպվեց եւ անցկացվեց տեխնիկական սարքավորումները սպասարկող մասնագետների ուսուցումն իրականացնող, ինչպես նաեւ  մասնագետների աջակցման կենտրոնի թվով 132 քաղաքացիների ուսուցում։

Երեւան քաղաքում եւ հանրապետության մարզերում 12 օրվա ընթացքում կազմակերպվեց շուրջ 5900 մասնագետների ուսուցման գործընթացը։ Սարքավորումների ամբողջ քանակը ստացվեց ընտրություններից 12 օր առաջ։ Չնայած, այդ խիստ կարճ ժամկետներին՝ բոլոր սարքավորումները ներբեռնվեցին ծրագրային ապահովմամբ եւ ամբողջ ծավալով կիրառվեցին ապրիլի 2-ի քվեարկության ժամանակ։

ԱԺ-ի 2017  թվականի ապրիլի 2-ի ընտրություններին 1997 տեղամասային  ընտրական հանձնաժողովներում գործածված  թվով 4000 տեխնիկական սարքավորումներից խնդիրներ են ծագել ընդամենը 90 տեխնիկական սարքավորման հետ կապված։  Տարբեր տեխնիկական պատճառներով խափանվել եւ նորով են փոխարինվել 13 տեխնիկական սարքավորումներ, որոնցից 5-ը՝ քվեարկության նախորդ օրը, իսկ 8-ը՝ քվեարկության օրը։

Թվով 3450 տեխնիկական սարքավորում աշխատել են սինխրոնիզացված, եւ ընդամենը 26 տեխնիկական սարքավորման պարագայում են խնդիրներ ծագել, որոնք լուծում են ստացել հենց քվեարկության օրը, եւ միայն երկու դեպքում է, որ տեխնիկական սարքավորումներն անջատվել են։  Այդ տեղամասերում աշխատանքները շարունակվել են՝ մի դեպքում  1 սարքավորմամբ, մյուս դեպքում՝ 2։

Ընտրական օրենսգրքի 51 հոդվածի 14-րդ մասը խիստ   կարեւորում է հանրային իրազեկման եւ հրապարակայնության ապահովման ինստիտուտները։ Հանձնաժողովի կողմից հրապարակվել է 16 ուղեցույց՝ ուսումնական ձեռնարկ տարածքային հանձնաժողովի անդամների, տեղամասային ընտրական հանձնաժողովների անդամների, վստահված անձանց, դիտորդների, ԶԼՄ-ների համար։

Ընտրական հանձնաժողովներում իրականացվող վարչական վարույթի վերաբերյալ հրապարակվեց առանձին ձեռնարկ։ Ձեռնարկ՝ նախընտրական քարոզչության ֆինանսավորման կարգի վերաբերյալ, էլեկտրոնային քվեարկության իրականացման կարգի վերաբերյալ, ուղեցույց՝ վատ տեսողության  պատճառով քվեարկությանը մասնակցելու դժվարություն ունեցող ընտրողների համար։ Նշված ուղեցույցը հրապարակվեց նաեւ բրոլյան այբուբենով։

Ընտրությունների անցկացման մասնագիտական դասընթացների ուղեցույցը, քվեարկության արդյունքների ամփոփման կարգի վերաբերյալ տեխնիկական սարքավորումները սպասարկող մասնագետների համար ուղեցույցները։ Նշված ուղեցույցներից 3-ը հրապարակվել են նաեւ օտարալեզու՝ ռուսերեն, անգլերեն տարբերակներով։ Հրապարակվել է 9 տեղեկատվական բնույթի պաստառ, 6 հանրային իրազեկման հոլովակ։

1-ին անգամ հրապարակվեց քվեարկության կարգի վերաբերյալ ձեռնարկ եւ տեղեկատվական բնույթի պաստառ՝ ժամկետային զինծառայողների համար։  Իսկ ոստիկանության  կողմից հրապարակվեց ձեռնարկ՝ տեղամասային կենտրոններում ծառայություն իրականացնող ոստիկանության ծառայողների համար։

Ընտրական գործընթացի վերաբերյալ նման ծավալով ուսումնադիտակտիկ նյութերը հրապարակվում էին 1-ին անգամ։   Հաշվի առնելով նոր քվեակարգի առանձնահատկությունները եւ այն, որ նման քվեակարգ երբեւէ նախկինում կիրառված չէր՝ ԿԸՀ-ն մշակեց քվեարկության կարգի 2 ուղեցույց, որոնք տպագրվեցին 300 հազար տպաքանակով եւ տրամադրվեցին ընտրողներին՝ հանրային սննդի, առեւտրի օբյեկտների, ինչպես նաեւ կամավորների միջոցով։

1-ին անգամ էր, որ հանձնաժողովի կողմից մշակված ուղեցույցները զետեղվում էին նաեւ ընտրություններին մասնակցող կուսակցությունների պաշտոնական կայքերում։ Սա մի գործառույթ էր, որը ցույց էր տալիս  այդ կատարված աշխատանքի որակական գնահատումը։

Հանձնաժողովը որդեգրել էր նոր գործելաոճ, որի ընթացքում պարբերաբար հանդիպումներ եւ քննարկումներ էր ունենում ընտրություններին մասնակցող կուսակցությունների դաշինքների եւ ՀԿ-ների ներկայացուցիչների հետ։ Հանձնաժողովում քվեարկության օրը  կազմակերպել են շուրջօրյա բրիֆինգ, որի նպատակն է եղել լիակատար տեղեկատվության տրամադրում, իսկ հանձնաժողովի  տնօրինության տակ առկա ամբողջ տեղեկատվությունը հրապարակված է եղել հանձնաժողովի համացանցային կայքում։

Միաժամանակ տեղեկացնեմ, որ տեղամասային կենտրոններում տեղադրվեցին տեսախցիկներ, որոնցով առցանց հեռարձակում իրականացվեց 1500 տեղամասային կենտրոններից։

2017  թվականի ապրիլի 2-ի ընտրություններին առաջադրվեցին 5  կուսակցություններ եւ կուսակցությունների 4 դաշինք։ Առաջադրված   5  կուսակցությունները եւ 4 դաշինքները գրանցվել են։

Ընդհանուր ցուցակներում ընդգրկված էին 1538 քաղաքացիներ, որոնցից մերժեցին միայն 2 թեկնածուների գրանցում, որը պայմանավորված էր բացառապես փաստաթղթերի ներկայացմամբ, որ որեւէ փաստաթուղթ այդ քաղաքացիների կապակցությամբ ներկայացված չէին։

ԱԺ-ի 2017  թվականի ապրիլի 2-ի ընտրություններին մասնակցող 2 կուսակցության եւ 2 կուսակցությունների դաշինքի ընտրական ցուցակներում ընդգրկված են եղել ազգային փոքրամասնության ներկայացուցիչ թեկնածուներ։ Նրանց ընդհանուր թիվը կազմել է 27։

Ընտրություններին մասնակցող  կուսակցությունների համապետական  ցուցակներում ընդգրկված 1538 թեկնածուներից 1186-ն ընդգրկված են եղել նաեւ տարածքային ցուցակներում։

Նախընտրական    քարոզչության կազմակերպման առումով նշեմ, որ սահմանված կարգով հրապարակվել են դահլիճների եւ շինությունների ցանկը, ընդհանուր թվով՝ 748, որոնք տրամադրվում էին անվճար հիմունքներով։ Քարոզչական պաստառներ փակցնելու համար առանձնացրել էին անվճար տեղեր՝ 827, հեռուստաընկերությունների կողմից տրամադրվել էր վճարովի եթերաժամանակի գինը։ Ժամանակին իրականացվել է հեռուստաեթերի բաշխումը։ Ամբողջ այդ գործընթացի հետ կապված մոնիթորինգ է իրականացվել Հեռուստատեսության եւ ռադիոյի ազգային հանձնաժողովի կողմից։ Փաստվել է, որ այդ ընթացքում  ստացել էին մեկ դիմում, ինչի հետ կապված հարուցվել էր վարչական վարույթ, որը հետագայում կարճվել էր։

Նախընտրական քարոզչության ընթացքում արձանագրված առանձին խախտումները վերաբերում էին արգելված վայրերում քարոզչական պաստառներ փակցնելուն, բարեգործության առանձին դեպքերի հետ կապված, որոնք մասնավոր դեպքեր էին,  որեւէ ազդեցություն չեն ունեցել հանձնաժողովի գնահատման, նաեւ չեն ունեցել ազդեցություն ընտրության արդյունքի վրա։

ԱԺ-ի 2017  թվականի ապրիլի 2-ի ընտրությունների անցկացման նպատակով կազմավորվել էր 2009 տեղամաս, որից 12-ը քրեակատարողական հիմնարկներում էին։

Քվեարկության օրը, առավոտյան  ժամը 7-ին  1997 տեղամասային կենտրոններում կայացվել է տեղամասային ընտրական հանձնաժողովների նիստը։ Ժամը 8-ին բացվել են տեղամասային կենտրոնները եւ սկսվել է քվեարկությունը։

Քրեակատարողական հիմնարկներում տեղամասային կենտրոնները բացվել են ավելի ուշ, Ընտրական օրենսգրքի պահանջներին համապատասխան մեկում՝ ժամը 11-ին, մյուսում՝ 12-ին,  մնացած 10-ում  տեղամասային կենտրոնները բացվեցին ժամը 14-ից։

Տեղամասային ընտրական հանձնաժողովների կազմերում ընդգրկված   16  հազար 72 քաղաքացիներից, եւ որպես մասնագետ ներգրավված 4 հազար 132 քաղաքացիներից քվեարկության օրը բացակայել են հանձնաժողովի 14 անդամներ։ Տեղամասային ընտրական հանձնաժողովներում մասնագետների կարգավիճակով ներգրավված քաղաքացիների պարագայում մենք որեւէ բացակայություն չունեցանք, չնայած այն պարագայում, որ բոլոր գյուղական բնակավայրերում տեղադրված էին այդ տեխնիկական սարքավորումները։

Քվեարկության օրը 2009 տեղամասերում ընտրական գործընթացին հետեւել են ընտրություններին մասնակցող կուսակցությունների, կուսակցությունների դաշինքների թվով 22 հազար  416 վստահված անձ։ Ընտրական տեղամասեր են այցելել 28 հազար  734 միջազգային եւ տեղական դիտորդներ, ԶԼՄ-ների 1321 ներկայացուցիչներ։

2009 տեղամասերից 1953-ում արդյունքների ամփոփմանը հետեւել են  28 հազար 365 դիտորդներ, այցելուներ, ԶԼՄ ներկայացուցիչներ։

Օրենսգիրքը սահմանել է երկու նոր կանոնակարգումներ, համաձայն որոնց՝ դիտորդի կողմից որեւէ թեկնածուի, ընտրություններին մասնակցող որեւէ կուսակցության աջակցելուն, ինչպես նաեւ դիտորդի եւ ԶԼՄ ներկայացուցիչների կողմից օրենքի պահանջը խախտելու դեպքում, որն էապես խաթարում է  ընտրական հանձնաժողովի կամ քվեարկության  բնականոն ընթացքը, հանձնաժողովի նախագահը կարող է դիտորդին հեռացնել հանձնաժողովի նիստից, իսկ քվեարկության օրը տեղամասային կենտրոնից՝ ընտրական հանձնաժողովի անդամների  ձայների երկու երրորդով ընդունված որոշմամբ։

Ընտրական հանձնաժողովի նախագահը կարող է վստահված անձին հեռացնել հանձնաժողովի նիստից, իսկ քվեարկության օրը տեղամասային կենտրոնից՝ ընտրական հանձնաժողովի  անդամների ընդհանուր թվի ձայների երկու երրորդով ընդունված որոշմամբ։

Հարկ է նկատել, որ, այնուամենայնիվ, քվեարկության օրը չի գրանցվել դեպք, երբ  տեղամասային ընտրական հանձնաժողովներն այս նորմի  կիրառմամբ որեւէ անձի հեռացրած լինեն տեղամասային կենտրոնից կամ սահմանափակած լինեն տեղամասային կենտրոնում միաժամանակ գտնվող դիտորդների եւ ԶԼՄ-ների թվաքանակը։

Այս նորմի մասին բավականին շատ էր խոսվում ընտրություններից առաջ, բայց արդյունքը հաստատեց, որ այդ իրավանորմի կիրառությունը տեղամասային ընտրական հանձնաժողովների կողմից տեղի չունեցավ։

Քվեարկության արդյունքների ամփոփումը սկսվեց    20-00-ից հետո, փակվեցին բոլոր տեղամասային կենտրոնները։ Քվեարկության ավարտից հետո, 12 ժամվա ընթացքում ավարտվեց քվեարկության արդյունքների ամփոփումը։

Ընտրական տեղամասերի շուրջ 97%-ից ավելիում վստահված անձինք, դիտորդները, ԶԼՄ ներկայացուցիչները տեսանկարահանել են քվեարկության արդյունքների ամփոփման ողջ գործընթացը։ 1500 տեղամասերում տեղադրված տեսախցիկների միջոցով հնարավոր է եղել դրանց առցանց հետեւելը։

Հարկ է նկատել, որ ընտրություններին մասնակցող բոլոր կուսակցությունները, կուսակցությունների դաշինքներն ունեին ավելի լայն հնարավորություններ տեսախցիկներից օգտվելու համար։ Առկա չէ որեւէ բողոք, որ հանձնաժողովում ներկա լինելու իրավունք ունեցող անձանց պահանջով նրանց չի տրամադրվել տեղամասում քվեարկությունների արձանագրությունից քաղվածք։ Ի դեպ՝ առկա չէ թեկուզ մեկ դեպք, երբ ընտրական տեղամասում քվեարկության արդյունքների արձանագրության տվյալները տարբերվեին հանձնաժողովի կայքում հրապարակված տվյալներից։

Ընտրողների ստորագրած ցուցակները սահմանված կարգով եւ ժամկետներում տեղադրվել են հանձնաժողովի համացանցային կայքում։ Նկատի ունենալով համացանցային կայքի աննախադեպ մեծ հաճախելիությունը, ինչպես նաեւ ներբեռնվող  նյութի ծավալները՝ առաջացել էին առանձին դժվարությունների ներբեռնման աշխատանքների հետ, հրապարակումից հետո՝ առաջիկա ժամերի ընթացքում։

Նշված ցուցակների հասանելիությունն ապահովելու համար հանձնաժողովում տեղադրվեցին լրացուցիչ համակարգիչներ՝ հրապարակային ծանուցելով, որ ծանոթացումը կարող է կատարվել նաեւ հանձնաժողովի մամուլի սրահից, ինչպես նաեւ համացանցային կայքում տեղադրվեցին նոր, լրացուցիչ հղումներ։

Նշվածի մասին հրապարակայնորեն իրազեկվել է հանրությանը՝ մամուլի հաղորդագրություններ տարածելու միջոցով։ Տեղամասային կենտրոններում փակցված են եղել պաստառներ, որոնք եւս հիշեցնում էին ընտրողների ստորագրած ցուցակների հրապարակման մասին։

Ուշագրավ է նաեւ, որ ապրիլի 3-ից 4-ն ընկած ժամանակահատվածում, երբ հրապարակվել էին ընտրական ցուցակները, հանձնաժողովի պաշտոնական կայքէջ այցելությունների թիվը կազմել է 120 հազար 297, եւ դիտվել է 671 հազար 947 էջ։

Ընտրական օրենսգրքի 48 հոդվածի 16-րդ մասը սահմանում է իրավասու անձանց կողմից այլ անձի փոխարեն քվեարկելու դիմումներ ներկայացնելու կարգը։

Պետք է նկատել, որ քվեարկության մասնակիցների ընդհանուր թիվը կազմել է 1 մլն 575 հազար 786։ Ընտրական օրենսգրքով սահմանված ժամանակահատվածում, անգամ այդ ժամանակաավարտից հետո տարածքային  ընտրական հանձնաժողովներից միայն մեկում՝ թիվ 33-ում ստացվել էր մեկ դիմում՝ մեկ քաղաքացու կողմից։ Մեկ քաղաքացու անուն էլ ներկայացվել էր հրապարակայնորեն ԶԼՄ-ներով, որն անմիջապես ստուգվել է թիվ 1 տարածքային  ընտրական հանձնաժողովի կողմից եւ ԿԸՀ-ի կողմից։

Մանրամասն ներկայացվել է պարզաբանում եւ ապացույցներ, որով հաստատվել է, որ այլ անձի փոխարեն քվեարկություն տեղի չի ունեցել։ Մինչ այժմ անընդհատ փորձ էր կատարվում շահարկել մասնակցության հարցը: Վկայակոչվում էին տարբեր վիճակագրություններ մասնակցության թվի? իբր, թե ուռճացված լինելու հետ կապված, ներկայացվում էին տարբեր գնահատականներ, որպես հիմնավորում ներկայացվում էր ստորագրված բոլոր ցուցակներին ծանոթանալու հնարավորությունների բացակայությունը:

Ստորագրված ցուցակները լիարժեք հասանելի են դարձել, 1500 տեղամասերից իրականացվել է ուղիղ հեռարձակում։ Մեկ ամսից ավել այդ ցուցակները տեղադրված են եղել  հանձնաժողովի կայքում: Հարյուր հազարավոր այցելություններ Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի կայք ու ընդամենը 1 դիմում: Սա նշանակում է, որ  այն խնդիրները, որոնք կապվում էին այլ անձի հետ կապված քվեարկությունների հետ, արդեն հրապարակայնության լիակատար ապահովման պայմաններում ի չիք դարձրեցին դրա վերաբերյալ ցանկացած քննադատություն կամ ցանկացած մեղադրանք։

Քվեարկության արդյունքների վերահաշվարկի հետ կապված հարկ եմ համարում տեղեկացնեմ, որ   սահմանված ժամկետներում միայն 4 տարածքային  ընտրական հանձնաժողովներում ներկայացվել էր 4 դիմում՝ ընդհանուր թվով 12 տեղամասերում քվեարկության արդյունքների վերահաշվարկ կատարելու համար։

Ներկայացվել էին այդ դիմումները թեկնածուների կողմից, որոնցից որեւէ մեկը ներկայացված չէր եղել սահմանված կարգով։ 2009 տեղամասերից միայն 37 տեղամասերի քվեարկության արդյունքներում է առկա եղել նշում՝ հատուկ կարծիք ունենալու վերաբերյալ։

Ուշագրավ է, որ տեղամասային ընտրական հանձնաժողովների ընդհանուր թվով՝ 16 հազար 72 անդամներից միայն 38-ը կամ 0,2%-ն են ներկայացրել հատուկ կարծիք: Ի դեպ, հատուկ կարծիք? առանձին շարադրված, որեւէ տեղ  ներկայացված չի եղել։

Ընտրական տեղամասերում քվեարկության արդյունքներն անվավեր ճանաչելու վերաբերյալ 38 տարածքային ընտրական հանձնաժողովներից միայն թիվ 35 տարածքային ընտրական հանձնաժողովում է ստացվել մեկ դիմում կուսացությունների դաշինքի վստահված անձի կողմից, որով պահանջվել է անվավեր ճանաչել 3 տեղամասերում  քվեարկության արդյունքները կամ տեղամասերի ընդհանուր թվի 0,1%-ում։ Դիմումը մերժվել է, քանի որ ներկայացված չեն եղել, եւ  իրականացված վարչական վարույթով էլ ձեռք չէին բերվել բավարար ապացույցներ:

Քվեարկության օրը հանձնաժողովում ստացվել է մեկ դիմում։ Դիմումը վերահասցեագրվել էր թիվ 17 տարածքային  ընտրական հանձնաժողովում, որը դիմումի քննությամբ 2017թ. ապրիլի 7-ին կայացրել էր որոշում՝ Արագածոտնի մարզի, Փարպի համայնքի թիվ 17/21 ընտրական տեղամասում քվեարկության արդյունքներն անվավեր ճանաչելու մասին, իսկ վարույթով ձեռք բերված նյութերն ուղարկվել են դատախազություն: Ի դեպ, այս առումով եւս  պետք է նկատել, որ սա եւս 1-ին նախադեպն էր, երբ տարածքային  ընտրական հանձնաժողովը դիմումի քննության արդյունքներով  անվավեր է  ճանաչում մեկ տեղամասում քվեարկության արդյունքները։

Նկատի  ունենալով, որ դրանք որեւէ ազդեցություն չէին ունենում ընտրության արդյունքների վերաբերյալ, այդ տեղամասի հետ կապված վերաքվեարկություն չնշանակվեց։

Ընտրական օրենսգրքի 67 հոդվածի 14-րդ մասը սահմանում է տեղամասային ընտրական հանձնաժողովների գրանցամատյաններում խախտումների վերաբերյալ գրառումներ  կատարելու  ինստիտուտը։ Միայն 562 տեղամասային ընտրական հանձնաժողովների գրանցամատյաններում են կատարվել գրանցումներ։ Կատարվել է թվով 1482 գրառում, իսկ 1447 տեղամասային ընտրական հանձնաժողովների գրանցամատյաններում որեւէ գրառում առկա չէր։ Հարկ է նկատել, որ հանձնաժողովում ստացվել էր մեկ դիմում, որը վերաբերում էր ընտրության արդյունքների ամփոփմանը։

Ընդհանուր առմամբ նկատենք, որ ԱԺ ընտրությունների կազմակերպման եւ անցկացման ընթացքում, մինչեւ քվեարկության օրը հանձնաժողովում ներկայացվել էր 60 դիմում, որոնցից 18-ը բողոքներ էին, 8-ը՝ պարզաբանում պահանջող դիմում, 19-ը՝ տեղեկատվական հարցման դիմում։ Դիմումներից 14-ը վերաբերվել են  նախընտրական քարոզչության կանոնների խախտումներին, 3-ով պահանջվել է ապրիլի 2-ի ընտրություններին մասնակցող կուսակցության գրանցումն ուժը կորցրած ճանաչելու մասին հայցով դիմել դատարան։ Մեկ դիմում էլ վերահասցեագրվել է ոստիկանությանը։

Թվով    4 դիմումներով  հայցվել է խորհրդատվություն, 8 դիմումներով էլ ներկայացվել են առաջարկություններ։ Ներկայացված բոլոր դիմումները Ընտրական օրենսգրքի 47, 49 հոդվածների պահանջներին համապատասխան քննարկվել է հանձնաժողովի  կողմից, կայացվել է համապատասխան որոշումներ։

12 դիմումներով հանձնաժողովն ընդունել է վարչական վարույթի հարուցումը մերժելու որոշում, սակայն նշված դիմումներով ներկայացված փաստերը դիտարկել է որպես հաղորդում։ Հանձնաժողովը  սեփական նախաձեռնությամբ  հարուցել է  վարչական վարույթներ եւ ի պաշտոնե ձեռք բերված ապացույցներով կայացրել է համապատասխան  որոշումներ։

Ընտրական օրենսգրքի 49 հոդվածի 8-րդ մասը վերաբերում է օպերատիվ լուծում պահանջող հարցերի վերաբերյալ հանձնաժողովների կողմից միջոցների ձեռնարկմանը։

Հարկ է նկատել, որ հատկապես քվեարկության օրը ԿԸՀ-ն օպերատիվ կարգով արձագանքել է թվով  42 կայքում տեղ  գտած հաղորդումներին, մեկնաբանություններ է տվել, որոնք հրապարակվել են հանձնաժողովի համացանցային կայքում։

Քվեարկության օրվանից հետո 38   տարածքային  ընտրական հանձնաժողովներից 38-ում  ստացվել են, ընդհանուր առմամբ՝ թվով 324 դիմում-բողոքներ բացառապես դիտորդական առաքելություն իրականացրած 3 ՀԿ-ների եւ նրանց կողմից հավատարմագրված դիտորդների կողմից, որոնցից 36-ը գրությամբ վերադարձվել է դիմումատուներին՝ վերջնաժամկետների խախտմամբ ներկայացված լինելու պատճառաբանությամբ։

Մնացած դիմումների ուսումնասիրությամբ  տարածքային  ընտրական հանձնաժողովները  կայացրել են 127 որոշումներ։ Վարչական վարույթի հարուցումը մերժելու մասին որոշում ընդունելու դեպքում  հանձնաժողովները դիմումներում ներկայացված հանգամանքները գնահատել են որպես հաղորդումներ, սեփական նախաձեռնությամբ հարուցել են վարչական վարույթներ։

ԱԺ ընտրությունների նախապատրաստման եւ անցկացման ընթացքում վարչական դատարան է ներկայացվել 6 հայցադիմում։ Փաստեմ, որ առկա չէ որեւէ դատական ակտ, որով փաստվել է անձանց ընտրական իրավունքների խախտում: Դատական ակտերով ԿԸՀ որոշումները կամ գործողությունները ոչ իրավաչափ չեն ճանաչվել:

Ընտրության արդյունքների բողոքարկման վերաբերյալ դիմում է ներկայացվել ԿԸՀ, որը քննարկել է դիմումը սահմանված կարգով, որից հետո առկա է եղել նաեւ դիմումի քննարկումը, դիմումի ներկայացումը Սահմանադրական դատարան։

Կցանկանայի ուղղակիորեն փաստել, որ ԱԺ ընտրությունները կազմակերպվել եւ անցկացվել են Ընտրական օրենսգրքի պահանջներին համապատասխան։ Այն իրավակարգավորումները,  որոնք ամրագրված էին Ընտրական օրենսգրքում, հնարավոր եղավ լիակատար կյանքի կոչել, ինչը հնարավորություն տվեց Ընտրական օրենսգրքի նկատմամբ լիակատար եւ աննախադեպ թափանցիկության ապահովում, որը հնարավորություն տվեց ընտրական գործընթացի մասնակիցներին լիարժեք ծավալով հետեւելու ամբողջ ընտրական գործընթացին։

Ես կարծում եմ, որ առաջիկայում կլինեն հնարավորություններ, որ նկատված առանձին խնդիրները եւ թերությունները, նույնիսկ, որոշ դեպքերում, երբ օրենսդրական կանոնակարգումների հետ էին առնչվում, դրանք ուսումնասիրելու, վերլուծելու, քննարկելու եւ միասին, թերեւս, ավելի նոր լուծումներ արձանագրելու։

Մեկ բան փաստ է, որ ԱԺ ընտրություններով արձանագրվեց  ընտրական  գործընթացում նոր առաջընթաց, կարեւորագույն քայլ։ Շնորհակալություն ուշադրության համար։

Է.ՇԱՐՄԱԶԱՆՈՎ

-Շնորհակալություն, պրն Մուկուչյան։  Հարգելի պատգամավորներ, հերթագրում՝ պրն Մուկուչյանին հարցեր տալու համար։ 7 պատգամավոր է հերթագրվել, Ռուզաննա Մուրադյան,  համեցեք։

Ռ.ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ

-Պրն Մուկուչյան, հանգամանալից ներկայացրեցիք ԿԸՀ-ի զեկույցը։ Շատ կարեւոր էր, որ  այս զեկույցում անընդհատ ձեր կողմից հնչեց՝ «նախադեպը չունեցող», «աննախադեպ» արտահայտությունները։

Սրա հետ կապված եւս նախադեպը չունեցող մի գործընթացի մասին է հարցս։ Ասում եք, որ ընտրական տեղամասում գտնվելու իրավունք  ունեցող յուրաքանչյուր անձի տրվում է տեղեկանք՝ ընտրությունների արդյունքների վերաբերյալ։ Ես կցանկանայի, որ պարզաբանեք՝ եթե մի կուսակցությունից  տվյալ ընտրական տեղամասում գտնվում է եւ՛ վստահված անձը, եւ՛ դիտորդը, եւ՛ ընտրական հանձնաժողովի նախագահը, եւ երեքն էլ հայտ են ներկայացնում՝ նման տեղեկանք ունենալու, երեքի ցանկությունն էլ բավարարվու՞մ է, թե՞ ոչ։

2-րդ՝  ես մանրամասն նայել եմ զեկույցը, տեսնում եմ նաեւ, որ որոշակի փոփոխությունների է ենթարկվել բողոքների բովանդակությունը, նախորդ ընտրական գործընթաց... բնականաբար, պայմանավորված նոր գործառույթների հետ, պայմանավորված այն բոլոր վտանգների եւ ռիսկերի կանխման հետ կապված, նախապես արդեն  ընտրական գործընթացում առկա փոփոխությունների հետ։ Կուզեի, որ դուք դա մասնագիտորեն փաստեք կամ հակադրվեք, արդյոք, որակական առումով եւս առաջընթաց չի գրանցվա՞ծ բողոքների, որոնք որ քիչ առաջ նշեցիք, որ մատյաններում գրանցումների հետ է կապված եղել։ Այսինքն՝ դրանք առանձնապես ազդեցություն չեն ունեցել ընտրական արդյունքները բավարար գնահատելուն։ Սա իմ տեսակետն է, կխնդրեի, որ հիմնավորեք։

Տ.ՄՈՒԿՈՒՉՅԱՆ

-Նախ՝ տեղեկանքի հետ կապված։ Տեղամասային կենտրոններում կան վստահված անձինք, որոնք ներկայացվում են կուսակցությունների կողմից։ Կան դիտորդներ ՀԿ-ների  կողմից, որոնք օրենքի պահանջներին համապատասխան պետք է իրականացնեն անկախ դիտորդական առաքելություն,  ԶԼՄ-ների ներկայացուցիչներ, հանձնաժողովի անդամներ։

Քվեարկության ավարտից անմիջապես հետո տեխնիկական սարքավորումը տպագրում է համապատասխան տեղեկանք, որում նշվում են ընտրողների այն հերթական համարները, որոնք մասնակցել են քվեարկությանը։ Նշվում են հերթական համարներ անգամ հատուկ նշագրում։ Եթե ընտրողի տվյալները մուտք են արվել սարքավորման մեջ ոչ թե ավտոմատ եղանակով, այլ ձեռքով այդ տվյալները մուտք անելով, անգամ այդ հանգամանքն է նշվում։

Տեղամասային կենտրոնում նշված յուրաքանչյուր անձ կարող էր պահանջ ներկայացնել եւ ստանար այդ տեղեկանքը։ Տեղամասային ընտրական հանձնաժողովներին տրամադրվել էին համապատասխան քանակով, անհրաժեշտ գրենական պարագաներ, թղթեր եւ այլն, որպեսզի ցանկության դեպքում տպագրվեին  այդ տեղեկանքները եւ տրամադրվեին։

Բացի այն, որ դրանք տրամադրվում էին, բոլորը սոսնձվում էր՝ մեկ օրինակը տեղամասային հանձնաժողովի գրանցամատյանում։ Ներկա գտնվելու իրավունք ունեցող   յուրաքանչյուր անձ կարող էր դա լուսանկարահանել։ Այդտեղ չկար  որեւէ խոչընդոտ։ Այդ գործընթացը տեղի է ունեցել անմիջապես քվեարկության ավարտից հետո։ Բոլոր տեղամասերում, որտեղ, որ եղել է նման պահանջ՝ դա տրամադրվել է։

Այս առումով ներկայացված դիմումները, որոնք ես նշում էի, ՍԴ-ում քննարկումները եւ այլն, մենք երբեւէ  նման որեւէ դիտարկում չենք ունեցել, որ որեւէ մեկին դա չի տրամադրվել։

Է.ՇԱՐՄԱԶԱՆՈՎ

-Պրն Մուկուչյան, հնարավորություն տանք, 1,5 րոպե խոսեք, հետո տիկին Մուրադյանը կարձագանքի։ Չեք արձագանքու՞մ։ Դե, լավ, ավարտեք, պրն Մուկուչյան։

Տ.ՄՈՒԿՈՒՉՅԱՆ

-Նշեմ, որ դիմումներ ստացվել են։ Այստեղ շատ կարեւոր է, որպեսզի ստացված բոլոր դիմումները քննարկման առարկա հանդիսանան, որպեսզի որեւէ դիմում չանտեսվի, որեւէ դիմում չանհետանա եւ այլն։ Բոլոր դիմումները մանրակրկիտ քննարկման առարկա են դարձել։

Պետք է արձանագրեմ մի կարեւորագույն հանգամանք, որը վերաբերում է  բողոքարկման ինստիտուտին։ Ես կարծում եմ, որ   բողոքարկման ինստիտուտը եւս պետք է արդյունավետորեն գործադրվի, որպեսզի հնարավոր լինի, որ ընդհանուր առմամբ բարձրացնել դիմումների, բողոքների արդյունավետությունը։

Ինչպես ես նշեցի իմ խոսքում, 1-ին անգամն էր, որ տեղամասային ընտրական հանձնաժողովում քվեարկության արդյունքներն անվավեր ճանաչվեցին։

Երկու տասնյակից ավել քաղաքացիների հանձնաժողովներում նշանակվելու որակավորման վկայականները ԿԸՀ-ն է ուժը կորցրած ճանաչել՝ հաշվի առնելով նրանց կողմից քվեարկության ընթացքում թույլ տրված խախտումները եւ այլն։

Բայց պետք  է փաստել մեկ հանգամանք, որը մենք առիթ ենք ունեցել նաեւ բարձրաձայնելու Սահմանադրական դատարանում, դա գաղտնիք չէ,  որ  ներկայացված դիմումները՝  կապված քվեարկության ընթացքի հետ եւ այլն, դրանք վերաբերվել  են առանձին դեպքերի, եւ ցանկացած դեպքում, երբ ընտրության արդյունքների վերաբերյալ հանձնաժողովը որոշում է կայացնում, իհարկե, տալիս է այդ դիմումների ամբողջական գնահատականը, նաեւ գնահատելով դա ընտրության արդյունքների տեսանկյունից։ Այս պարագայում միանշանակ է եղել մոտեցումը, որ նկատվածը, դրանք առանձին դեպքերին  վերաբերող խնդիրներ են։

Է.ՇԱՐՄԱԶԱՆՈՎ

-Շնորհակալություն, պրն Մուկուչյան։ Ընդիջում 30 րոպե։


Ժամը 1200

ՆԱԽԱԳԱՀՈՒՄ Է ՀՀ ԱԶԳԱՅԻՆ ԺՈՂՈՎԻ ՆԱԽԱԳԱՀԻ ՏԵՂԱԿԱԼ ԷԴՈՒԱՐԴ  ՇԱՐՄԱԶԱՆՈՎԸ
 

Է.ՇԱՐՄԱԶԱՆՈՎ

-Հարգելի գործընկերներ, ընդմիջումն ավարտվեց։ Պրն Մուկուչյան, համեցեք։ Հարգելի պրն Վարդեւան Գրիգորյան, համեցեք։ Վարդեւան Գրիգորյանի խոսափողը միացրեք։

Վ.ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

-Հարգելի պրն Մուկուչյան, ձեր հաղորդման մեջ դուք նշեցիք տեխնիկական սարքավորումների մասին, որ օգնել են, ավելի ճիշտ հաշվառում կատարելու, բացառել են կրկնակի քվեարկությունների հնարավորությունը։

Ես ուզում եմ իմանալ, թե  տեխնիկական սարքավորումներն իրենց նպատակին ծառայե՞լ են, որովհետեւ այդ տեխնիկական սարքավորումներով ամբողջ հանրապետության տարածքում պետք է լիներ ցանց, որպեսզի բացառեին կրկնակի քվեարկությունը նույն մարդու կողմից։ Այդ ցանցը ոչ միայն ամբողջ հանրապետությունում չստեղծվեց, այլ չստեղծվեց նաեւ այն բնակավայրերում, որտեղ մեկից ավելի տեղամասեր կային։

Օրինակ՝ Գյումրիում այդ սարքերը  գործում էին միայն տեղամասում։ Շատ տեղամասերում անսարքության պատճառով քվեարկողները մի քանի անգամ մոտենում էին այդ սարքին՝ քվեարկելու համար։ Իմ կարծիքով հանձնաժողովի անդամները, վստահված անձինք կարող էին տեղամասում ապահովել կրկնակի քվեարկության բացառելու հնարավորությունը։ Այդ օրը Գյումրիում այլ բնակավայրերից մարդիկ կային, նույնիսկ լրագրողները հարցնում էին, թե ի՞նչն է պատճառը, որ Սյունիքից եկել են, Գյումրիում են քվեարկում ... լավ, ես կարձագանքեմ։

Է.ՇԱՐՄԱԶԱՆՈՎ

-Պրն Գրիգորյան, դուք խոսեք, քարտուղարությունը մոռացել է ձեր ժամանակը ֆիքսի։

Վ.ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

-Նրանք էլ ասում  էին՝ ճիշտն ասած, չգիտեմ, մեզ ասել են, որ այստեղ պետք է քվեարկենք, մենք էլ եկել ենք քվեարկելու։

Նույն ձեւով էլ որոշ գյումրեցիներ ուրիշ բնակավայրերում էին քվեարկում։ Այն խնդիրը, որ դրված էր հանձնաժողովի կողմից, սարքավորումների միջոցով կրկնակի քվեարկությունը բացառել, իրեն նպատակին չի ծառայել։

Տ.ՄՈՒԿՈՒՉՅԱՆ

-Ես նշեմ, որ տեխնիկական սարքավորումները բավականին լուրջ խնդիր լուծեցին՝ միանշանակ ապահովելով կրկնաքվեարկության բացառում։

Տեսեք, հանձնաժողովի անդամներից զատ, տեղամասային կենտրոններում էին դիտորդներ, այսինքն՝ աննախադեպ հրապարակային իրականացվում էր ամբողջ գործընթացը։ Բացի դրանից, մենք ցուցակները հրապարակում ենք նախապես։ Եթե նույն անձի անունը լինի մեկից ավելի ցուցակներում, բնական է, դա շատ հեշտությամբ հնարավոր է պարզել, առավել եւս, որ ընտրություններից հետո 2 ամսից ավել ընտրողների ստորագրված ցուցակներն էին կայքում, շատ հեշտությամբ կարելի էր պարզել նույն անձի անունը որեւէ ցուցակում կա՞, թե՞ ոչ, իսկ տեխնիկական  հնարավորությունները, որոնք տալիս են ցուցակները կազմելու, ի սկզբանե բացառում են։

Ցանցի հետ կապված նման խնդիր չէր դրվում, որովհետեւ քվեարկության օրը նման տեխնոլոգիաների կիրառումը բավականին մեծ  ռիսկայնություն է պարունակում, որովհետեւ, եթե կիրառվում են ցանցային տեխնոլոգիաներ, դրանց խափանման դեպքում հնարավոր է ամբողջի ձախողում։

Մենք նման փորձեր ունեցել ենք։ Տարբեր երկրներում, երբ մասնակցել ենք ընտրական գործընթացին ծանոթանալու, եղել են նման դեպքեր, երբ ցանցն առավոտյան գործարկվել է ժամը 8-ին, 10 րոպե հետո ամբողջ համակարգը կաթվածահար էր եղել, որովհետեւ այդ ցանցային տեխնոլոգիան ուղղակիորեն չաշխատեց, որպեսզի գրանցում իրականացվի, հետեւաբար, այդ առումով ցանցային տեխնոլոգիաների կիրառումը շատ մեծ ռիսկայնություն ունի։

 Հաջորդը՝ այլ բնակավայրերում քվեարկելու պարագայում անձը պետք է նախապես դիմի, դուրս գա իր մշտական բնակության վայրի ընտրողների ցուցակից, նոր հետո ընդգրկվի այլ բնակավայրի ընտրողների ցուցակ։ Այս ընտրությունների ժամանակ աննախադեպ քիչ է եղել նման քաղաքացիների քանակը։

Իսկ թե ինչու՞  է անձը ցանկանում մտնել ըստ գտնվելու վայրի ընտրողների ցուցակ, օրենսդրությունը չի դրել նման պահանջ, որպեսզի  անձին արգելի, որպեսզի նա քվեարկի այն վայրում, որտեղ գտնվելու է քվեարկության օրը։

Մեխանիզմը, որը կա, եթե մտավ այլ ցուցակ, ապա հիմնական ցուցակից դուրս է գալիս, եւ դա որեւէ կրկնաքվեարկության հնարավորություն չի տալիս։

Է.ՇԱՐՄԱԶԱՆՈՎ

-Պրն Գրիգորյան, համեցեք։

Վ.ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

-Պրն Մուկուչյան, գիտե՞ք ինչ էր շրջանառվում  գյումրեցիների կողմից  Գյումրու ավագանու ընտրություններից հետո, որ, «պրն Մուկուչյան, մենք ձեզ ի՞նչ վատություն էինք արել, որ դուք մեր 66% ձայներն անտեսեցիք, եւ 34% ձայն ունեցող Բալասանյան Սամվելին կարգեցիք Գյումրիի քաղաքապետ»։ Արդյոք չեք գտնու՞մ, որ այդ օրենքն ունի լուրջ թերություններ, եւ որպես կիրառական մասի պատասխանատու, որովհետեւ դուք եք կիրառության մեջ դնում այդ օրենքը։ Ձեր կողմից կլինեն առաջարկություններ, այդ օրենքում փոփոխություններ կատարելու, որովհետեւ մենք խոսում ենք Սահմանադրությունից, որ ժողովուրդն է ձեւավորում իշխանությունը, փաստորեն, այսօր 66% ձայն ունեցող կուսակցությունները գործնականում չեն կարող իրենց աշխատանքն իրականացնել ոչ օրենսդիրում՝ որպես ավագանիներ, ոչ գործադիրում։

Տ.ՄՈՒԿՈՒՉՅԱՆ

-Գյումրու եւ Վանաձորի ավագանու ընտրությունների հետ կապված նշեմ, որ դրանք նոր իրավակարգավորումներ չէին, ամրագրված էին նաեւ նախորդ Ընտրական օրենսգրքով եւ վերաբերում էին  Երեւանի ավագանու ընտրություններին։ Հետագայում նույնությամբ այդ մոդելը կիրառվել է նաեւ Գյումրու եւ Վանաձորի ավագանու ընտրությունների ժամանակ։ Այստեղ հանձնաժողովի կամ իմ կողմից որեւէ մեկին կարգելու խնդիր չի եղել,  դա  Ընտրական օրենսգրքով ամրագրված իրավակարգավորումների համաձայն՝  բոնուսային համակարգի կիրառումն է տեղի ունեցել։

Ինչ վերաբերում է բոնուսայինի կիրառմանը, ապա նման  իրավակարգավորումներ բազմաթիվ երկրներ կիրառում են իրենց օրենսդրության մեջ։

Իսկ Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի իրավակիրառ պրակտիկան կլինի այնպիսին, ինչպիսին, որ կլինեն Ընտրական օրենսգրքի իրավակարգավորումները։ Այստեղ, եթե նման խնդիր առաջ է քաշվում, ապա այն պետք է բարձրաձայնվի, որովհետեւ դա օրենսդրության քաղաքականության խնդիր է, երեւի թե, օրենսդրի կողմից։

Ինչպիսի՞ն կլինեն այդ կանոնակարգումները, դրանք լիարժեք ծավալով եւ նույնությամբ մենք պետք է կյանքի կոչենք, առանց դրանցից շեղվելու։ Այդ նույն նորմերի կիրառմամբ են իրականացվել այդ ընտրության արդյունքների ամփոփումը։

Է.ՇԱՐՄԱԶԱՆՈՎ

-Սասուն Միքայելյան։

Ս.ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ

-Պրն Մուկուչյան, 2012 թվականին Հրազդանում մեծ թվաքանակով մարդիկ գրանցվեցին բնակարանների վրա, որ բնակարանի տերը համաձայն չէր։ Բնական է, հիմա կասեք, որ օրենքով թույլատրվում է, որ անձի գտնման վայրը իմանայինք՝ որտե՞ղ է։ Մինչեւ այսօր այդ անձինք գրանցված են բնակարանների վրա, եւ ՏԻՄ ընտրությունների ժամանակ այդ մարդիկ գալիս են քվեարկության, որոնց չենք ճանաչում։ Այդ տենդենցը կվերանա՞ մեր երկրում, թե՞ ոչ։

Խոսքս վերաբերում է մոտ 4-ից 7 հազար մարդու մասին, Հրազդան քաղաքում։

Տ.ՄՈՒԿՈՒՉՅԱՆ

-Պրն Միքայելյան,  եթե Ընտրական օրենսգրքով մենք վերցնում ենք այս կանոնակարգումները, անձանց բավականին նեղ շրջանակ է նախատեսվում, որոնք կարող են քվեարկության հետ կապված փոխել իրենց քվեարկության վայրը։ Եթե մենք համեմատում ենք այս օրենսգրքի կանոնակարգումները նախորդի հետ, այդ ցանկը բավականին հակիրճ է։ Նման պայմաններում, եթե անձը ցանկանում է քվեարկության վայրը փոխել՝ գրանցվելով եւ այլն, եւ դրանով ստանալ ընտրական իրավունքը, ինքը բավականին սահմանափակված է։   Այդտեղ այդ  փոփոխելու անհրաժեշտությունը օրենսդրությունում ամրագրված հնարավորություն է եղել, որոնցից օգտվել են առանձին քաղաքացիներ։

Ինչ վերաբերում է գրանցումներին՝ այստեղ միանշանակ է, որ այն անձը, ով հանդիսանում է տվյալ հասցեի սեփականատեր, այդ ամբողջը կատարվում է վերջինիս համաձայնությամբ։  Նրանք են տալիս համաձայնություն, որպեսզի անձը հաշվառվի իրենց բնակարանում, բայց օրենսգրքով այսօր արդեն բավականին սահմանափակ է։

Եթե կա նման խնդիր, վաղվա Ընտրական օրենսգրքով կամրագրվեն նոր փոփոխություններ, որով կսահմանափակվի դա, բնական է, արդեն կիրառելի կլինեն այդ իրավակարգավորումները։

Է.ՇԱՐՄԱԶԱՆՈՎ

-Սասուն Միքայելյան։

Ս.ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ

-Պրն Մուկուչյան, տեսեք, մեզ մոտ խանութի աշխատողներին ստիպողաբար տանում էին ուրիշ տեղ քվեարկության, արդեն ԱԺ ընտրությունների ժամանակ... եթե չգաս, ցուցակագրվես, որ դու պետք է Հրազդանից գնաս, Գյումրիում քվեարկես, գործից կազատենք։ Այդ բաները ե՞րբ պետք է վերանա։  Հասկանում ենք, որ օրենքով թույլատրվում է, բայց օրենքի թույլտվությունը այն չափանիշներով է արված, ինչ  ձեռք է տալիս այսօրվա իշխանությանը։ Այս ամեն ինչը պետք է կարգավորվի՞, թե՞ ոչ։ Դուք ինձնից լավ գիտեք, թե ինչ է կատարվում, բայց, դե, չի կարելի, էլի։

Տ.ՄՈՒԿՈՒՉՅԱՆ

-Պրն Միքայելյան, նման դեպքերում, երբ տեղի է ունենում անձի իրավունքների ոտնահարում, դրա դեմ պայքարի լավագույն միջոցը հենց անձի կողմից սեփական իրավունքների պաշտպանության նախաձեռնելն է։ Եթե նման երեւույթներ են տեղի ունենում, ապա 1-ինը, թերեւս, պետք է հենց ինքը՝ ընտրողը լինի այդ հարցին արձագանքողը, հետամուտ լինողը։ Սա է լավագույն ճանապարհը, որը հնարավորություն կտա վերացնելու ընտրական գործընթացում տեղի ունեցող այս կամ այն իրավախախտումը։

Է.ՇԱՐՄԱԶԱՆՈՎ

-Պրն Արման Սաղաթելյան, համեցեք, նախապատրաստվի Մանե Թանդիլյանը։

Ա.ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ

-Պրն Մուկուչյան, մանրակրկիտ ներկայացրեցիք այն ծավալուն  աշխատանքը, որը կատարվել էր ընտրական գործընթացների նկատմամբ, դիտորդների, ընտրությունների մասնակիցների եւ հանրության կողմից վստահության միջավայրում ընտրություններն անցկացնելու ուղղությամբ։

Իսկ որո՞նք են հետագա գործողությունները, արդյոք, ունե՞ք անելիքներ՝ հանրության կողմից այդ վստահության ամրապնդումն էլ ավելի կատարելագործելու ուղղությամբ։

Տ.ՄՈՒԿՈՒՉՅԱՆ

-Այո, անելիքներ կան, որովհետեւ սպասվում է, որ նաեւ միջազգային դիտորդների կողմից կլինեն առաջարկություններ։ Բնական է, որ կարեւորագույն քայլերից մեկը լինելու է այդ առաջարկությունների քննարկումը, չի բացառվում նաեւ նոր օրենսդրական մոտեցումների ձեւավորումը, օրենսգրքում ամրագրումը։

Ես կարծում եմ, որ հանձնաժողովը պետք է ավելի պատասխանատու ձեւով մոտենա ուսուցումների կազմակերպման խնդրին։ Ես կարեւորում եմ, որպեսզի շեշտադրում  արվեն վարչական վարույթների հետ կապված խնդիրներին՝ ընտրական հանձնաժողովների առումով։

Ինչ վերաբերում է  ընդհանուր գործելաոճին, ապա այն թափանցիկ գործելաոճը, որն ամրագրվել էր եւ գործում էր ընտրությունների ժամանակ, ոչ միայն դա պետք է շարունակվի, այլ պետք է գտնվեն նոր լուծումներ, որը հնարավոր կդարձնի էլ ավելի թափանցիկ դարձնելուն։ Այսօր այդ գործողության թափանցիկությունն այն աստիճանի է, որ շատ դժվար է գտնել այս պահին, գոնե, նոր բան, որը հնարավոր էր անել, բայց չի արվել։ Հանրային վստահության  բարձրացման տեսանկյունից էական նշանակություն ունի բոլոր գործընթացների նկատմամբ  լիակատար թափանցիկության ապահովումը, այդ պարագայում հնարավոր է լինում դիմակայել ցանկացած քննադատության։ Խոսքս վերաբերում է այն քննադատությանը, որը որեւէ եզրահանգումների համար պատշաճ հիմքեր չունի։

Է.ՇԱՐՄԱԶԱՆՈՎ

-Արման Սաղաթելյան։

Ա.ՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ

-Պրն Մուկուչյան, խոսքս ոչ միայն չվստահության տարրերի մասին է, որոնք բխում են ռացիոնալ կամ պրագմատիկ ընկալումների վրա, այլ շատ հաճախ մենք ականատես ենք դառնում, այնուամենայնիվ, որ այդ անվստահության տարրը շարունակվում է մնալ, շրջանառվել,  ի հայտ գալ եւ այլն։ Ավելի շատ ոչ միայն ռացիոնալ հարցերն են,  այլ միգուցե ռացիոնալ ընկալումների հետ էլ ինչ-որ անելիքներ կան, ինչ-որ ձեւերով հանրության հետ աշխատանք տանելու խնդիր կա, որպեսզի այդ վստահությունը նաեւ այդ առումով ամրապնդվի, չեզոքացվեն այդ ասեկոսեների  անհիմն, երբեմն նաեւ մեղադրանքների եւ քննադատությունների էլեմենտները։

Տ.ՄՈՒԿՈՒՉՅԱՆ

-Միանշանակ համակարծիք եմ, որովհետեւ վերջերս  քննարկումների ժամանակ, երբ որ առանձին շեշտադրումներ էին արվում, մեր կողմից  բարձրաձայնվեց մի շատ կարեւորագույն սկզբունք եւս, որը գնահատում է ընտրական գործընթացները։ Դա վերաբերում է ճիշտ քննադատությանը, եւ գնահատանքին։ Միշտ չէ, որ մենք  առիթ ենք ունենում լսելու առողջ քննադատություն։ Շատ հաճախ հնչում է քննադատություն, զուրկ թե՛ փաստական հիմքից, թե՛ իրավական հիմնավորումից։

Այստեղ հիմնական աշխատանքը պարբերաբար բաց, հրապարակային ներկայացնելն է, չվախենալով որեւէ  քննադատությունից, ձեռնարկել միջոցներ դրանք վերացնելու ուղղությամբ, բայց նաեւ փորձել լիակատար տեղեկատվություն տրամադրել հանրությանը։ Դա լավագույն միջոցն է, որպեսզի ձեւավորվի օբյեկտիվ կարծիք։

Է.ՇԱՐՄԱԶԱՆՈՎ

-Մանե Թանդիլյան, նախապատրաստվի Լենա Նազարյանը։

Մ.ԹԱՆԴԻԼՅԱՆ

-Պրն Մուկուչյան, խոսեցինք կարեւոր հարցից, վստահությունից, որին էլ վերաբերում է  իմ հարցը ընտրական գործընթացների նկատմամբ։  Մենք  այդ ուղղությամբ որեւէ քայլ չենք անում։   Այս ընտրությունների ընթացքում մենք ունեցանք բազմաթիվ դեպքեր, ըստ որի, դրանից ավելի ի՞նչ  պետք է լինի, որ այս կամ այն կուսակցությանը հանենք ընտրական պայքարին մասնակցելուց։ Խոսքը վերաբերում է ընտրակաշառքի բաժանմանը, ադմինիստրատիվ լծակների կիրառմանը, դպրոցների դեպքը, ՍԱՍ սուպերմարկետների ցանցի ձայնագրությունները։

Մենք ունենք մի ամբողջ փաթեթ, որը որակազրկում է տվյալ կուսակցությանը։ Խոսքը գնում է Հանրապետական կուսակցության մասին, բայց մենք քաղաքական կամք չենք կարողանում դրսեւորել եւ պատշաճ գնահատել, եւ տվյալ կուսակցությանը պատժամիջոց կիրառել, եւ այս դեպքում մրցավազքից հանել։ Ի՞նչ այլ փաստ է անհրաժեշտ, ի՞նչ այլ հիմքեր են անհրաժեշտ, որպեսզի  նման պատժիչ միջոցառում կիրառվի եւ վերականգնվի որոշակի վստահության մթնոլորտ։

Մյուս հարցս վերաբերում է համատարած այն  խախտմանը, որ քարոզարշավի սկզբից նախապես փակցվում են վահանակները՝ Հանրապետական կուսակցության 1-ին 3-րդ, ապա 1-ին 5 դեմքերի տեսքով վահանակները փակցվում են  ժամկետից շուտ, բայց մենք ի՞նչ ունենք, օրենքի պահանջ, որ պետք է իրենց զգուշացնել, վերացնել խախտումը, բայց, քանի որ 3 օր հետո արդեն քարոզարշավը սկսվում է, ըստ էության, դա ոչինչ չանող, ոչ մի հետեւանք չունեցող նախազգուշացում է։ Այս բացերը  ե՞րբ եւ ինչպե՞ս  պետք է   լրացնենք, որ նման բան տեղի չունենա։ Միգուցե ավելի խիստ վարվեք, ոչ թե ուղղակի զգուշացնեք, որ վերացնեն, այլ խախտման պարագայում, թեկուզ այս պարագայում հանենք մրցավազքից։

Դիտորդական առաքելությունների հետ կապված, ես հարցս կշարունակեմ ձեր պատասխանից հետո։ Շնորհակալ եմ։

Տ.ՄՈՒԿՈՒՉՅԱՆ

-Վստահության հետ կապված որեւէ քայլ չենք անում, ես համակարծիք չեմ, արվում է շատ բան։ Հենց դրա վառ ապացույցն է ընդհանուր գնահատականը գործընթացի նկատմամբ։

Տեսեք, նախորդ ԱԺ-ի ընտրությունների հետ կապված։ 1-ին անգամ ընտրական ամբողջ գործընթացում Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովը ցանկացած պարզաբանում, ընդունող որոշում եւ այլն, իրականացրել է բացառապես ընտրություններին մասնակցող կուսակցությունների ներկայացուցիչների եւ ՀԿ-ների մասնակցությամբ։

Սա աշխատանքի մի նոր ոճ էր, որի ընթացքում մոտ երկու տասնյակ պարզաբանում պահանջող որոշումներ, առանց որեւէ բացառության քննարկվել է։ Եղել են որոշումներ, որոնք անգամ քննարկվել են մի քանի անգամ նշված կառույցների ներկայացուցիչների հետ։ Սա, արդյոք, չի ապահովու՞մ հենց այն հրապարակայնությունը, երբ լսվում է վերջիններիս կարծիքը, երբ այդ կարծիքի հիմքով արվում են համապատասխան  շտկումներ եւ այլն։ Արդյոք աշխատանքը չի՞, որ լիակատար թափանցիկություն ապահովվեց ընտրական ամբողջ գործընթացի նկատմամբ։

Ինչ վերաբերում է ընտրապայքարից որեւէ կուսակցության դուրս թողնելուն, ես այստեղ չէի փորձի տարբերակում դնել իշխանական, ոչ իշխանական կուսակցությունների միջեւ, որովհետեւ օրենքը պետք է միասնական կիրառում ունենա։ Եթե մեկ դեպքում սա կիրառվում է որեւէ եղանակով, հետեւաբար, նույնական պետք է լինի մոտեցումը։

Ընդհանրապես, այդ ինստիտուտի հետ կապված, եթե մենք նայենք, անգամ Վենետիկի հանձնաժողովի եզրակացությունները, այստեղ  հիմնական շեշտադրումն արվում էր նրա վրա, որ պետք է այդ գործիքը՝ ընտրական գործընթացին որեւէ կուսակցությունից հանելու, դիտել որպես ծայրահեղ գործիք, որպեսզի դա հետագայում չդառնա չարաշահման առարկա, եւ որեւէ թեկնածու դրանով  պայմանավորված դուրս չմնա ընտրական գործընթացից։

Ինչ վերաբերում է, որ մինչեւ քարոզչության սկիզբը քարոզչական պաստառներ փակցնելուն, ապա մենք բազմիցս պարզաբանել ենք, որ որեւէ իրավախախտում չկա, բոլոր կուսակցություններն էլ դրանից օգտվել են։ Գրանցումից հետո քարոզչությունը սկսվում է 7-րդ օրը, ոչ մի նախազգուշացում այդտեղ չի եղել։ Բոլոր կուսակցություններն էլ այդ 7 օրվա աշխատանքների շրջանակներում իրենց պաստառները փակցրել են, որովհետեւ վահանակների բաշխումը Ընտրական օրենսգրքի պահանջների համաձայն եղել էր գրանցումից հետո, 2-րդ օրը։  Փակցվում էր այն հաշվարկով, որպեսզի հետագայում, երբ սկսվեր քարոզարշավի մեկնարկը, արդեն պատրաստ  լինեին կուսակցությունները։ Բոլորն էլ օգտվել են, դա իրավախախտում չէ։ Որեւէ մեկին դրա համար չի նախազգուշացվել, եւ ըստ այս կանոնակարգումների չի էլ կարող հանձնաժողովը նախազգուշացնել։

Է.ՇԱՐՄԱԶԱՆՈՎ

-Արձագանքի համար՝ Մանե Թանդիլյան։

Մ.ԹԱՆԴԻԼՅԱՆ

-Պրն Մուկուչյան, ես ասում էի, որ վստահության վերականգնման համար հենց հանրության շրջանակներում։ Քավ լիցի, ես նկատի չունեմ, որ ընդդիմադիրներին պետք չէ հանել  մրցավազքից, պետք է անել, բնականաբար, ես դա նկատի չունեի։ Իմ պատկերացմամբ, բնականաբար, ամեն մեկը չի, որ կարող է իրեն թույլ տալ նման խախտումներ, եւ պետք էլ չի։ Ես հենց դրա համար շեշտեցի՝ հատուկ դեպքեր, որոնք բավական լուրջ հանցակազմ էին պարունակում, որպեսզի կարողանանք այդ դեպքում կիրառել։

Չարաշահման մասին չէ խոսքը, եւ  պետք է գտնել բալանսավորված մոտեցում, բայց ո՞րն  է այդ դեպքն այդ պարագայում,  որ մեզ թույլ է տալու որոշում կայացնել, հեռացնել տվյալ կուսակցությանը՝ հաշվի  առնելով, որ նա չարաշահում է պաշտոնական  դիրքը։ Շնորհակալ եմ։

Տ.ՄՈՒԿՈՒՉՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Ես փորձեմ մի փոքր նաեւ, ժամանակն այն ժամանակ չէր հերիքում, հիմա անդրադարձ կատարեմ այդ խնդիրներին: Դուք վկայակոչեցիք 3 հանգամանք: Վկայակոչվեց մանկավարժների հետ կապված խնդիրը, այնուհետեւ` գտնված փաստաթղթերի հետ կապված խնդիր եւ երրորդը` կազմակերպության հետ կապված խնդիր:

Դրանցից մեկը, ինչ վերաբերում է այդ փաստաթղթերին, դա որեւէ առնչություն չուներ ԱԺ ընտրությունների հետ կապված, բոլորովին այլ ընտրության ժամանակ էր ի հայտ եկել: Չէ, երբ մենք վերցնում ենք տարբեր փաստեր եւ փորձում ենք միասնականացնել, ստացվում է նաեւ դրանով տպավորություն, եւ ես դրա համար ասում եմ, որ պետք է առանձնացնել: Դա ոչ մի կապ չուներ:

Երկրորդը` ինչ վերաբերում էր կազմակերպության խնդիրներին, շատ լավ գիտեք, այդ հանգամանքները ի հայտ եկան, դրանով նաեւ իրավապահ մարմիններն էին զբաղվում, եւ դա այն ժամանակ էր, երբ արդեն ավարտվել էր ընտրական հանձնաժողովի որեւէ գործառույթ` կապված ընտրության արդյունքների ամփոփման հետ, այսինքն` լավագույն ցանկության պարագայում անգամ հանձնաժողովը որեւէ կերպ չէր կարող դա վերցնել քննության առարկա:

Ինչ վերաբերում է այդ մանկավարժների հետ կապված խնդիրներին, այդ հանգամանքը կար, դրա հետ կապված հանձնաժողովը նաեւ վարույթներ է ունեցել, մանրամասն լսվել են բոլոր ձայնագրությունները: Անկեղծ նշեմ, որ մեկ-երկուսի պարագայում կային որոշակի խնդիրներ, խոսքում արտահայտված, որի հետ կապված հանձնաժողովը ինքն է  դիմել իրավապահ մարմիններին: Մյուս ձայնագրությունները, դրանք, գիտե՞ք, երբ փորձում ես դրանք անկողմնակալ կերպով լսել, փորձում ես իրականում հասկանալ երեւույթները, ես ասեմ, բազմաթիվ ձայնագրություններ իրականում շատ հեռու էին այն եզրահանգումներից, որոնք կատարվում էին դրանց վերաբերյալ:

Բազմաթիվ ձայնագրություններ կան, եւ համենայն դեպս, մենք լսել ենք մինչեւ վերջին ձայնագրությունը, եւ բազմաթիվ էին այն ձայնագրությունները, որոնցից ակնհայտ երեւում էր, որ խոսքը բնավ չի վերաբերում այս կամ այն անձի կողմից ցուցակ կազմելուն եւ այլն, եւ այլն, իսկ արդյունքում մենք տեսանք տարաբնույթ տեսակի գույների խտացում, որը նույնիսկ անգամ մեկնաբանվում էր որպես հանրային վարչական ռեսուրս եւ այլն, եւ այլն:

Գիտեք, գուցե իրավունքի տեսանկյունից կարելի է նման մեկնաբանումների մասին խոսել, բայց Ընտրական օրենսգրքի կանոնակարգումների տեսանկյունից, իսկ հանձնաժողովը պետք է գործի այդ կանոնակարգումներին համապատասխան, այստեղ բոլորովին այլ են կանոնակարգումները:

Է.ՇԱՐՄԱԶԱՆՈՎ

-Լենա Նազարյան, նախապատրաստվի Նիկոլ Փաշինյանը:

Լ.ՆԱԶԱՐՅԱՆ

-Պրն Մուկուչյան, խնդրում եմ բերեք վարչական ռեսուրսի չարաշահման շատ կոնկրետ օրինակ:

Տ.ՄՈՒԿՈՒՉՅԱՆ

-Ավարտեցի՞ք հարցը: Տեսական օրինակ ես կդժվարանամ վկայակոչել` վարչական ռեսուրսի հետ կապված, որովհետեւ հանձնաժողովը դատողություններ է անում կոնկրետ գործով, կոնկրետ հանգամանքներով:

Է.ՇԱՐՄԱԶԱՆՈՎ

-Արձագանքեք տիկին Նազարյան:

Լ.ՆԱԶԱՐՅԱՆ

-Ես նաեւ գործնական նկատի ունեի: Դուք չեք կարող բերել որեւէ օրինակ, որովհետեւ ցանկացած օրինակ բերելու դեպքում ես կասեմ, որ Հանրապետական կուսակցությունը դա արել է: Ինձ մոտ տպավորություն է, որ դուք պատրաստ եք արդարացնել ամեն ինչ, խոսեցիք նաեւ ձայնագրությունների մասին, ես մի օրինակ էլ բերեմ. Գյումրիի տնօրեններից մեկը հայտնի ձայնագրության մեջ, որ ասում է` ամենաձեւով վախեցնում ենք, ես ու ամուսինս այդ գործի մեջ ենք, նկատի ունենալով, որ ամուսինն էլ տարածքային հանձնաժողովի անդամ է, որ ունեն 1700 հոգու ցուցակ, դուք անդրադառնալով այդ դեպքին, արդարացրել եք այդ մարդու արած գործողությունները եւ ասել եք, որ այդ 1700 հոգու ցուցակը վերաբերում է իր ընտրատեղամասի ընտրողներին: Տպավորություն է, որ կարող եք արդարացնել ամեն ինչ:

Տ.ՄՈՒԿՈՒՉՅԱՆ

-Ներողություն եմ խնդրում, երեւի տպավորությունը սխալ է, որովհետեւ Գյումրիի հետ կապված, հենց այդ դեպքերից մեկն էր իմ նշածը, որոնցով նյութերն ուղարկվել են դատախազություն` ուսումնասիրությունն իրականացնելու համար: Շնորհակալություն:

Է.ՇԱՐՄԱԶԱՆՈՎ

-Նիկոլ Փաշինյան, նախապատրաստվի Արտակ Զեյնալյանը:

Ն.ՓԱՇԻՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Շարունակելով գործընկերոջս առաջ քաշած տրամաբանությունը, խնդիրը հետեւյալն է, պրն Մուկուչյան, մենք ուզում ենք հասկանալ, դուք ի՞նչ եք կարծում, բնության մեջ ընդհանրապես վարչական ռեսուրսի չարաշահում երեւույթը գոյություն ունի՞, թե դա միայն մութ ուժերի չար երեւակայության եւ դավադրությունների արդյունք է: Օրինակ` դպրոցի տնօրենը ի՞նչ կարող է անել եւ ի՞նչ կարող է չանել: Կարո՞ղ եք ասելի, օրինակ` ինքը կարո՞ղ է իր աշակերտի ծնողին գրել ցուցակի մեջ, այդպիսի ֆոնդ ստեղծել եւ դա անել աշխատանքի ժամին: Կարո՞ղ է նման բան անեմ: Օրինակ` ոստիկանության ՊՊԾ գնդի հրամ կազմը կարո՞ղ է ընտրողների ցուցակ գրել եւ ֆաքս անել Հանրապետական կուսակցության նախընտրական շտաբ: Ասեք ո՞րն է վարչական ռեսուրսի չարաշահումը, որովհետեւ ձեր նկարագրածը կամ վարչական ռեսուրսի չարաշահումը կատվի է նման, որ ո՞նց շպրտում ես էլի ոտքերի վրա կանգնում է, կամ էլ ձեր հայտարարությունից, խոսքերից ես ընդհանրապես հիշեցի Սովետական Միության մի հատ շատ հայտնի ասացվածք, երբ որ Սովետական Միության կառավարությունը պաշտոնապես հայտարարել էր, որ Սովետական Միությունում սեքս չկա: Հիմա, ձեր ասածով ստացվում է, որ ՀՀ-ում վարչական ռեսուրսի չարաշահում չկա, ընտրակաշառք չկա:

Երկրորդը` հայտնի փաստաթղթերի փաթեթը, որ քաղաքապետի ընտրություններում Արտակ Սարգսյանի հսկողության տակ գտնվող Տարոն Մարգարյանի նախընտրական շտաբի մոտից էին գտնվել: Այս փաթեթը դուք հրաժարվել եք ընդհանրապես քննության առնել, եւ դուք ձեր խոսքում ասում էիք, որ բազմաթիվ հրապարակված փաստեր մենք, մեր նախաձեռնությամբ վերցրել ենք, քննել ենք: Այս փաստերը ինչի՞ չեք քննել, որտեղ Հանրապետական կուսակցության կողմից ընտրակաշառք բաժանելու ապացույցներ կան` անուն, ազգանուն հեռախոսի համարներով: Շնորհակալություն:

Տ.ՄՈՒԿՈՒՉՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Նախ` ինչ վերաբերում է, թե բնության մեջ երեւույթ գոյություն ունի՞, թե՞ չունի: Բնականաբար, կա երեւույթը, որովհետեւ դրա հետ կապված նաեւ Ընտրական օրենսգիրքը եւս ունի կանոնակարգում, եւ այնտեղ սահմանված է, թե որը կարող է համարվել վարչական ռեսուրսի չարաշահում: Բնականաբար, հանձնաժողովը պետք է նշված հարցերի վերաբերյալ իրավական գնահատականներ տա այն տիրույթում, որը ամրագրված է այդ օրենսգրքով` կանոնակարգումների տիրույթում:

Ինչ վերաբերում է ձեր կողմից ներկայացված այդ նույն փաստաթղթերի փաթեթին, այսօր հաղորդման առարկան հանդիսանում է ԱԺ ընտրությունները: Ես նշեցի արդեն մեկ անգամ, որ այդ փաթեթի հետ կապված խնդիրները, ինչպես նաեւ դուք նշեցիք, որեւէ առնչություն չուներ ԱԺ ընտրությունների հետ կապված, բայց նշեմ, որ դրանցով, ըստ էության, այդ փաթեթը նաեւ ձեր կողմից ներկայացվել է իրավապահ մարմիններին, իրավապահ մարմինները քննություն են իրականացնում, իսկ հիմա, եկեք հանձնաժողովի կողմից փորձենք ընկալել դրանց քննության հետ կապված հնարավորությունները:

Կար թղթեր, որովհետեւ այդ թղթերի վրա ամսաթիվ, եւ այլն` այսինքն` տարրական ատրիբուտները անգամ դրանցում չկա, կազմվել էին, գտնվել էին, համենայն դեպս` հանձնաժողովում նաեւ այդ մասին նշվեց, որ գտնվել է ինչ-որ անհայտ աղբյուրից կամ ինչպես նշվում էր` գտնվել է աղբարկղից, եւ նշվածով պայմանավորված իրականացվել է գնահատումը:

Ես կարծում եմ, որ ներկայացվածի տիրույթում այլ բան հանձնաժողովը չէր էլ կարող անել, իսկ հանձնաժողովի առումով նշեմ, որ որեւէ մեկին ո՛չ արդարացնելու, ո՛չ պաշտպանելու խնդիր դրված չի, եւ չի էլ կարող դրվել: Շնորհակալություն:

Է.ՇԱՐՄԱԶԱՆՈՎ

-Համեցեք պրն Փաշինյան:

Ն.ՓԱՇԻՆՅԱՆ

-Դե, դուք նկարագրեցիք ամբողջ պրոբլեմատիկան, որովհետեւ ասում եք` օրենքում գրված է: Մենք նայում ենք, եւ այդ օրենքում գրվածը երեւում է վարչական ռեսուրս, դուք եք նայում` չի երեւում վարչական ռեսուրս: Այստեղ քաղաքական կամ, չգիտեմ, իրավաբանական կամ տեսողության հարց է: Հիմա, այն անեկդոտն էլ կա չէ, որ ծառի վերեւից բարձրանում է, տեսնում է այնտեղ... ասում է, հա, ճիշտ է ասում, այստեղից ըտենց ա երեւում: Չեմ ուզում պատմել այդ անեկդոտը, ժամանակ էլ չկա: Այստեղ տեսողության հարց է: Հիմա, ասում եք` փաստաթղթի պտիչկեն ճիշտ չի դրած, էս բանը ճիշտ չի դրած: Բայց դուք հիմա կարո՞ղ եք ասել, ի վերջո ՀՀ-ում սեքս կա՞, թե՞ չկա, նկատի ունեմ` ընտրակաշառքը եւ վարչական ռեսուրսի չարաշահումը: Եթե հայտարարում եք, որ չկա, մենք դա կընդունենք ի գիտություն:

Տ.ՄՈՒԿՈՒՉՅԱՆ

-Գիտեք, ես կարծում եմ, որ մեր որոշումը, որը վերաբերում էր ընտրությունների արդյունքների ամփոփմանը, դրանում ձեր վկայակոչած բոլոր հարցերի պատասխանները իրենց վերջնական գնահատականը այդտեղ ստացել են:

Է.ՇԱՐՄԱԶԱՆՈՎ

-Արտակ Զեյնալյան:

Ա.ԶԵՅՆԱԼՅԱՆ

-Պրն Մուկուչյան, դուք ասում եք` արդյունավետության բարձրացում, արդյունավետության բարձրացում: Հիմա, խնդրում եմ պատասխանեք այս հարցին` Վարչական դատավարության մեջ Դատական օրենսգրքով նախատեսված է հայցի առարկայի հիմքի լրացում, փոփոխություն, երրորդ կողմի ներգրավում, լրացուցիչ ապացույցների ներկայացում: Ընտրական օրենսգրքով եւ «Վարչարարության հիմունքների մասին» օրենքով արդյո՞ք նման հնարավորություն ընձեռվում է արտադատական կարգով իրավական պաշտպանության միջոցի ժամանակ դիմում ներկայացնողին:

Հաջորդ հարցը` երբեւէ արձանագրվե՞լ է ընտրվելու իրավունք ունեցող սուբյեկտի ընտրական իրավունքի խախտում ձեր կողմից, լավ, անցած հաշվետու տարվա ընթացքում, եթե կուզեք, կարող եք ավելի հետ գնալ, եւ արդյո՞ք ընտրական իրավունքի խախտման համար տրվել է արդարացի փոխհատուցում:

Հաջորդը` ԿԸՀ-ում քվեարկությունների բաշխման վերաբերյալ արդյոք երբեւէ եղե՞լ է, որ բաշխված լինեն ձայները 4 կողմ կամ 3 դեմ կամ երբեւէ եղե՞լ է, որ ԿԸՀ նախագահը փոքրամասնության մեջ լինի քվեարկության ընթացքում:

Հաջորդ հարցը` մենք բացահայտել ենք, որ ընտրողների թղթային ցուցակները եւ էլեկտրոնային ցուցակները իրարից որոշակի տարբերություններ ունեն: Արդյո՞ք այստեղ միջամտություն եղել է, ինչո՞վ է արդարացված այդ միջամտությունը, եթե այդպիսին եղել է:

Մի հարց էլ` քրեակատարողական հիմնարկներում եւ հոգեբուժական հիվանդանոցներում, հաստատություններում, քվեարկության արդյունքները 100 տոկոսով տրվել են Հանրապետական կուսակցությանը: Դա ինչո՞վ կբացատրեք:

Տ.ՄՈՒԿՈՒՉՅԱՆ

-Հերթով անդրադառնամ: Վարչական իրավախախտումների օրենսգրքի հետ կապված կա՞ արդյոք հնարավորություն փոխելու առարկա, հիմք, մեծացնելու, փոքրացնելու պահանջը եւ այլն: Ընդհանուր «Վարչարարության հիմունքների եւ վարչական վարույթի մասին» օրենքի վերաբերյալ, ընդհանուր ձեռնպահ կմնամ դատողություններից: Ես կփորձեմ խոսել ընտրական իրավահարաբերությունների տեսանկյունից, որի առանձնահատկությունները սահմանվում են նաեւ Ընտրական օրենսգրքով: Նման հնարավորություն, ըստ էության, Ընտրական օրենսգրքում ամրագրված չէ, եւ դա, կարծում եմ` պայմանավորված է ընտրական գործերի քննության առանձնահատկություններով` կարճ ժամկետներ թե՛ բողոքարկման, թե՛ դիմում բողոքների քննարկության համար, ինչը նշանակում է, որ ամբողջ ապացուցողական բազան, տեղեկությունները` առարկա, հիմք, ինչ կա, ի սկզբանե պետք է ներկայացվի, որպեսզի նշված ժամկետներում հնարավոր լինի իրականացնել ամբողջական քննարկում:

Ընտրական իրավախախտումների հետ կապված, նկատենք, որ եթե նույնիսկ ՏԻՄ ընտրությունները` նախորդ տարվա, մենք գնահատենք, կտեսնենք, որ այո, եղել են դեպքեր, երբ ընտրությունների արդյունքները ճանաչվել են անվավեր, անգամ ընտրության արդյունքը, եղել են դեպքեր, այսինքն` նման դեպքերում օրենքը ինքն է պահանջում, եւ բոլոր գործերը ուղարկվել են դատախազություն, եղել են դեպքեր, երբ ընտրական գործընթացի ժամանակ թույլ են տրվել իրավախախտումներ եւ, բնականաբար, հաղորդումները, մինչեւ անգամ հանձնաժողովների կողմից քվեարկության ավարտ, ընտրական գործընթացի մյուս մասնակիցների կողմից են ներկայացվել իրավապահ մարմիններին:

Իհարկե, դա աշխատանք է, որը արվում է, եւ ինչ վերաբերում է ԱԺ ընտրություններին, ես նշեցի, որ տեղամասում քվեարկության արդյունքը ճանաչվեց անվավեր, որը մինչ այդ երբեւէ չէր եղել, 20-ից ավելի քաղաքացիներ զրկվեցին որակավորման վկայականներից, եւ մինչ այդ երբեւէ չէր եղել: Արդյո՞ք սա հենց չի խոսում հենց այն մասին, որ նույն հանձնաժողովները իրենք հետամուտ են նման երեւույթները կանխելուն եւ արմատախիլ անելուն:

Ինչ վերաբերում է ընտրական հանձնաժողովների կողմից որոշումների կայացմանը, նախ` ցանկանում եմ նշել, որ Ընտրական հանձնաժողովում բոլոր որոշումները, մինչեւ հանձնաժողովի նիստ գնալը, արդեն անցնում են մի քանի քննարկման փուլեր, եւ դրանցից շատ-շատերին նաեւ ձեր լիազոր ներկայացուցիչը ներկա է եղել, տեսել է` ինչպիսի՞ աշխատանքային կարգով քննարկումներ են ընթանում, ինչպիսի՞ բարդ, շատ հաճախ, քննարկումներ, տարբեր կարծիքներ եւ այլն: Այդ ամեն ինչը բերում է նրան, որ արդեն արդյունքում, հանձնաժողովի նիստ է գնում պատրաստված նախագիծ, ինչի վերաբերյալ, եթե ներկայացվում են առաջարկություններ քննարկումների ընթացքում եւ դրանք ներկայացվում են նախագծում, ինչու՞ պետք է լրացուցիչ անգամ հանձնաժողովի նիստում այդ մասին բարձրաձայնել եւ ասել:

Դեմ քվեարկելու դեպքեր եղել են: Ես, ինչպես դուք նշեցիք, դեմ քվեարկածների կազմում չեմ հիշում, որ եղած լինեմ, բայց դա, կրկնում եմ, որեւէ բան չի նշանակում, որովհետեւ այդ հանձնաժողովում որոշումների հասնելը մինչեւ նիստ, դրանք անցնում են բավականին լուրջ քննարկման փուլ:

Ցուցակների հետ կապված միջամտություն: Կան առանձին դեպքեր...

Է.ՇԱՐՄԱԶԱՆՈՎ

-Պրն Մուկուչյան, այդ հարցին կանդրադառնաք արձագանքից հետո, ժամանակը ավարտվեց: Պրն Զեյնալյան, արձագանքեք:

Ա.ԶԵՅՆԱԼՅԱՆ

-Ես ոչ միայն խոսում էի լրացուցիչ փաստարկներ ներկայացնելու մասին, այլ նաեւ` դիմումի հիմք-առարկա փոխելու, եւ նաեւ հաշվի առնելով ընտրական իրավունքի խախտման դեպքերով վարույթի առանձնահատկությունը, ավելի արդյունավետ դարձնելու մասին էի խոսում: Ընտրական օրենսգիրքը, եթե առանձնահատկություն չի նախատեսում, պետք է գործի «Վարչարարության հիմունքների եւ վարչական վարույթի մասին» օրենքը, եւ դրա համար ես վկայակոչեցի նաեւ այդ օրենքը:  Արդյո՞ք այս հնարավորությունը ընձեռվում է, եւ արդյո՞ք սա տեղավորվում է Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի  13-րդ հոդվածի համատեքստի մեջ:

Տ.ՄՈՒԿՈՒՉՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Երեւի, այդ նկատառումից սկսեմ, պրն Զեյնալյան: Ես կարծում եմ, որ այստեղ կա նաեւ օրենսդրական անհրաժեշտություն դիմումների, վարույթների, բողոքների քննության արդյունավետության բարձրացման առումով, եւ պետք է այստեղ խնդիրը նայել 2 տեսանկյունից: Նայեք, նույնիսկ անգամ այսօր, երբ ընտրական գործընթացները ավարտվել են, եթե վարչական առկայության ժամանակ ներկայացվում է ճանաչման հայց, պարտավորեցման հայց եւ այլն, ապա մենք այսօր ստանում ենք անգամ դիմումներ, որոնք վերաբերում են օրինակ` քվեարկության ժամանակ թույլ տրված խախտմանը, եւ պահանջը ներկայացվում է, որ վերացնել այդ խախտումը, վերականգնել իրավունքը եւ այլն: Այսինքն` այս պարագայում, Վարչական  դատավարության օրենսգրքում, ակնհայտ է, որ ճանաչման հետ կապված հայցատեսակը պետք է աշխատեր:

Այս առումով ես կարծում եմ` ընդհանրապես արդյունավետության բարձրացման տեսանկյունից, երեւի այստեղ ուսումնասիրման եւ նոր իրավակարգումների անհրաժեշտություն կա:

Մյուս կարեւորագույն խնդիրը, որը տեսնում եմ այդտեղ, ընդհանրապես բողոքարկման վարույթների հետ կապված, կարծում եմ, որ այդտեղ կա խնդիր այս մասին բարձրաձայնելու եւ լուծումներ ակնկալելու, ոչ միայն հանձնաժողովների կողմից իրականացվող վարչարարության հետ, այլ` բողոքարկման գործընթացի հետ կապված: Տեսեք` ընտրական գործընթացին մասնակցել են, ինչպես ես նշեցի, մի քանի տասնյակ հազար քաղաքացիներ, եւ այդ մի քանի տասնյակ հազար քաղաքացիներից քվեարկությունից հետո մենք ստացել ենք մոտ 300 դիմումներ, որոնք բոլորը ներկայացված են եղել, բացառապես 3 ՀԿ-ների կողմից, որոնք անկախ դիտորդական կազմակերպություններ են, եւ ենթադրվում է, որ ավելի լուրջ քաղաքական շահեր ունեցող կուսակցությունների ներկայացուցիչները, որոնք իրենց գիտելիքներով որեւէ մեկին չեն զիջել, նրանք պետք է լինեին առաջին բողոքարկման սուբյեկտը, տվյալ պարագայում, եւ մի տեսակ ստացվել է իրավիճակ, կարծես բողոքարկման այդ գործընթացը դառնում է բողոքաստեղծ ինդուստրիա, սոսկ...

Է.ՇԱՐՄԱԶԱՆՈՎ

-Շնորհակալություն: Պրն Մուկուչյան, հարց ու պատասխանն ավարտվեց: Դուք հնարավորություն կունենաք ձեր եզրափակիչ ելույթում անդրադառնալ պատգամավորների մտահոգություններին,կարծիքներին եւ առաջարկություններին: Կարող եք զբաղեցնել ձեր տեղը:

Տ.ՄՈՒԿՈՒՉՅԱՆ

-Շնորհակալություն:

Է.ՇԱՐՄԱԶԱՆՈՎ

-Մենք ենք շնորհակալ:

Հարգելի պատգամավորներ, հերթագրում` մտքերի փոխանակության համար: Շնորհակալություն, հարգելի գործընկերներ, հերթագրվել է 5 պատգամավոր` Նիկոլ Փաշինյան, նախապատրաստվի Նաիրա Զոհրաբյանը: Համեցեք պրն Փաշինյան:

Ն.ՓԱՇԻՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Տիկնայք եւ պարոնայք, քննարկում ենք ԿԸՀ-ի գործունեության մասին հաղորդումը, եւ այս կոնտեքստում շատ կարեւոր է հասկանալ մի այս ամբիոնից հաճախ հնչող հայտարարության ծագումնաբանությունը: Հայտարարության հեղինակները Հանրապետական կուսակցության եւ խմբակցության ներկայացուցիչներն են, որոնք անընդհատ սիրում են ասել, որ իրենք ստացել են ժողովրդի վստահության քվեն: Հիմա, եկեք հասկանանք, թե ի՞նչ են ստացել իրենք եւ ինչպե՞ս:

Երեւանի ավագանու ընտրությունների նախընտրական քարոզարշավի վերջին օրը, երբ ընտրությունները տեղի են ունեցել մայիսի 14-ին, սույն թվականի, ահազանգներ ստացվեցին, որ համատարած Հանրապետական կուսակցության բոլոր շտաբերում բաժանվում են ընտրակաշառքներ: Սա առաջին անգամը չէ նման հայտարարության, բայց առաջին անգամ էր, երբ մեզ հաջողվեց ձեռք բերել կոնկրետ ապացույցներ: Կոմիտաս 56 հասցեում գտնվող Հանրապետական շտաբ մեր արագ արձագանքման խումբը մեկնեց, դրանից հետո այդ շտաբը փակվեց, որից հետո այնտեղ տեղի ունեցան լրագրողների կուտակումներ, այսինքն` մեծ ուշադրություն կենտրոնացավ, եւ այդ շտաբի ներսի մարդիկ, ըստ ամենայնի, խուճապի մատնվելով, արագ ինչ-որ տոպրակի մեջ ինչ-որ բան տանում են, գցում են աղբը: Մեր դիտորդները դա արձանագրում են, եւ այնտեղից դուրս են բերում մի փաստաթղթերի փաթեթ, որոնք շատ հետաքրքիր են: Ես հիմա հերթով ներկայացնեմ այդ փաթեթի փաստաթղթերը:

Առաջին փաստաթուղթը, դա ընտրակաշառք բաժանողի ուղեցույցն է, որը թվագրված է, ունի վերնագիր, որը ամսաթիվ է. «12-13-05-2017», այսինքն` այս գործողությունները պետք է կատարվեն ընտրություններից մեկ կամ երկու օր առաջ: Ի՞նչ գործողության մասին է խոսքը, եւ ի՞նչ պետք է անի իրեն հարգող ընտրակաշառք բաժանողը.

1-ին` բարեւ ձեզ, այսինքն` մարդը դուռը ծեծելիս պետք է ասի «բարեւ ձեզ» էդ կոդ կա երեւի, մի մոմենտ Շարմազանովն այստեղ ելույթ ունենալիս ասում էր «բարեւ ձեզ»: Հենց ասում էր «բարեւ ձեզ», էս թուղթն էի հիշում:

2-րդ` քանի հոգի եք: Համեմատում է քանակը իր ցուցակի հետ, եթե ցուցակից ավելի են, զանգում է շտաբ:

3-րդ` հարցնում է ո՞վ է տան ակտիվիստը եւ նրա հետ առանձնանում, ուշադրություն` ննջարան կամ բաղնիք (զապիսից խուսափելու համար):

Նախընտրական հանրապետականի ամենաուժեղ հարթակները` մարդկանց ննջարաններն ու բաղնիքները, դե ծայրահեղ դեպքում կարելի է նաեւ զուգարան էլ մտնել:

4-րդ` նշված վայրում պետք է լինեն 2-ով, եւ առանց որեւէ բան խոսելու տալիս է գումարը: Գումարը տալ մոտ տարածությունից:

5-րդ` եթե հարցնում են, թե ու՞մ շտաբից կամ ու՞մ համար են աշխատում կամ որեւէ այլ նմանատիպ հարց, ոչինչ չի պատասխանում, մատնանշում է ակտիվիստին եւ ասում է, որ բոլոր հարցերը իրա հետ:

6-ը` անձնագիր չենք պահանջում:

7-ը` չենք հարցնում, թե ու՞մ են ընտրելու:

8-ը` ոչ մի դեպքում փողի անուն չենք տալիս:

9-ը` մինչեւ տուն մտնելը համոզվեք, որ տվյալ հասցեն առկա է ցուցակում, եթե հասցեն չկա, կապնվել շտաբի հետ:

10-ը` պառոլը` «բազե»:

11-ը` դուխով բոլորիդ մեջքին բոլոր հարցերով կանգնած ենք:

Այսինքն` ո՞նց են կանգնած: Շատ պարզ ձեւով` գլխավոր դատախազն էլ գիտի, ԿԸՀ նախագահն էլ գիտի, բոլորը տեղյակ են, ասված է, հարցերը լուծված է: Բայց կարո՞ղ է սա ուրիշ կուսակցությանն է վերաբերում, ասենք` վատ ընդդիմադիր կուսակցությանը, օրինակ` «Ելք» դաշինքն է ընտրակաշառք բաժանում:

Այս հարցին պատասխանում է հաջորդ փաստաթուղթը, որտեղ գրված է. «Տեղամաս 4/01»: «Գումար», սա ձեւաթուղթ է, շատ կարեւոր է, երկրորդ տող` «ՀՀԿ ձայն» եւ երրորդ տող` «տեղը բացթողնված է, ասենք` 700 ձայնից պակաս եկած ձայնի գումարը վերադարձնում եմ: Ստորագրություն եւ Շտաբի պետ` Ա.Ազոյան 12.05.17»:

Հիմա, ո՞վ է այս Ա.Ազոյանը: Փաստաթղթերից պարզում ես, որ Ա.Ազոյանը 4/01 ընտրական տեղամասում ՀՀԿ շտաբի պատասխանատու Արմեն Ազոյանն է` անուն ազգանունով: Այստեղ այդ բոլոր ցուցակավոր մարդկանց անուն ազգանունները կան, եւ ի՞նչն է կարեւոր` դեմները գումարները կա: Օրինակ` 4/14-ի պատասխանատու Հովհաննես Գալստյանը 6 միլիոն 250 հազար դրամ է ստացել` 600 կողմ ձայն ապահովելու համար: 4/15 տեղամասի պատասխանատու Մինաս Շահինյանը 6 միլիոն 250 հազար դրամ է ստացել` 600 ձայն ապահովելու համար, Հովհաննես Մարությանը՝ 6 միլիոն 700 դրամ ապահովելու համար, այստեղ մի քիչ երեւի իրա ջեբից ա տվել, կամ էլ` չգիտեմ, հա կամ էլ էժան ձայներ ունի:

Կարեւորը` այստեղ կան նշումներ: Օրինակ` Արմեն Ազոյանի դիմաց. «Անուշին եւ Հայկին միասին կանչել»: Երվանդ Բեգլարյան. «Երոյին եւ Հովոյին միասին կանչել»: Մի հատ անուն էլ կա` Կուբո, ըստ ամենայնի` քրեական կամ կիսաքրեական հեղինակություն կամ այդպիսի երազանքով ապրող մի անձնավորություն, եւ դեմը գրված է. «Գրիչ հայտ» եւ այստեղ մի քանի անունների դիմաց մենք ի՞նչ ունենք` գրիչ, գրիչ, գրիչ: Ալեն Խաչատրյան` գրիչ, Ստեփան Սահակյան` գրիչ: Էն, որ ահազանգում էին, ասում էին` կարմիր, կանաչ, նարնջագույն... Էն որ ասում են` կարմիր, կապույտ, ծիրանագույն, հանրապետականը մի հատ ըտենց կլիպ ունի, էդ գրիչները ի նկատի ունի, չմտածեք, թե դրոշի գույնն է:

Այստեղ կա արդեն ավելի կոնկրետացված, այսպես ասեմ` առանձնացվել են ընտրողների խմբեր` անուն ազգանունով եւ հեռախոսի համարներով, եւ տակը նշված է, թե... Ես մի ժամանակ ասում էի` ընտրական հարյուրապետ, բայց հիմա պետք է ասեմ` ընտրական հովիվ, թե նրանց ընտրական հովիվները ովքե՞ր են, այսինքն` ովքե՞ր են նրանց առաջնորդում, տանում ընտրական տեղամասեր եւ ապահովում նրանց քվեարկությունը կարմիր, կապույտ, ծիրանագույն գրիչներով:

Ի՞նչ պետք է անի քաղաքացին այսպիսի փաստեր իմանալով: Մուկուչյանը, Դավթյանը, նույնիսկ Մարդու իրավունքների պաշտպանը այս հարցի պատասխանը գիտեն` պետք է դիմի իրավապահ մարմիններին` ոստիկանություն, միանգամից, բայց այստեղ էլ է պրոբլեմ ծագում, որովհետեւ պարզվում է, որ կոմիտաս 56 հասցեում գտնվող տեղամասը ֆաքս է ստացել ոստիկանությունից` 010-27-02-02 հեռախոսահամարից, որտեղ գիտե՞ք ինչ է գրված: Գրված է, թե ՊՊԾ գնդի ո՞ր ծառայողը, քանի՞ ձայն է ապահովելու ՀՀԿ կուսակցության համար:

Ավետիսյան Խաչատուր Արտուշի` հրամանատար: Կա՞ ըսենց մարդ, թե՞ չկա, թող նախաքննությունը ստուգի, Ավետիսյան Սերգեյ Խաչատուրի` 4-րդ գումարտակ, 3 ձայն, Հարությունյան Ռոբերտ Կարենի` 6-րդ վաշտ, 2 ձայն: Ընդամենը 2 ձայն, եւ հույս ունեմ, իրեն արդեն ազատել են գործից: Գրիգորյան Սարգիս Ռոբերտի` 5-րդ վաշտ, 3 ձայն: Եվ այսպես` 60 ոստիկանի անուն ազգանուն ուղարկում են ՍԱՍ սուպերմարկետի ախռանայի պետին, պատկերացնու՞մ եք, եւ հետո ասում են` պետություն է, գիտե՞ք պետությունը ի՞նչ է, մենք պետության շահերով ենք...

Ոստիկանության ծառայողների ցուցակը, որ ասում են` հանկարծ թուրքը չիմանա, ուրախանա, ուղարկում են ՍԱՍ սուպերմարկետի ախռանայի պետին: Սա է իրականությունը, իսկ ի՞նչ է ասել ԿԸՀ-ն այս բանի մասին, այս փաստաթղթերի կապակցությամբ: Չի նկատել, ասել է` էս բանը, էստեղ տենում եք, էստեղ, որ գրած ա օքեյ, էդ օրենքի տառին չի համապատասխանում, պտի գրած լինեի օկայ, որպեսզի օրենքի տառին համապատասխաներ:

Մուկուչյանը այս ամբիոնից ասում է, նույնիսկ մեզ, որ չեն դիմել, մենք մեր նախաձեռնությամբ վարույթ ենք իրականացրել: Մամուլի հրապարակումների մասին` մամուլը այս հրապարակումը չի տեսել, եւ դրա համար եմ ասում` քաղաքական տեսողության խնդիր է, եւ հետո էլ ասում է` դա կապ չունի ԱԺ ընտրությունների հետ, սա ուրիշ ընտրություն է:

Սա կոնկրետ ընտրության մասին չի, սա հանցավոր խմբի եւ հանցավոր կազմակերպության գործունեության մասին է, եւ այդ հանցավոր կազմակերպության անունը Հայաստանի հանրապետական կուսակցություն է, եւ ես դա կապացուցեմ ցանկացած ատյանի առաջ, եւ այդ կուսակցության ղեկավարը Սերժ Սարգսյանն է` էս հանցավոր խմբի ղեկավարը: Հիմա, կնկատե՞ք, չե՞ք նկատի, էդ ուրիշ պրոբլեմ է, բայց ամենամեծ պրոբլեմը էն ա, որ ՀՀ հարյուր հազարավոր քաղաքացիներ բազմաթիվ ստահակների թողել են մտնել իրենց ննջարաններ եւ բաղնիքներ, այ, էս ա պրոբլեմը: Շնորհակալ եմ:

Է.ՇԱՐՄԱԶԱՆՈՎ

-Հաջորդ ելույթի համար` Նաիրա Զոհրաբյան, հետո` Գեւորգ Կոստանյան, իսկ ես դեռ կխոսեմ:

Ն.ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Հարգելի խորհրդարան, հարգելի գործընկերներ, ես չգիտեմ, ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների բարձր ինդեքսից է, թե՞ ջերմային ֆոնի բարձր պրեսսինգից է, էս քանի օրը, ինչ-որ այս հաշվետվությունների ժամանակ ինչ-որ տարօրինակ տրանսֆորմացիաներ են, տարօրինակ հայտարարություններ են հնչում այս ամբիոնից: Գլխավոր դատախազը հայտարարում է, որ դատախազության ոլորտում կոռուպցիոն ռիսկերը զրոյացված են, այսինքն`  ի դեմս 332 դատախազների, ունենք սրբադասության հավակնորդների: Ի՞նչ է մնում մեզ` մնում է դիմել Մայր աթոռ` գոնե սկզբի համար 330 դատախազի սրբերի կարգը դասելու, կանոնակարգելու համար: Այստեղ որոշ պատգամավորներ փորձում են բռնանալ մնացած պատգամավորների` գլխավոր դատախազին հարց տալու իրավունքի վրա` ասելով, որ ինքը քննության չի եկել, հարցաքննության չի եկել, եւ դառնում են դատախազի, կարծես թե հասարակական հիմունքներով պաշտպանը:

Հնչում է, հիմա լսեցինք մեկ այլ հաշվետվություն: Զարմանալիորեն նույնպիսի ստերիլ, ինչ-որ ջերմոցային, իդեալական, միջավայրի վերաբերյալ: Պարոն Մուկուչյան, ու՞մ հայտնի չէ, որ մեր երկրում կա տոտալ անվստահություն ընտրական գործընթացների հանդեպ, ու՞մ հայտնի չէ, որ իշխող կուսակցությունը բոլոր ժամանակներում` մեր անկախության բոլոր տարիներից սկսած մինչ այսօր օգտագործել, օգտագործում եւ ցավոք սրտի` դեռեւս օգտագործելու է վարչական ռեսուրսը: Դա փաստ է, եւ պետք չէ այստեղ որեւէ կառույցի ղեկավար հագնի սրբի վեղար եւ հայտարարի, որ իր համակարգում ամեն ինչ իդեալական է, որ կոռուպցիոն ռիսկերը զրոյացված են, որ վարչական ռեսուրս, եթե կիրառվում է, ապա դա չի ազդում ընտրության արդյունքի վրա, եթե կարծում եք` ազդել է, դիմեք իրավապահ համակարգին:

Մենք շատ լավ ծանոթ ենք այդ շղթային` իրավապահ համակարգ, վարչական ռեսուրս, եւ ցավոք սրտի, այո, նաեւ հուսահատված քաղաքացի, որը այլ ելք չի տեսնում, քան դառնալ այս ամբողջ անօրինական շղթայի մի մասը, մինչ այն պահը, որ մեր երկրում ինչ-որ բան կփոխվի՞, թե՞ չէ: Ու՞մ հայտնի չի, որ առնվազն նոսենս է, որ Գյումրու ընտրությունների ժամանակ 34 տոկոս ստացած թեկնածուն բոնուսախեղդ է լինում, չգիտես ի՞նչ օրենքի թույլտվությամբ, եւ դառնում է քաղաքապետ, իսկ ընդդիմության թեկնածուն, որ ընդդիմադիր քաղաքական ուժերը միասին շատ ավելի ձայն էր ստացել` ընդդիմության միացյալ թեկնածուն, մնում է խաղից դուրս:

Հիմա, մենք անընդհատ փորձեցինք, հրավիրեցինք անգամ մաթեմատիկներ` հասկանալու, թե Բալասանյան Սամվելի 34 տոկոսը էդ ի՞նչ ֆոկուսներով դարձավ հիսունքանի տոկոս, մենք չհասկացանք: Միգուցե, մեր հրավիրած մաթեմատիկները չունեին այդ իմացությունը:

Այո, ո՞նց է լինում, որ բոլոր քրեական կատարողական հիմնարկներում, բոլոր հոգեբուժարաններում, չգիտես ինչու՞, այդ կոնտինգենտը գնում եւ ընտրում է իշխող կուսակցությանը: Կարող է իշխող կուսակցությունը այդ կառույցներում հատուկ մագնիտիզմ ունի, ինչ-որ ձգողականության ուժ կա այդ կառույցներում իշխող կուսակցության հանդեպ: Պրն Մուկուչյան, գիտեք, ամեն ինչ կարելի է արդարացնել, ամեն ինչ կարելի է ասել, որ գիտե՞ք այսպես է, օրենքը սա թույլ է տալիս: Այո, մեր երկրում օրենքը շատ բան թույլ չի տալիս: Ընտրական օրենսգիրք փոխեցինք, որ օնլայն պետք է հեռարձակվի տեղամասերից, բայց բազմաթիվ դեպքեր եղան, որտեղ զարմանալիորեն, այն տեղամասերում, որտեղ մարդկային մեծ կուտակումներ կային, որտեղ, չգիտես ինչի՞ շատ մեծ ռազռիվով հաղթել էր իշխող կուսակցությունը, չգիտես ինչի՞ օնլայն հեռարձակումը խափանվեց:

Այնպես որ, կարծում եմ` այս հարթակը, այս բարձր ամբիոնը նրա համար է, որ մենք ոչ թե գանք եւ սրբադասենք մեր կառույցներին, մեր կատարած աշխատանքը` ասելով, որ ամեն ինչ օքեյ է, որեւէ խնդիր չկա, այլ` անկեղծորեն միմյանց հետ փորձենք լուծումներ գտնել: Օրինակ` մենք կիրառկեցինք ռեյտինգային ընտրակարգը, եւ ռեյտինգայինը ցույց տվեց, որ բացարձակ ապաքաղաքական ընտրակարգ է, որը բացարձակ չի աշխատում առնվազն ՀՀ-ում: Մտածենք այդ ընտրակարգը փոխելու մասին կամ քանի որ ես չհասցրեցի գլխավոր դատախազի ելույթի քննարկման ժամանակ ելույթ ունենալ, որովհետեւ հանդիպում էի Եվրոպական Միության դեսպանի հետ, եւ զարմանալիորեն քննարկում էինք այն հարցը, ինչի վերաբերյալ գլխավոր դատախազը ասեց` թյուր պատկերացում կա, թե մեր երկրում կալանքը, որպես խափանման միջոց համատարած է ընտրվում: Լավ, եթե մենք քաղաքական դալտոնիկներ ենք կամ ամեն ինչի վերաբերյալ թյուր պատկերացում ունենք, բա էդ Եվրոպական դատարանը ինչի՞ է այդ հարցի վերաբերյալ արդեն ահազանգ հնչեցնում, եւ մենք լրջագույն խնդիրներ ենք ունենալու Եվրոպական դատարանում, անիմաստ տեղը, շատ դեպքերում` ոչ արդարացված կերպով կալանքը, որպես խափանման միջոց ընտրելու:

Այնպես որ, ես կարծում եմ` պետք է հարգել այս ամբիոնը, պետք է հարգել խորհրդարանին, եւ փորձել բաց խոսել խնդիրների մասին: Այո, մեզանում կա տոտալ անվստահություն ընտրական համակարգի, ընտրությունների նկատմամբ: Ինչքան էլ մենք Ընտրական օրենսգիրք փոխել, ինչքան էլ փորձենք սողանցքները, լյուֆտերը փակել ընտրակեղծարարության, քանի դեռ խաղի կանոնը մնացել է նույնը, քանի դեռ մեզանում գործում է` «Հաղթողն ստանում է ամեն ինչ, պարտվողը կորցնում է ամեն ինչ» բանաձեւը, մենք լրջագույն խնդիրներ ենք ունենալու, եւ այո, ցավոք սրտի, մենք, հանրությունը ինքը նաեւ ընտրությունից-ընտրություն կարծես դառնում է այս արատավոր շղթայի մի մասը:

Մեղավորը ժողովուրդը չի, հանրությունը մեղավոր չի, քաղաքացին մեղավոր չի, որ ինքը չի վստահում քո ընտրական համակարգին: Մեղավորը քաղաքական ուժերն են, այո, մեղավորը իշխանությունն է, որ չի կարողանում իր մեջ գտնել քաղաքական այնքան կամք, ընդամենը իմիտացիոն հայտարարություններից առաջ անցնելու համար:

Քանի որ մի փոքր ժամանակ կա, քիչ առաջ ինձ դիմեցին, որը կապ չունի այս խնդրի հետ, քաղաքացիներ, ես պետք է, բնականաբար, մենք այս խնդրով զբաղվենք, օգոստոսի 1-ից «Փառքին Սիթի» ծառայությունը, կարծես` մտադիր է բարձրացնել 1 ժամվա էսեմես հաղորդագրություններով կատարվող վճարը կարմիր գծերի վերաբերյալ: Սա բացարձակ անթույլատրելի է: Ես հիմա, այս ամբիոնից դիմում եմ քաղաքապետարանին: Դուք շատ լավ գիտեք, որ ոչ բոլոր կարմիր գծերի մոտ են տեղադրված տերմինալներ, եւ հիմնականում մարդիկ վճարումները կատարում են էսեմես հաղորդագրությունների միջոցով: Մենք ասում ենք` հանեք այդ կարմիր գծերը, դուք ասում եք` օգոստոսի 1-ից պետք է 50 %-ով կայանման վճարի գինն ավելացնել: Սա լրջագույն խնդիր է առաջացնելու, եւ քանի դեռ խնդիրը չի առաջացել, հորդորում եմ պատկան կառույցին, հետ կանգնել այս չակերտավոր փառահեղ գաղափարից: Շնորհակալություն:

Է.ՇԱՐՄԱԶԱՆՈՎ

-Շնորհակալութուն։   Պրն Կոստանյան, համեցեք։

Գ.ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ

-Շնորհակալ եմ։ Գիտե՞ք, հարգելի գործընկերներ, եթե այսօր գլխավոր դատախազի հաղորդման ներկայացումը չնախորդեր Տիգրան Մուկուչյանի հաղորդման ներկայացմանը, այս հարցադրումներից կարելի էր հետեւության հանգել, որ գլխավոր դատախազը Տիգրան Մուկուչյանն է, որովհետեւ հարցերի մեծ մասը, գերակշիռ մասը, որոնք տրվում են Մուկուչյան Տիգրանին՝ որպես Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի նախագահ, իր լիազորություններից ոչ միայն դուրս են, այլ, եթե ինքն այդ լիազորությունների իրականացման մեջ մտներ, Տիգրան Մուկուչյանին կարելի էր դատի տալ՝ առնվազն իշխանազանցության համար։ Այդչափ ակնհայտ է, որ այս բոլոր հարցերը, որոնք հիմա բարձրացվում են, սրանք ուղիղ Քրեական  օրենսգրքի հետ առնչություն ունեցող հարցեր են, բոլո՛րը։ Հիմա ես կարող եմ հատ-հատ անդրադառնալ։

Ձայնագրություններ։ Այո՛, բոլորս՝ հասարակությու՛նը, մենք բոլորս, այդ ձայնագրությունները լսել ենք, դրա վերաբերյալ հանրային քննարկումներ անցկացվել են, մենք բոլորս դրան տեղյակ ենք։ Սա ընտրական հանձնաժողովի խնդիրը չի, սա առաջին հերթին իրավապահ մարմնի խնդիրն էր։ Եվ այո՛, մենք պետք է ունենայինք սրա գնահատականը։ Ես հասկանում եմ, որ քաղաքական տեսակետից կամ առնվազն ընտրություններում մրցակցի տեսակետից շատ ողջամիտ է ունենալ ձայնագրություն եւ միանգամից դա բերել որպես փաստ, որը կարող է մյուս մրցակցին անհավասար վիճակի մեջ դնել։ Քաղաքական տեսակետից սա ողջամիտ է, բայց իրավական գործընթացի տեսակետից՝ ո՛չ, որովհետեւ առնվազն մի հարց ծագելու էր ինձ մոտ որպես քաղաքացու, ինձ մոտ որպես ընտրական հանձնաժողովի անդամի կամ առավել եւս ընտրական հանձնաժողովի նախագահի՝ կարո՞ղ է այդ ձայնագրությունները կեղծ են, կարո՞ղ է այդ ձայնագրություններն ամբողջական չեն եւ միջամտություն է եղել բովանդակությունը խեղելու տեսակետից, կարո՞ղ է այդ ձայնագրությունները դիտավորյալ այդ ընտրական գործընթացում սարքված եւ ապա հանրությանը հրամցված փաստեր են։ Կարո՛ղ է, կարող է՝ ո՛չ, բայց Տիգրան Մուկուչյանն այն սուբյեկտը չի, ով ձեր հարցերի պատասխանները պետք է տար։ Դրա համար կա նախաքննության մարմին, դրա համար դատախազություն, առավել եւս գլխավոր դատախազություն։ Եվ եթե այս հարցերը կետ առ կետ, պրն Փաշինյան, հիմա ես կանդրադառնամ, եթե դուք, օրինակ, տայիք գլխավոր դատախազին, դա շատ ողջամիտ կլիներ։ Եվ ես վստահ եմ, դուք կստանայիք ավելի սպառիչ պատասխաններ, քան ակնկալում եք Տիգրան Մուկուչյանից, որովհետեւ այս բոլոր փաստերով նախաքննության մարմինը, դատախազությունը պետք է գնահատականը տա՝ վաղ, թե ուշ, որովհետեւ սրանցից յուրաքանչյուրը առերեւույթ քրեական հանցագործության տարրեր պարունակող փաստեր են։

ՊՊԾ գնդի սպաները ընտրողների ցուցակ են հավաքում, դասական իշխանազանցություն է, եթե դա էդպես է, դասակա՛ն, բայց Տիգրան Մուկուչյանը չի այն սուբյեկտը, ով պետք է ասի՝ հիմա այստեղ իշխանազանցություն է, թե չէ եւ  դրան տա իրավական գնահատական: Դա դատախազության խնդիրն է։ Կարող է էդ ցուցակները կան, կարող է դրանք եւս կեղծիք են:

Ես չեմ ուզում քաղաքական տեսակետից կասկածի տակ դնել, որովհետեւ ես այդ լիազորությունն էլ չունեմ, բայց իրավական տեսակետից չի կարող ինքնին, օրինակ՝ աղբանոցից հայտնված փաստաթուղթը հիմք հանդիսանա՝ իրավական հետեւանքների առաջացնելու համար։ Չի կարա ըտենց բան լինի, որովհետեւ ես ձեզ վստահեցնում եմ, որպես իրավաբան եմ վստահեցնում՝ եթե Մուկուչյան Տիգրանն աղբանոցից գտած փաստաթղթերի հիման վրա իրավական ընթացակարգերը տաներ այնպես, որ ընտրական գործընթացի մյուս մասնակցի իրավունքները խախտեր, ես ինքս էլ իրեն դատի կտայի, անկեղծ եմ ասում։

Վարչական վարույթն այլ հարց է, բայց ձեր բարձրացրած հարցերը, բայց ինքը պարտավոր է այդ ամեն ինչն իմանալ, պրն Փաշինյան, որովհետեւ կարող է ինքը վարչական վարույթի սահմաններում, օրինակի համար, որոշում կայացներ, չգիտեմ ինչ էիք պահանջում, ասենք՝ այս մյուս կուսակցության գրանցումն անվավեր ճանաչեր, թե ի՞նչ, թե ո՞նց, թե ե՞րբ, հա՞, բա հետո, որ պարզվեր, ընդունենք, այդ ձայնագրությունը կեղծված է, բա հետո ո՞նց էին անելու։ Ընտրական պրոցեսն էլ ունի լուրջ առանձնահատկություն՝ ինքն անդառնալի հետեւանքներ ունի եւ չես կարող փոխակերպել։ Սա ընտրական գործընթացի կարեւորությունն է։

Դպրոցների տնօրենների գործողություններ, ոստիկանների գործողություններ, բոլոր այս գործողություններին պարտադիր պետք է իրավական գնահատական տրվի։ Այլ հարց է, մենք կարող ենք հիմա հարցնել, այ, դուք առավել եւս կարող եք գլխավոր դատախազին հարցնել՝ բա ինչի՞ մինչեւ հիմա արդյունք չկա, մյուսին թող պատասխան տար։ Այ սա՛ ողջամիտ ես կդիտեի։

Տիգրան Մուկուչյանի ներկայացրած հաղորդումն իրականում կոնցեպտուալ հաղորդում էր, որն ըստ էության արտահայտեց Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի գործառույթների մեջ մտնող հարցերի ամբողջական պատկեր։ Եվ այս քննադատությունը կամ այս հարցադրումները, որոնք հնչում են, ես ձեզ վստահեցնում եմ՝ որպես իրավաբան, մեծամասնությամբ  առնչություն չունեն Տիգրան Մուկուչյանի գործառույթների հետ։ Բայց ես այստեղ մի շատ կարեւոր հանգամանք կուզենայի ընդգծել։ Ես ձեզ հետ համաձայն եմ, որ այո՛, այստեղ արդեն մենք խնդիր ունենք, այ, տիկին Զոհրաբյանն էլ է ասում՝ ընտրական գործընթացի վերանայում։ Մենք խնդիր ունենք հետեւյալ առումով՝ բա ո՞նց անենք, որ նախաքննության մարմնի գործողություններն ընտրական պրոցեսում այս կամ այն իրավախախտման վերաբերյալ անմիջապես հասանելի լինեն Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովին, որպեսզի ԿԸՀ-ն էլ հիմնավորված եւ օրինական որոշում կայացնի։ Սա հարց է, համաձայն եմ, որ պետք է քննարկել։ Ես առնվազն համոզմունք եմ հայտնում, որ մինչեւ մյուս ընտրություններ անպայմանորեն նախաձեռնվելու են ընտրական գործընթացի այնպիսի փոփոխություններ, որ մենք ունենանք փաստաթուղթ, ունենանք ձայնագրություն՝ աղբարկղից կամ որեւէ այլ տեղից գտնված, բայց դրան անմիջապես, առավելագույնս արագ ժամկետներում նախաքննության մարմինը եւ դատախազությունը տա այնպիսի գնահատական, որը ժամկետային տեսակետից ԿԸՀ-ի համար արդար եւ ճիշտ որոշում  կայացնելու համար հիմք հանդիսանա։ Միանշանակ համաձայն եմ, եկեք նախաձեռնենք։ Այս դեպքում ես վստահ եմ, որ իշխանությունը եւ ընդդիմությունը սերտ համագործակցություն կունենա այդ հարցով։ Անձամբ ինքս ՝ որպես Հանրապետական խմբակցության անդամ, պատրաստ եմ ցանկացածից հետ այս հարցով մաքսիմալ կառուցողական համագործակցել։

Ես կուզենայի անդրադառնալ ընդհանրապես այս ընտրական գործընթացի քրեաիրավական գործոնին, որովհետեւ հարցերի մեծ մասն ըստ էության քրեաիրավական է, դրա համար եմ սրան անդրադառնում։

Ուզում եմ ձեզ հիշեցնել, որ 2015թ. հանրաքվեի արդյունքներն ամփոփելուց հետո ես անձամբ՝ որպես գլխավոր դատախազ, ամփոփել եմ այդ ժամանակահատվածում հանցագործությունների վերաբերյալ հաղորդումները, դրանց քննության ընթացքները, Հանրապետության Նախագահին ներկայացրել եմ առաջարկություն եւ անհրաժեշտություն Քրեական օրենսգրքում փոփոխություններ կատարել՝ սահմանելով թե՛ «ընտրական կաշառք» հասկացությունը, թե՛ ընտրական ակտիվ եւ պասիվ կաշառքների համար խիստ պատասխանատվությունը եւ՛ թե հանձնաժողովների պատասխանատվությունը՝ թե՛ կենտրոնական, թե՛ ընտրատարածքային եւ թե՛ տեղամասային։ Կարծում եմ դա փաստ է, որ հենց դրա հիման վրա Հանրապետության Նախագահի հետ քննարկման արդյունքում այդ օրենքն այսօր գործում է եւ ընտրությունների ժամանակ գործել է։ Այլ հարց է, որ եկեք հասկանանք, թե փաստացի, գործնականում մենք բավարարվա՞ծ ենք այդ Քրեական օրենսգրքի դե ֆակտո գործողությամբ։ Ես անձամբ էլ բավարարված չեմ։ Եկեք տեսնենք, եկեք քննարկենք՝ ի՞նչ անել, որ առնվազն մյուս ընտրություններում այդ խնդիրները շտկենք։ Դա բոլորիս համար խնդիր է, բայց այսօր քննարկել եւ հարցեր ուղղել ԿԸՀ-ի նախագահի՞ն... Վարչական վարույթների տեսակետից, խնդրեմ, միանշանակ խնդիր չունենք, բայց վարչական վարույթն էլ պետք է ունենա ապացուցողական բազա։ Ինքնին ֆորմալ գործընթացի իրականացումը ես վստահ եմ, որ իրականացվել է, բայց այդ ֆորմալ գործընթացի արդյունքում ձեռք բերված ապացույցների արժանահավատությունը, սա արդեն ԿԸՀ-ի խնդիրը չի, առավել եւս, որ սրանց արժանահավատությունը կարող է ստուգվել բացառապես քրեական վարույթի շրջանակներում՝ վկաների հարցաքննության, փորձաքննություններ նշանակելու եւ այլն։

Համենայնդեպս, ես իրոք ուզում եմ փաստել, որ պրն Մուկուչյանի ներկայացրած հաղորդումը ԿԸՀ-ի գործունեության նկատմամբ այն մասով, որը մտնում է իր լիազորության մեջ, ինձ համար բավարար էր, ավելի քան բավարար էր։ Կան խնդիրներ, միանշանա՛կ, բա հենց դրա համար ենք քննարկում, որ լուծում տանք։ Շնորհակալություն։

Է.ՇԱՐՄԱԶԱՆՈՎ

-Շնորհակալություն, պրն Կոստանյան, ինչպես միշտ կառուցողական եւ բովանդակային ելույթի համար։

Այժմ՝ Գեւորգ Պետրոսյան։ Պրն Պետրոսյան, համեցեք, ձեզնից հետո ես հանդես կգամ արտահերթ ելույթով, եթե ժամանակ մնա, պրն Զեյնալյանը կշարունակի, եթե՝ չէ, պրն Զեյնալյան, կխոսեք ընդմիջումից հետո։

Գ.ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Հարգարժան նախագահող, հարգելի գործընկերներ, ես առաջին անգամ չէ, որ հրապարակայնորեն հայտարարում եմ, որ 2017թ. ԱԺ ընտրությունների նախընտրական շրջանն ընթացել է խայտառակ իրավախախտումներով։

Ես համաձայն եմ այն տեսակետի հետ, որ ԿԸՀ-ն լիակատար անգործության մեջ չի եղել, բայց համաձայն չեմ նաեւ այն տեսակետին, թե ԿԸՀ-ն իրավամբ օգտվել է լիազորությունների այն ծավալից, ինչի համար ինքը լիազորված է օրենքով։ Այո՛, եղել են եւ՛ օգտակար նախաձեռնություններ, եւ՛ փորձեր իրավախախտումները կանխելու, բայց ԿԸՀ-ի գործունեությունը վերջին ընտրություններում դրական գնահատելու կամ միայն դրական գնահատելու հիմքեր ես չունեմ։ Կրկնում եմ, այն, որ քարոզարշավն ընթացել է խայտառակ խախտումներով, սա ակնհայտ է։ Ես պետք է չհամաձայնեմ հարգարժան պրն Կոստանյանի հետ, որ պետք է անպայման մի քիչ խմբագրեմ իր ասածը, անմեղության կանխավարկածի ինստիտուտը պահել, փայփայել այս հարցում։ Թույլ է տրվում խախտում, մինչեւ անմեղության կանխավարկածի սկզբունքին հավատարիմ մնալով՝ նախաքննությունը, դատաքննությունն ավարտվի, է ո՞ւմ է արդեն հետաքրքրում այդ ընտրությունների ընթացքում կամ նախընտրական շրջանում թույլ տրված անձի քրեական կամ վարչական պատասխանատվության խնդիրը։ Այսինքն՝ ո՞վ չի տեսել այստեղ այն աղաղակող խախտումները, որ թույլ են տրվել նախընտրական շրջանում։

Ես համաձայն չեմ այն կարծիքին, թե մանկավարժը դասաժամերից դուրս է հրավիրել աշակերտների ծնողին։ Այդ մանկավարժը դասաժամերից դուրս դառնում է ի՞նչ, ձյունանուշի՞կ, թե՞ ձմեռ պապ: Նա պահպանում է իր կարգավիճակը եւ իր ազդեցությունն աշակերտների ծնողների նկատմամբ։ Կամ ո՞վ չի ականատես եղել նախընտրական պաստառները փակցնելու համատարած խախտումներին, որոնք թույլ են տրվել, որպես կանոն, իշխանության թեկնածուների կողմից։ Եվ կանգնել ու ասել, որ ամեն ինչ եղել է օրենքի շրջանակներում, կներեք, բայց իրականությունն այդքան այլակերպելու կողմնակից ես երբեք չեմ եղել։ Կամ անձամբ ինձ զանգում է ոստիկանության ինչ-որ թաղային տեսուչ, ներկայանում է, ասում է՝ ձեր ընտանիքում քանի՞ հոգի է հաշվառված, ովքե՞ր են: Իմ այն հարցին, թե էդ ո՞ր օրենքով եք ղեկավարվում իմ անձնական, ընտանեկան կյանքի մասին տեղեկություններ հայցելու, ասում է՝ գիտե՞ք, ես նոր թաղայինն եմ, փոխել եմ իմ գործելաոճը, ես պետք է ուշադիր լինեմ իմ բնակիչների... Բա այդ ընտրություններից հետո էդ թաղային տեսուչն ուղղակի մրցավազքի է դուրս եկել Խաչատուր Աբովյանի հետ Մասիս սարը մագլցելու հարցում, մինչեւ հիմա չկա այդ տեսուչը, որ իմանա մեր ընտանիքներում ինչ խնդիր կա, մեր բակերում՝ ինչ։ Ես անձամբ եմ սկսում որոշ գործառույթներ իրականացնել բակում հասարակական կարգը պահպանելու ուղղությամբ՝ իմ այն խորին համոզմունքը պահելով, որ դա իմ իրավական պարտականությունը չէ։ Կամ ընտրությունների օրը համատարած կերպով՝ պատճառաբանելով, որ ընտրողները չեն կարողանում քվեարկել, ինչ-որ ուղեկցողներ են հայտնվել, բարի կամքի դեսպաններ, ձեռքերից բռնած, դողդոջուն այդ տարեցներին խնամքով, շոյելով ուղեկցում են ընտրական տեղամաս, քվեատուփից հետո կոպիտ ձեւով հաջողություն են մաղթում, որովհետեւ արդեն նա իր սուրբ առաքելությունը կատարել է։ Հիմա ես կասեմ տարբեր բաներ, պարզապես ես չեմ ուզում հիմա նախընտրական  շրջանի այդ թոհուբոհի ապրումները վերակենդանացնել, բայց որ ընտրությունները եւ ընտրապայքարը խախտումներով են եղել, դա միանշանակ ակնհայտ փաստ է։

Եվ ամենագլխավոր մեղադրանքը, որ ես՝ որպես ընտրող, որպես քաղաքացի եւ որպես «Ծառուկյան» դաշինքի պատգամավոր, ԿԸՀ-ի հասցեին՝ իհարկե, փոխաբերական իմաստով, մեղադրանքը հնչեցնում եմ՝ ոչ օբյեկտիվ լինելու մեջ։ Ես չեմ կարող, կրկնում եմ, հանուն ճշմարտության չասել, որ այո՛, ԿԸՀ-ն նաեւ ընտրությունների օրը փորձել է որոշ դեպքերում կանխել խախտումներ, բայց որ վարվել է ոչ օբյեկտիվ, կարծում եմ՝ այդտեղ ես սուբյեկտիվ մեղսայնացման չեմ գնում։

Հասարակ մի օրինակ, երբ մեր կուսակցության առաջնորդ պրն Ծառուկյանը Տավուշի մարզի մի հուսաբեկ ու հավատաջարդ գյուղացու հետագայում աջակցություն ցուցաբերելու խոստում տվեց, անմիջապես ԿԸՀ-ն՝ խախտելով ՀՀ Սահմանադրության 50-րդ հոդվածը, համաձայն որի՝ անձի համար միջամտող վարչական ակտ ընդունելու դեպքում անպայման անձն ունի նախապես  լսված լինելու իրավունք, այդ նորմը խախտելով՝ անմիջապես դաշինքին նկատողություն հայտարարեց։ Մենք ուրախ կլինեինք, եթե այդ նկատողությունից բաժին հասներ նաեւ ավելի մեծ, աղաղակող խախտումներ թույլ տվող թեկնածուներին։

Ուրեմն, հարգելի ընկերներ, մենք ոչ մեկս որեւէ անձի դեմ, ասել եմ եւ կրկնում եմ, ոչինչ չունենք, մենք ունենք երեւույթների դեմ, մեր թիրախը ոչ թե անձինք են, այլ ապօրինությունը։ Ուզում եմ՝ առիթից օգտվելով, եւ՛ որպես քաղաքացի, եւ՛ որպես իրավաբան ասել՝ ԿԸՀ-ն շատ մեծ առաքելություն ունի երկրում ժողովրդավարության, իրավական կարգեր հաստատելու գործում։ Եվ որքան մեծ է նրա առաքելությունն այդ գործում, նույնքան ավելի մեծ պետք է լինի նրա պատասխանատվությունն այս իրավական, ժողովրդավարական գործընթացների նկատմամբ հանրության վստահության կորստի հարցում։ Շնորհակալ եմ ուշադրության համար։

Է.ՇԱՐՄԱԶԱՆՈՎ

-Շնորհակալություն։ Պրն Զեյնալյան, համեցեք, դուք ելույթ ունեցեք, ես արտահերթով ձեզանից հետո։

Ինքն արտահերթի իրավունք չունի, պրն Փաշինյան։

Պրն Զեյնալյան ջան, համեցեք։

Ա.ԶԵՅՆԱԼՅԱՆ

-Հարգելի գործընկերներ, ես իմ դասախոսությունների մեջ ընտրական իրավունքը բնորոշում եմ որպես շուտ փչացող իրավունք, որովհետեւ եթե ուշացնում ես դրա պաշտպանությունը, այլեւս հնարավորություն չի լինում այն վերականգնել: Այսպիսի ձեւակերպում տվեց նաեւ պրն Կոստանյանը՝ ասելով՝ որ անդառնալի հետեւանքներ է առաջանում։

Ինչո՞ւ են անդառնալի հետեւանքները։ Ընտրական իրավունքի հարաբերություններն այնպիսին են, որ իրար հետ հակասության մեջ են մտնում մի շարք իրավունքներ, մի շարք սկզբունքներ, ժողովրդավարական, իրավական պետության մի շարք սկզբունքներ իրար հետ մտնում են հակասության մեջ, մասնավորապես՝ օրինականության սկզբունքը եւ իրավական որոշակիության կանխատեսելիության եւ իրավական անվտանգության սկզբունքները։ Երբ այս հակասությունն առաջանում է, նախապատվությունը տրվում է իրավական անվտանգության սկզբունքին, երբ ընտրություններն ավարտվել են, արդեն մանդատները բաշխված են, ԱԺ-ն գործում է եւ տարիներ հետո քրեական վարույթով հաստատվել է, որ տեղի է ունեցել ընտրական իրավունքի խախտում, ապա այլեւս ընտրությունների արդյունքներն անվավեր չեն կարող ճանաչվել։ Սա այս առանձնահատկությունն է, բայց այս առանձնահատկությունները Հայաստանում բացառապես բացասական հետեւանք են ունենում քաղաքական փոքրամասնության համար: Եվ սա խախտում է ամենակարեւոր սկզբունքն իրավական եւ ժողովրդավարական պետության՝ արդարության սկզբունքը: Ընտրական իրավունքի առանձնահատկություն ասելով մենք պիտի չհասկանանք այնպիսի խորամանկություններ, հնարքներ, որպեսզի այն միշտ կոտրվի ընդդիմության գլխին, միշտ կոտրվի քաղաքական փոքրամասնության գլխին։ Եվ ընտրական իրավունքն ունի նաեւ այսպիսի մի առանձնահատկություն, որ ապացուցման շեմն այստեղ չափազանց ցածր է դրված, ընտրական իրավունքում օգտագործվում է այսպիսի եզրույթ՝ գործոն, որը կարող է ազդել ընտրության արդյունքների վրա։ Այստեղ «Կարող է» եզրույթը նշանակում է՝ ազդելու ունակություն, հավանականություն ընդամենը ազդելու։

Եվ վարչական վարույթը, որն իրականացվում է ընտրական պրոցեսների ժամանակ, պիտի առաջնորդվի հետեւյալ սկզբունքով՝ եթե կա գործոն, որ ընդամենն ունակ է ազդել արդյունքի վրա, ապա նա պետք է ունենա  իրավական եւ քաղաքական հետեւանք, իսկ հետագայում, երբ դա կփոխանցվի դատախազությանը, ապա դատական պաշտպանության իրավունքի բոլոր պահանջների պահպանմամբ կկայացվի համապատասխան ակտ, մարդիկ կենթարկվեն քրեական պատասխանատվության կամ չեն ենթարկվի քրեական պատասխանատվության։ Բայց այստեղ՝ ընտրական իրավունքում, գործում է քաղաքական պատասխանատվության ինստիտուտը։ Հետեւաբար, այստեղ մեր տեսակետները պրն Կոստանյանի հետ տրամագծորեն տարբերվում են։ Դա պայմանավորված է ընտրական իրավունքի առանձնահատկությամբ եւ նրանով, որ ընտրության արդյունքներում ձեւավորվում է քաղաքական իշխանություն, որը պետք է ունենա լեգիտիմություն, որպեսզի կարողանա ապահովել մնացած բոլոր բարիքների իրականացումը։ Եթե քաղաքական իշխանությունը չեղավ լեգիտիմ եւ չունեցավ վստահություն, ապա չի կարողանալու ապահովել ամեն ինչ՝ այն, ինչ խոսվում է այստեղ, ի թիվս այլոց, նաեւ տնտեսական առաջընթաց, զարգացում եւ այլն,  ի վերջո, ապահովի մարդկանց երջանկության իրավունքը, բավարարվածության զգացողությունը։ Դրանք սերտորեն կապված են, եւ այստեղ կշեռքի նժարին դրված է այն բարիքներն ու արժեքները, որի մասին ես խոսեցի։ Դրա համար ընտրական իրավունքում ընտրական վարչարարության մեջ դրված է այս սկզբունքը, որը հենց երաշխավորում է իրավական եւ քաղաքական հետեւանքներ։ Եթե կա գործոն, որն ունակ է ազդել, եթե առերեւույթ այդ տեսագրությունները, ձայնագրությունները, թղթերը կեղծված չեն, ապա դրանք պետք է առաջացնեն քաղաքական հետեւանքներ։

Դատավարական իրավունքների վերաբերյալ։ Նույն ընտրական իրավունքի վարչական դատավարությունում մի շարք երաշխիքներ են տրամադրված, մի շարք իրավունքներ են տրամադրված կողմին՝ պայմանավորված դարձյալ այս արագ քննելու սկզբունքով, որովհետեւ ընտրական իրավունքը, ինչպես ասացինք, արդեն շատ շուտ փչացող իրավունք է։ Իսկ վարչական վարույթում, որն իրականացվում է մինչեւ դատարանը, այս իրավունքները չկան տրամադրված, եւ բացարձակապես անարդյունավետ է լինում ընտրական հանձնաժողովներում ընտրական վեճերի քննությունը եւ ընտրական իրավունքի վերականգնումը։

Ես պատահական չէր, որ հարցրեցի՝ երբեւէ եղե՞լ է, որ ընտրվելու իրավունք ունեցող սուբյեկտի իրավունքն ընտրություններից հետո վերականգնված լինի։ Չկա՛ այդպիսի դեպք, հնարավոր չի վերականգնել։ Հետեւաբար, այս նախադատական վարույթը պիտի չափազանց հավասարակշռված լինի։ Կրկնում եմ, բոլոր դեպքերում չի, որ այն պետք է կոտրվի քաղաքական փոքրամասնության գլխին, այն նաեւ պետք է հավանականություն ունենա, որ դրանից պետք է բացասական հետեւանքներ ունենա նաեւ քաղաքական մեծամասնությունը, որ Հայաստանում երբեք չի եղել։

Ասվում է, որ ընտրական պրոցեսները, դրանք ականապատ դաշտ չեն։ Այսպիսի տերմին օգտագործվում է կամ համեմատություն արվում է։ Այո՛, ականապատ դաշտ չէ, դա նաեւ չպիտի լինի ականապատ դաշտ քաղաքական փոքրամասնության կամ քաղաքացիական հասարակության համար: Այս դաշտով մինչեւ վերջ երբեւէ չի հասել քաղաքական փոքրամասնությունը կամ քաղաքացիական հասարակությունը, միշտ ականի վրա պայթել է, իսկ իշխանությունն այս ականապատ դաշտը ստեղծել է, որպեսզի քաղաքական փոքրամասնությունը կամ քաղաքացիական հասարակությունը երբեք դրանով չանցնի: Դա  պաշտպանում է միայն քաղաքական մեծամասնությանը։ Եվ այս ականապատ դաշտ եզրույթը միայն դրա համար չէ, որ պետք է օգտագործվի, այլ նաեւ պետք է օգտագործվի քաղաքական փոքրամասնության համար։

Ես ասացի, որ քրեակատարողական հիմնարկներում կամ հոգեբուժական հիվանդանոցներում ամբողջությամբ քվեարկել են քաղաքական մեծամասնության օգտին։ Սա մեր հետազոտությունների կամ մեր ուսումնասիրությունների արդյունքն է։ Սա  խոսում է նրա մասին, որ այս հաստատություններում մարդկանց կամքն ազատորեն չի ձեւավորվել եւ «շառից ու փորձանքից հեռու», բոլոր դեպքերում քվեարկել են քաղաքական մեծամասնության օգտին։ Այս եզրույթի համար ներողություն եմ խնդրում, մեջբերում էր ուղղակի։

Այլոց փոխարեն քվեարկության վերաբերյալ, որ ցուցակների հրապարակումը եւ տեղամասերից հեռարձակումը բացահայտեցի, որ մինչ այդ եղած խոսակցությունները սին էին եւ առանց հիմքերի։

Հարգելի գործընկերներ, մեզանից յուրաքանչյուրը նախորդող ընտրությունների ժամանակ հանդիպել է դեպքերի, երբ իր ընտանիքի անդամները գնացել են տեղամաս եւ տեսել են, որ իրենց փոխարեն քվեարկված է։ Այս դահլիճում կան մարդիկ՝ հենց քաղաքական մեծամասնությունից, ում ընտանիքի անդամները Սահմանադրության հանրաքվեի ժամանակ գնացել են տեղամասեր ու տեսել, որ իրենց փոխարեն քվեարկված է։ Այն, որ այս ընտրությունների ժամանակ այլոց փոխարեն քվեարկելու դեպքեր չեն հայտնաբերվել, դա ցուցակների հրապարակումով է պայմանավորված։ Եվ այս ինստիտուտը պետք է պահպանել եւ զարգացնել, իսկ նախկին ընտրությունների ժամանակ չեն փարատվել այն կասկածները, որ այլոց փոխարեն եղել են քվեարկություններ։ Ես եւս մեկ անգամ ընդգծում եմ ստորագրված ցուցակների հրապարակման կարեւորությունը։

Դատավարական իրավունքների վերաբերյալ եմ ուզում ասել՝ որպես ոչ արդյունավետ մեխանիզմ։ Ընտրությունների ընթացքում հայց ներկայացնել դատարան, նշանակում է անցնել մի հատ դարձյալ ականապատ դաշտով։ Շատ-շատ դեպքերում հնարավոր չի եղել Վարչական դատարան ներկայացվող հայցն ապահովել, որպեսզի ստանա ԿԸՀ-ն կամ առավել եւս այն քաղաքական ուժը, ում դեմ ներկայացվում է այդ հայցը։ Հնարավոր չի դա ապահովել։ Ինչո՞ւ հնարավոր չի ապահովել՝ մարդիկ ժամը 6-ից հետո  գրասենյակները փակում, գնում են։ Դրա համար չափազանց կարեւոր է էլեկտրոնային եղանակով հայցերի ներկայացման ինստիտուտի ներմուծումը, նաեւ վարչական բողոքների ներկայացման ինստիտուտը։ Մենք «Էլեկտրոնային ստորագրության եւ թվային փաստաթղթի մասին» օրենք ունենք, ունենք Սահմանադրական դատարանի որոշում, ընդամենը հարկավոր է ունենալ համակարգչում տեղադրված ծրագիր, որն անվճար ներբեռնվում է, եւ մկնիկ։ Ստորագրության վրա աջ քլիկ ես անում, այսպես ասած, եւ պարզվում է այն  ստորագրությունը համապատասխանո՞ւմ է իսկությանը, թե՞ ոչ, համակարգն ինքն իրեն ասում է։ Ոչինչ պետք չի ներդնել, ընդամենը պետք է բացել էլեկտրոնային հասցե։ Էլեկտրոնային հասցե էլ ունեն, իրենք էլեկտրոնային հասցեով հաղորդակցվում են իրար, բայց մեզ չեն տրամադրում, որպեսզի հատուկ խոչընդոտներ ստեղծեն, լրացուցիչ մեկ ական տեղադրվի, որ չկարողանաս այդ ճանապարհով անցնել։

Վարչական դատարանում չի քննվել մեր հայցերը։ Ինչո՞ւ, որովհետեւ ժամկետը լրացել է։ Դարձյալ այս ընտրական իրավունքի, չակերտավոր ասած, առանձնահատկությունները կոտրվել են ընդդիմության գլխին։

Ապահովվե՞լ է արդյոք դատական պաշտպանության իրավունքը։ Ի՞նչ ուզում եք, հորինեք, ի՞նչ արդարացում ուզում եք, բերեք, չի՛ ապահովել դատարանի մատչելիության իրավունքը։ Ժամանակին մուտքագրվել է, մնացած ամեն ինչը բաներ են, վիզային է ընդամենը՝ արդարացում։

Ես արձանագրում եմ, որ ԿԸՀ-ի եւ ընտրական հանձնաժողովների ձեւավորման այս մեխանիզմն արդյունավետ չեն եւ արտադատական կարգով իրավական պաշտպանության մեխանիզմը բավարար չի, պատշաճ չի, եւ այս ընթացակարգը, որ սահմանված է՝ եթե կուսակցությունը գտնում է, որ մեկ այլ կուսակցություն խախտում է իր ընտրական իրավունքը, չի կարող անմիջականորեն դիմել դատարան՝ գրանցումն ուժը կորցրած ճանաչելու պահանջով։ Շնորհակալություն։

Է.ՇԱՐՄԱԶԱՆՈՎ

-Շնորհակալություն, պրն Զեյնալյան։

Այժմ ես հանդես կգամ արտահերթ ելույթով։

Հարգելի տիկին փոխխոսնակ, հարգելի պրն հիմնական զեկուցող, հարգելի խորհրդարան, սիրելի հայրենակիցներ, խոսքս կկառուցեմ երկու մասից։ Առաջին մասը կվերաբերի ԿԸՀ-ի գործունեության վերաբերյալ հաղորդմանը, երկրորդը՝ իմ որոշ գործընկերների գնահատական էլ չասեմ, մեղադրանքների վերաբերյալ մեր կարծիքին։

Ուրեմն, ԿԸՀ-ն այս ընթացքում իրականացրել է լուրջ գործունեություն նոր Ընտրական օրենսգրքի պայմաններում։ Եվ պետք է նշեմ, որ եթե ամբողջական ներկայացնենք թե՛ դիտորդական առաքելությունների ներկայացուցիչների, թե՛ ընտրություններից հետո պառլամենտ, չասեմ ներխուժած, պառլամենտում մանդատ ունեցող քաղաքական բոլոր ուժերի գնահատականները, ապա մենք կարող ենք ընդհանուր մի բան ասել, որ ԿԸՀ-ն կարողացել է Ընտրական օրենսգրքով իրեն վերապահված լիազորությունները լավ իրականացնել:

Հիմա, որպեսզի խոսքս մերկապարանոց չհնչի, փաստերով խոսեմ։

Պրն Մուկուչյան, ձեր հանձնաժողովը, ըստ իս, ապահովել է լիակատար թափանցիկություն, չի եղել մի հաղորդում՝ մամուլում կլինի, ընդդիմադիր մեր գործընկերների կողմից կլինի, միջազգային դիտորդական առաքելության ներկայացուցիչների կողմից կլինի, թե վստահված անձերի կողմից կլինի, որին օպերատիվ կերպով ընտրական հանձնաժողովը եւ ԿԸՀ-ն չարձագանքեն։

Երկրորդը՝ յուրաքանչյուր գործընթացի վերաբերյալ գնահատական տալիս են արդյունքները: Պառլամենտական ընտրությունների ժամանակ եղել են միջազգային դիտորդական առաքելություններ, որոնք տվել են եզրակացություն։ Եվ Հայաստանի ընտրությունների ամենամասնագիտացված դիտորդական առաքելությունը, հըլա ԱՊՀ-ն չեմ ասում, ԱՊՀ-ն դնում ենք մի կողմ, ԵԱՀԿ/ԺՄԻԳ-ն, ի՞նչ է ասում ԵԱՀԿ/ԺՄԻԳ-ն, մեջբերում եմ. «Ընտրությունները լավ էին կազմակերպված եւ ապահովված էր հարգանք հիմնարար ազատությունների հանդեպ», մեջբերման ավարտ։ Այս նույն կարծիքը կիսում է ԱՄՆ-ի դեսպանությունը՝ տարածված հայտարարության մեջ, ավելացվում է հենց Միացյալ Նահանգների դեսպանության հայտարարության մեջ, մեջբերում եմ. «Հնարավոր եղավ ապահովել ընտրական ընթացակարգերը՝ առանց լուրջ միջադեպերի», մեջբերման ավարտ։

Սա ի՞նչ է նշանակում։ Սա նշանակում է, որ ընդհանուր առմամբ ՀՀ-ում տեղի ունեցած ընտրական գործընթացները եղել են օրենքին համապատասխան եւ ՀՀ ստանձնած միջազգային պարտավորություններին համապատասխան։ Կոնկրետ ասած՝ դրանք եղել են ժողովրդավարական ընտրություններ։

Իսկ այստեղ ի՞նչ ենք լսում։ Այստեղ լսում ենք՝ տոտալ ընտրախախտումներ, խայտառակ ընտրախախտումներ։ Ապրիլից հետո ես նման բան չէի լսել ո՛չ «Ելք»-ից, ո՛չ էլ «Ծառուկյան» դաշինքներից։ Ես չեմ լսել։

Երկրորդը՝  խոսք գնաց Երեւանի ընտրությունների վերաբերյալ։ ԿԸՀ-ն նույնիսկ երեւանի ավագանու ընտրությունների ժամանակ արել է քայլեր, որոնք օրենքով պարտադրված չեն եղել, բայց ինքը եւ՛ ցուցակների հրապարակումը, եւ՛ տեսանկարահանումը թույլատրել է։ Ճի՞շտ եմ, պրն... Բա սրա մասին ինչի՞ չենք խոսում։ Օրենքն իրեն չի պարտադրել, որ Երեւանի ընտրություններում ցուցակները հրապարակի եւ տեսանկարահանում իրականացնի, բայց ԿԸՀ-ն սա արել է։ Սա դրակա՞ն է, թե՞ չէ, եղբայրներ։ Իհարկե՛ դրական է։

Եվ վերջում։ Իմ գործընկերը խոսեց խորհրդային ժամանակների անեկդոտների մասին, ես էլ հիշելով Խորհրդային Միությունը, հիշեցի սպառազինությունների մրցավազքը։ Եվ այս դահլիճում այսօր որոշ ելույթներում ես տեսնում էի ավելի շատ ընդդիմադիր  երեւալու մրցավազք: Չի՛ կարելի: Եթե մենք  ասում եք՝ ՀՀԿ-ն հանցագործ է եւ այլն, նախ պետք է էլեմենտար կոռեկտություն պահպանել եւ հարգանք ունենալ գործընկերների նկատմամբ։ Անկախ նրանից՝ ես ձեր կարծիքի հետ համամիտ եմ, թե չէ, երբեք հանրապետականներն իրենց թույլ չեն տվել իրենց գործընկերներին վիրավորել։ Սա մեկ։

Երկրորդը՝ Հանրապետականն այն կուսակցությունն է, որի բարեփոխված Ընտրական օրենսգրքի արդյունքում՝ այսօր մենք ունենք այսպիսի ժողովրդավարական միջավայր։

Եվ երրորդ՝ ամենակարեւորը, սա էլ բարեկամական հորդոր ասեմ, խնդրանք ասեմ, առաջարկ ասեմ, կուզեք ընդունեք, կուզեք՝ չէ, բայց ես՝ որպես ձեր կոլեգա, պետք է ասեմ՝ դիմացինի վրա ցեխ շպրտելով՝ ձեր սեփական քաղաքական կշիռն ամենեւին չի ավելանում։ Շնորհակալություն, ցտեսություն։ Կհանդիպենք ընդմիջումից հետո։


Ժամը 1430

ՆԱԽԱԳԱՀՈՒՄ Է ՀՀ ԱԶԳԱՅԻՆ ԺՈՂՈՎԻ ՆԱԽԱԳԱՀԻ ՏԵՂԱԿԱԼ ԱՐՓԻՆԵ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆԸ
 

Ա.ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

-Հարգելի գործընկերներ, շարունակում ենք քննարկել «Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի գործունեության մասին» հաղորդումը: Այժմ «Ելք» պատգամավորական խմբակցության անունից ձայն է խնդրում պատգամավոր Էդմոն Մարուքյանը: Համեցեք, պարոն Մարուքյան:

Է.ՄԱՐՈՒՔՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Հարգելի տիկին փոխխոսնակ, հարգելի գործընկերներ, քննարկում ենք Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի հաղորդումը, եւ բացի այն, որ ես խոսք էի ցանկանում ասել, ստիպված եմ նաեւ պատասխանել մի շարք ելույթների, որոնք մինչ այս եղան:

Ուրեմն, քիչ առաջ, ընդմիջումից առաջ հարգելի փոխխոսնակը՝ պարոն Շարմազանովը, նշեց, որ «Ելք» դաշինքը եւ նաեւ «Ծառուկյան» դաշինքը չեն ասել, որ ընտրությունների ընթացքում եղել են խախտումներ: Ուրեմն, գոնե «Ելք» դաշինքի մասով կարող եմ պատասխանել, որ բա 1000 անգամ, որ ասում էինք՝ զանգվածաբար ընտրակաշառք է բաժանվել երկրում, բա չե՞ք լսել այդ մասին, բա չգիտե՞ք, որ ընտրակաշառքն այս անգամ այնպիսի բնույթ էր կրում, որ, ուղղակի, հերթեր էին գոյացել ձեր շտաբերի մոտ, բա դուք տեղյակ չէի՞ք դրա մասին:

Ցիտում է միջազգային դիտորդական առաքելություններին: Ուրեմն, միջազգային դիտորդական առաքելությունները, նաեւ դեսպանատների հայտարարությունները, բոլորը կարմիր թելով անց են կացրել, նշել են, որ եղել են ընտրակաշառքների բաժանման հավաստի տեղեկություններ, եւ դրանց վերաբերյալ քննություն է պետք իրականացնել:

Հաջորդը՝ գլխավոր դատախազի հետ կապված: Պետք է ասեմ հետեւյալը, որ երկրում պրոբլեմներն այնքան շատ էին, որոնց մեծ մասն այստեղ կարող էր վերաբերել գլխավոր դատախազին, եւ պետք չէր հարցնել, բայց մեր ունեցած հնարավորություններն այնքան էին, որքան կարողացանք այդ եղած ժամանակահատվածում հարցնել, բայց այդ հարցերի մի մասն էլ բարձաձայնվում են հիմա՝ Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի զեկույցի ժամանակ, մի մասը միգուցե կբարձրաձայնվեն Մարդու իրավունքների պաշտպանի զեկույցի ներկայացման ժամանակ եւ այդպես շարունակ, անընդհատ:

Ի՞նչ է եղել: Տեսեք, մենք տվել ենք հաղորդում՝ գլխավոր դատախազի անունից ուղարկված՝ «Ելք» դաշինքի կողմից: Մայիսի     26-ին ներկայացվել է հաղորդում, հուլիսի 10-ն է, մինչեւ այսօր որեւէ տեղեկություն մենք չունենք: Չի ասվում, օրինակ՝ մենք գնացել ենք ոստիկանության ՊՊԾ գունդ, տեսել ենք, որ, օրինակ՝ այն հեռախոսահամարը եւ ֆաքսը, որ դուք ներկայացրել եք, այդտեղից չի ուղարկվել: Կա՞ նման տեղեկություն, նախաքննության մարմինն ունի՞ նման բան, չկա տեղեկություն:

Կա՞ տեղեկություն, որ այս, այս, այս անձինք, որոնք մեր ներկայացրած փաստաթղթերում ներկայացված են որպես ընտրակաշառք բաժանող, մարդկանց բաղնիքը մտնող, չգիտեմ, փասֆորդը, պառոլը «բազե» ասող, այդ մարդկանց հարցաքննե՞լ եք, այդ տարածքի շտաբ գնացե՞լ եք: Այնտեղ այնպիսի անուններ կան, որ բոլորս գիտենք՝ ովքեր են, ճշտե՞լ եք՝ այդ փողը բաժանել են, չեն բաժանել:

Անգամ այնտեղ փաստաթղթերում նյութ կա, որ փող բաժանելու նոր համակարգով վազվրատի ինստիտուտ կա: Այսինքն՝ փողը տալիս են, բաժանում ես, սահմանված չափով ձայները չեկավ, պետք է փողը տանես, այն մնացածը դու հետ տաս, կամ եթե բաժանել ես, գնաս, հետ հավաքես, տանես տաս, որովհետեւ համապատասխան ձայները չես բերել:

Հիմա այդ ուղղությամբ մայիսի 26-ին հաղորդում ենք տվել, հուլիսի 10-ն է, ո՞ւր է հաղորդման մասին տեղեկություն, ո՞ւմ են ձերբակալել, ո՞ւմ են բռնել, ի՞նչ են արել, բայց փորձվեր մի քաղաքացի՝ մի քիչ ընդդիմադիր հայացքներ ունեցող, մի բան աներ: Երբ որ ասում եմ՝ օրենքը սելեկտիվ է կիրառվում, սրա մասին է խոսքը: Բա հաղորդումը տված է, բա զբաղվեք, բա ո՞վ պետք է զբաղվի, բա ե՞րբ պետք է ասենք: Պարզ է, չէ՞, որ, ասենք, ասում եք՝ ինչո՞ւ եք ԿՀ-ին ասում այդ մասով:   ԿՀ-ին ասում ենք իր մասով, գլխավոր դատախազին՝ իր մասով, եւ բոլորն ունեն իրենց գործառույթներն ու առաքելությունը:

Հիմա գամ ԿՀ-ի մասով: Տեսեք, Հայաստանում երկար տարիներ ընդդիմադիր մշակույթի մի մաս է կազմում, երբ որ ասվում է, այս ամբիոնից քիչ առաջ էլ ասվեց, երբ որ ասվում է, որ ժողովուրդը մեղավոր չէ: Գիտե՞ք, ժողովուրդը մեղավոր չի, ժողովրդին ընդհանրապես պետք չի մեղադրել, մենք բոլորս ենք մեղավոր, իշխանությունները, բնականաբար, անպայման մեղավոր են, Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովն է մեղավոր, գլխավորը դատախազը, բոլորը մեղավոր են:

Այո, կա մոտեցում, այդպես է, իշխանություն կրողներն ավելի շատ պատասխանատվություն ունեն, բայց եկեք նայենք նաեւ մեր հայացքով, օրինակ՝ որպես ընդդիմադիր քաղաքական ուժ, «Ելք» դաշինքն ի՞նչ է փորձել անել:

Մենք ի՞նչ ենք ասել, ասել ենք՝ մենք պատրաստ ենք ձեր ձայները պաշտպանել ընտրական տեղամասերում, փորձել ենք 2000 տեղամաս ծածկել Հայաստանում, ստացվել է այնքանով, որքանով ստացվել է, բայց մեծամասնությունը ծածկել ենք: Ի՞նչ ենք մենք արել, մենք հսկել ենք, դպրոցների տնօրենների գործով դիմել ենք ԿՀ, առաջին վարույթը մեր վարույթն է եղել, որը հետագայում ՍԴ-ում օգտագործվում էր: Ցանկացած հաղորդում, որն անհրաժեշտ էր ներկայացնել, ներկայացրել ենք, այսինքն՝ բոլոր գործիքակազմը, ինչ որ եղել է, մենք օգտագործել ենք:

Ի՞նչ էր պետք անել քաղաքացու կողմից, քաղաքացին ի՞նչ պետք է աներ: Քաղաքացին պետք է գնար, ընտրության օրն իր մեկ ձայնով Հայաստանում իշխանափոխություն իրականացներ: «Ելք» դաշինքն ասում էր՝ մենք մտել ենք պրոցեսի մեջ, որ կարողանանք Հայաստանում համակարգային փոփոխություններ բերել, մենք փոփոխությունների ուժն ենք, գնացեք, ձայն տվեք «Ելք» դաշինքին, անհնար է, որ դուք 50 տոկոս եւ ավել ձայն տաք, եւ Հայաստանում իշխանափոխություն տեղի չունենա:

Հակառակ կողմում ի՞նչ եղավ: Ասենք, ինձ համար պրոբլեմ է, որ ես անընդհատ փորձեմ արդարացնել այն մարդկանց, որովհետեւ «ժողովուրդ» ասվածն ինքն ընդհանուր բան է, փորձեմ արդարացնել այն մարդկանց, ովքեր ընտրակաշառք են վերցնում, փորձեմ արդարացնել այն մարդկանց, ովքեր իրենց թաղում մարդկանց հավաքագրում են:

Այսինքն, երբ որ եկան, ձեր դուռը թակեցին, ասացին՝ ընտրակաշառք ենք բաժանում «Հանրապետական» կուսակցության համար, կգրանցվե՞ք, դուք, երբ որ գրանցվում էիք, ո՞վ էր մեղավոր, Մուկուչյա՞նն էր մեղավոր, որ գրանցվում էիք: Որ գրանցվեցիք, հետո գնացին, հետո եկան, անձնագրի պատճեն ուզեցին կամ անձնագիր ուզեցին, տվեցիք, այդ ժամանակ ո՞վ էր մեղավոր: Հետո ընտրության օրը, որ եկան, ասացին՝ դե, եկեք, իջեք, ձեր գազելն արդեն եկել է, գնում եք արդեն ընտրելու, իջաք, գնացիք, խելոք նստեցիք, այդ ժամանակ ո՞վ էր մեղավոր:

Հետո գնացիք, հասաք տեղամաս՝ ձեր մտքում մտածելով, որ կարող եք փողը վերցնել, բայց ուրիշին ընտրել, մտաք, մեկ էլ ասացին, ուրեմն, լսեք, դուք կասեք, որ դուք լավ չեք տեսնում, այ, այս ձեր թաղի Գագասիկը ձեր հետ կգա, օրենքով սահմանված կարգով ինքն օգնողն է, կօգնի ձեզ, կքվեարկեք, որովհետեւ ձեզ չենք էլ վստահում: Այդտեղ էլ չդիմադրեցիք, չէ՞, ու գնացիք, քվեարկեցիք, ձայն տվեցիք «Հանրապետական» կուսակցությանը:

Լավ, պառլամենտական ընտրությունների ժամանակ ստացվեց, այդպես ստացվեց, 49 տոկոս ձայն տվեցիք, Երեւանի ավագանու ընտրությունների ժամանակ ի՞նչ եղավ, այդտեղ ո՞վ էր մեղավոր, որ 70 տոկոս ձայն տվեցիք, ու 70 տոկոս ձայն արձանագրվեց նաեւ այն պատճառով, որ մոտ 100 հազար մարդ, որ գտնվում էր Երեւանում, չգնաց ընտրության, դրանով ՀՀԿ-ի տոկոսն աճեց, դրանով նաեւ ընդդիմադիր ձայները չեկան, տեղ չհասան: Չէ, բայց ո՞վ է մեղավոր, հիմա ո՞վ է մեղավոր, ասենք՝ Մուկուչյա՞նն է մեղավոր, ամբողջ մեղքը Մուկուչյանի՞նն է, բայց ե՞րբ պետք է մենք կարողանանք քաղաքացիների հետ հասնել այն մակարդակին, որ ազնիվ իրար հետ խոսենք:

Այսինքն՝ մենք մեր մասով՝ որպես ընդդիմադիր ուժ, մենք անում ենք մեր գործողություները, դուք ձեր մասով պետք է այդ օրը մի քայլ անեք, այդ քայլն արեք, որ փոխվի: Հիմա այդ քայլն արել եք այդքանով, որքանով արել եք, այդքանով էլ մենք ձեր շահերը կարողանում ենք պաշտպանել:

Սա է իրավիճակը, եւ ես գտնում եմ, որ «հավաքական ժողովուրդ» օգտագործելը նախ սխալ է այստեղ: Կամ կոնկրետ այն մարդիկ, ովքեր գնացին, իրենց երեխաների ապագան վաճառեցին՝ քվեարկելով, հետո որեւէ հաղորդում չներկայացրեցին կամ դրա մասին նախապես չասացին, չեկան վկայություն տալու, որովհետեւ իրենց հեշտ է, հասկանո՞ւմ եք, երբ որ դու փող ես վերցրել, գնացել, ընտրել ես, քեզ համար ամենակարեւոր բանն այն է, որ դու ասես, որ Մուկուչյանն է մեղավոր, ու դու հանգիստ գիշերը կքնես, որովհետեւ կմտածես, որ մեկ է՝ ինձնից բան կախված չէր, բայց, չէ, հենց քեզնից էր բան կախված, սիրելի քաղաքացի:

Ի՞նչ ենք մենք անելու՝ մենք պետք է շարունակենք աշխատել մարդկանց հետ, առաջին՝ որ նրանց սոցիալական վիճակը բարելավվի, որ նրանք խոցելի չլինեն, 10 հազար դրամների գայթակղության զոհը չդառնան, 2-րդ՝ որ այնքան բարձր քաղաքացիական գիտակցություն ունենանք եւ հավատ՝ ընտրական ինստիտուտների նկատմամբ, որ կարող են իրենց ձայնով բան փոխել, որ որեւէ փող չազդի նրա վրա, իր դիրքորոշումն այդ օրը գնա եւ կյանքի կոչի, եւ իր քվեարկությամբ երկրում բան փոխվի:

Սա է վիճակը, այսինքն՝ այլընտրանք այս պահին ես, ըստ էության, չեմ էլ տեսնում, եւ ամեն անգամ չի կարելի, ուղղակի, շանսը բաց թողնել ու ասել, որ գիտե՞ք, բանն էր մեղավոր, չգիտեմ, եսիմ ով էր մեղավոր:

Մնացած մասով մենք սպասում ենք հետեւյալ գործողություններին՝ հարուցված քրեական գործի շրջանակներում մոտավորապես 200 մարդ պետք է հարցաքննվի, չի կարելի ասել, որ հենց այնպես աղբանոցից բան եք բերել, ուզում եք հարցաքնեն: Չէ, աղբանոցից բան չենք բերել, շտաբից ենք բերել, դա նախապատմություն ունի՝ մեր տղաները սպասել են, շտաբից հանել են, գցել են աղբը, այնտեղից հանել, բերել են: Կոնկրետ մարդիկ կան, անուններ կան, պատասխանատուներ կան, ոստիկանության ֆաքս կա, պարզեք, ճշտեք, գտեք, դատի տվեք այդ մարդկանց, եւ այդ ժամանակ կարող եք ասել, որ տեսեք, մենք օրենքն ընտրողաբար չենք կիրառում, այլապես ես այս ամբիոնից կշարունակեմ պնդել, որ Հայաստանում օրենքն ընտրողաբար է կիրառվել եւ կիրառվում է: Սա է, շնորհակալություն:

Ա.ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

-«Հայաստանի հանրապետական» կուսակցություն պատգամավորական խմբակցության անունից ձայն է խնդրում պատգամավոր Գեւորգ Կոստանյանը: Համեցեք:

Գ.ԿՈՍՏԱՆՅԱՆ

-Հարգելի գործընկերներ, ես իմ ելույթում, ըստ էության, անդրադարձա Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի եւ՛ հաղորդմանը, եւ՛ դրա վերաբերյալ հնչեցված քննադատություններին: Հիմա պարոն Մարուքյանի ելույթում տեղ գտած հարցադրումներին առանձին կանդրադառնամ, բայց նաեւ ուզում եմ հիմա, ըստ էության, արդեն փաստեմ, որ Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի հաղորդումը եւ պառլամենտում դրա վերաբերյալ հնչեցված քննադատությունները տրամագծորեն տարբեր են:

Կարող եմ փաստել, որ Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի գործունեությունը դրական ենք համարել բոլորս, որովհետեւ այն քննադատությունները, որոնք հնչեցին հանձնաժողովի հասցեին, դրանք, ըստ էության, հանձնաժողովի լիազորություններից դուրս գտնվող հարցերին էր վերաբերում, բայց միաժամանակ, ես կարծում եմ՝ այս քննարկումները մեզ բոլորիս հանգեցրեցին այն եզրակացության, որ, այո, այնուամենայնիվ, թեեւ եւ՛ միջազգային տարբեր կազմակերպություններ դիտորդական տվեցին իրենց դրական գնահատականը, եւ՛ մենք ինքներս ակնհայտորեն տեսել ենք տարբերությունը ներկայիս, այդ նախորդ ընտրությունների եւ դրան նախորդող ընտրությունների միջեւ, իսկ այդ տարբերությունն ակնհայտ եւ էական էր, այնուամենայնիվ, ես կարող եմ վստահեցնել, որ մենք դեռեւս կարիք ունենք ընտրական գործընթացը, ընտրական օրենսդրությունը կատարելագործել այն ուղղությամբ, որպեսզի մեր հանրային վստահությունն ընտրական գործընթացի եւ հատկապես ընտրության արդյունքների վերաբերյալ լինեն աներեր, բառիս բուն իմաստով:

Այդ տեսակետից ես կոչ եմ անում մեր ընդդիմադիր գործընկերներին եւս՝ ներկայացնել առաջարկություններ, այ, իրենք ո՞նց են պատկերացնում ընտրական գործընթացի կատարելագործման ընթացքը, որպեսզի մենք խուսափենք հաջորդող ընտրությունների ժամանակ, այն խնդիրներից, որոնք հիմա բարձրաձայնում են:

Ես ինքս անհրաժեշտ եմ համարում, որ Ընտրական օրենսգրքի փոփոխությունները լինեն այն չափով, որպեսզի իրավապահ համակարգի գործունեությունն ավելի ներդաշնակ լինի Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի կողմից կայացված որոշումների հետ, եւ ժամանակագրական տարբերությունը չդարձնի անդառնալի թե՛ ընտրական հանձնաժողովի որոշումները, եւ թե՛ ուշացած՝ իրավապահ մարմինների դիրքորոշումների հետ կապված, որովհետեւ, այո, այն բոլոր խնդիրները, որոնք բարձրացվեց մեր գործընկերների կողմից, դրանք քրեադատավարական տիրույթում գտնվող հարցեր են, եւ այստեղ, իրոք, անհրաժեշտություն կա, որպեսզի քննչական մարմինը, ոստիկանական, դատախազությունն ավելի օպերատիվ, ավելի արագ գործընթացներն իրականացնեն այնպես, որպեսզի ընտրական պրոցեսի ընթացքում, ընտրական վեճերի լուծման ժամանակ հանձնաժողովի գործունեության նպատակով, ապահովման նպատակով ստեղծեն անհրաժեշտ իրավական բազա:

Ինչ վերաբերում է պարոն Մարուքյանի հնչեցրած հարցերին, գիտե՞ք, կարող ենք եւս այդ ելույթից հետեւության գալ, ես նման հետեւության եմ գալիս, որ, ըստ էության, մենք գլոբալ տեսակետից հանձնաժողովի գործունեությունը բացասական չենք գնահատում: Այո, մենք ունենք խնդիր, եւ պարոն Մարուքյանը, որ բարձրաձայնում է, որ այս դեպքում ընտրողները գնացին, այսպիսի ընտրություն կատարեցին, այն դեպքում՝ այնպես ընտրություն կատարեցին, այո, այստեղ պետք է նաեւ կուսակցությունները հետեւություն անեն, թե ի՞նչ ձեւով են աշխատում ընտրողների հետ:

Կուսակցությունները պետք է հետեւություն անեն, թե ի՞նչ կոնցեպցիա պետք է կիրառեն ընտրողների նկատմամբ, այսինքն՝ էլեկտորատի ձեւավորման նկատմամբ, որպեսզի ո՛չ փողը գերակայի քաղաքացիական կամքի դրսեւորման տեսակետից, ո՛չ էլ վարչական ռեսուրսը, եթե այդպիսիք եղել են ըստ մեր գործընկերների:

Ես ուզում եմ, որպեսզի մենք իրականում բոլորս պատասխանատվություն վերցնենք եւ զգանք այդ ընտրական գործընթացների նկատմամբ: Ես կարծում եմ, որ այդ պատասխանատվության գիտակցումն ինքնին մեզ պետք է բերի այն համոզման, որ մենք պետք է իրար հետ համակարգված աշխատենք, մենք պետք է, իրոք, փորձենք օրենսդրական կարգավորման տեսակետից աշխատենք:

Այո, մենք ակնկալիք ունենք ընտրական հանձնաժողովից՝ իր գործողությունների համար, իր գործունեության եւ որոշումների համար, բայց արդյո՞ք մենք վերլուծել ենք մեր օրենսդրությունը եւ տեսել ենք, որ մեր ակնկալիքներն արդյոք համապատասխանո՞ւմ են Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի օրենսդրությամբ ունեցած լիազորություններին, թե՞ ոչ, մենք ունենք ակնկալիքներ, որոնք չեն բավարարվում Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի լիազորությունների իրականացմամբ, որովհետեւ օրենսդրությամբ նման հնարավորություններ չունի: Շատ լավ, եկեք դա քննարկենք:

Համենայնդեպս, ես կարծում եմ, որ այս քննարկումը բավականին կառուցողական էր բոլորիս համար, եւ ամեն մեկն իր հետեւությունները կանի, բայց ես ավելի շատ ուզում եմ կրկնվեմ, որ շատ կարեւոր է, որպեսզի իրավական գործընթացներին ընտրական գործընթացի ժամանակ պատշաճ հետեւեն բոլորը, եւ միայն մամուլի հրապարակում, միայն հաղորդագրություններ, խոսքը չի վերաբերում միայն ընտրական գործընթացի մասնակիցներին, խոսքը վերաբերում է նաեւ պետական մարմիններին, որպեսզի չսահմանափակվեն միայն պաշտոնական հաղորդագրավոր տեքստեր, հաղորդագրություններ տալով, այդ ամեն ինչը պետք է ավելի հանրամատչելի դարձնել հասարակության համար, ավելի ընկալելի դարձնել յուրաքանչյուր քաղաքացու համար, միայն այդ դեպքում մեր քաղաքացիների մոտ ավելի վստահություն կառաջանա ընտրական գործընթացի նկատմամբ, որովհետեւ քաղաքացին կարող է չունենալ եւ իրավունք ունի չունենալ պատշաճ իրավագիտակցության մակարդակ, որպեսզի գնահատի Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի կամ իրավապահ մարմինների այս կամ այն մասնագիտական հայտարարությունները:

Համենայնդեպս, մեր խմբակցության անունից ես կարող եմ ասել, որ մենք դրական ենք գնահատում Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի գործունեությունը, եւ ավելին ասեմ՝ ինքնին այս քննարկումները բերեցին այդ համոզման, ոչ թե մենք ի սկզբանե կանխավարկած ունեինք եւ դիրքորոշում ունեիք, որ հես ա գալու ենք եւ Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովին դրական եզրակացություն տանք, այլ ես կարծում եմ՝ բոլորիդ աչքի առաջ քննարկումները բերեցին նրան, որ, այո, Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի լիազորությունների մեջ մտնող հարցերի կապակցությամբ Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովը դրսեւորել է պատշաճ մակարդակ: Շնորհակալություն:

Ա.ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

-Ձեզ եւս շնորհակալություն: Եզրափակիչ ելույթի համար ձայնը տրվում է Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի նախագահ Տիգրան Մուկուչյանին:

Տ.ՄՈՒԿՈՒՉՅԱՆ

-ԱԺ մեծարգո նախագահ, հարգարժան փոխնախագահներ, հարգելի պատգամավորներ, նախ ցանկանում եմ շնորհակալություն հայտնել բոլոր հնչեցված տեսակետների ու կարծիքների համար: Ամեն դեպքում, հաղորդումը ներկայացնելիս հանձնաժողովը փորձեց, հանձնաժողովի անունից ներկայացված դիմումը փորձ կատարեցինք ներկայացնել առավելագույնը բաց, առավելագույնը թափանցիկ՝ մեր ընդհանուր որդեգրած ոճին համապատասխան:

Կարծում եմ՝ այն հարցադրումները, որոնք ներկայացվում էին, որոնք, ըստ էության, վերաբերում էին  ոչ միայն ԱԺ ընտրություններին, չնայած այն հանգամանքին, որ քննության առարկան էր հանդիսանում ԱԺ ընտրությունների արդյունքներով հաղորդումը, նաեւ այլ ընտրությունների, ըստ էության, ավելի շատ բարձրաձայնվում էին առանձին խնդիրներ, որոնք վերաբերում էին ընտրական գործընթացին ընդհանրապես:

Մեկ անգամ եւս ցանկանում եմ փաստել, որ հանձնաժողովն Ընտրական օրենսգրքով նախատեսված բոլոր գործառույթները, որոնք նախատեսվել էին, բոլոր նոր ինստիտուտները, որոնք նախատեսվել էին, դրանք կյանքի կոչվեցին լիարժեք ծավալով:

Ինչ վերաբերում է առանձին ելույթներում հնչեցված, ուրեմն, մոտեցումներին, որոնց մեծ մասը վերաբերում էր նաեւ ինչ-որ տեղ թե՛ աշխատանքի կազմակերպման, թե՛ օրենսդրության կատարելագործման խնդիրներին, միանշանակ, այս հարցերում հանձնաժողովը բաց է՝ տրամադրելու ինչպես ցանկացած տեղեկատվություն՝ կապված այդ իրավանորմերի պրակտիկ կիրառության եւ դրանց ընթացքում ի հայտ եկած խնդիրների հետ, նաեւ պատրաստակամ է տրամադրելու ցանկացած տեղեկատվություն՝ քաղօրենսդրության կատարելագործման հետ կապված քննարկումներ իրականացնելու համար, որովհետեւ իրականում կան խնդիրներ Ընտրական օրենսգրքում, որոնցից որոշներին անդրադարձել է նաեւ Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովը, առանձին ինստիտուտներ, իրավանորմեր, որոնք, կարծում ենք՝ դեռեւս կատարելագործման անհրաժեշտություն ունեն:

Մասնավորապես, օրինակ՝ ընտրողների ստորագրած ցուցակների հրապարակման հետ կապված կարծում ենք, որ ավելի պետք է մանրամասնեցվեն այդ կանոնակարգումները՝ ի՞նչ ժամկետներում դրանք պետք է հրապարակված լինեն, արդյոք հետագայում դրանց վերաբերյալ հարցումներ կատարվելու դեպքում դրանցից տեղեկություններ պետք է տրամադրվե՞ն, թե՞ ոչ, արխիվացվելո՞ւ են, թե՞ ոչ, դիմում-բողոքների վարույթների հստակեցման, կարծում եմ, այս առումով նորմերը կատարելագործման անհրաժեշտություն ունեն, դիտորդական առաքելությունների հետ կապված, ուսուցման ընթացակարգերի հրապարակայնության ապահովման, կեղծ դիտորդ եւ կեղծ լրագրողներ, այսպես, ինստիտուտի հետ կապված՝ ինչպիսի՞ կանոնակարգումներ լինեն, որպեսզի հնարավոր լինի դրանց բացառումը:

Տեղական հասարակական կազմակերպություններում օտարերկրյա քաղաքացիների, դիտորդների ներգրավման ինստիտուտը կատարելագործման խնդիր ունի, թեկնածուների կողմից անհատական հայտարարագրերը, իրենց անձնական հայտարարագրերը չներկայացնելու համար պատասխանատվության մեխանիզմների ամրագրում:

Այսօր մենք խոսում ենք համայնքների խոշորացման մասին, եւ անմիջապես խնդիր է առաջանալու՝ փոքր բնակավայրերում լիարժեք ծավալով տեղամասեր ունենալու կամ չունենալու հետ կապված խնդիրը, որովհետեւ մենք ունենք բնակավայրեր, որտեղ ընդամենը 15, 20 ընտրող է բնակվում, եւ գործում է նույն հանձնաժողովը տեղամասային ընտրական, ինչ մյուս բնակավայրերում: Հանձնաժողովների անդամների թվաքանակի հետ կապված խնդիրը, որովհետեւ նախկինում մեր հանձնաժողովները տեղամասային ձեւավորվում էին 8 անդամից, այսօր արդեն 10 անդամից են դրանք ձեւավորվելու, ինչը կարծում եմ՝ բավականին մեծ թվակազմ է, եւ ավելի փոքր թվակազմով հնարավոր է այդ գործառույթներն իրականացնել:

Նաեւ շատ կարեւոր է Ընտրական օրենսգրքում ամրագրել հնարավորություն՝ նոր մեխանիզմներ եւ տեխնիկական նոր հնարավորություններ փորձարկելու, նոր տեխնոլոգիաներ փորձարկելու տեսանկյունից, որովհետեւ անընդհատ տեղեկատվական այդ նոր տեխնոլոգիաները զարգացում են ապրում եւ, բնականաբար, ընտրական գործընթացում մենք այսօր ներդրեցինք տեխնիկական սարքավորումներ, սակայն կարծում ենք, որ այդ գործընթացը եւս շարունակական բնույթ պետք է կրի:

Կան խնդիրներ այսպիսի, որոնք կարծում ենք, որ օրենսդրական հարթությունում դրանց վերաբերյալ անհրաժեշտ է քննարկումներ, նոր լուծումներ գտնել, նոր մոտեցումներ, եւ դրանք ամրագրել արդեն օրենսդրորեն:

Այդուհանդերձ, թույլ տվեք եւս մեկ անգամ շնորհակալություն հայտնել բոլոր կարծիքների համար, շնորհակալություն հայտնել անկեղծ քննադատության համար, չհամաձայնել առանձին ծայրահեղ ներկայացված գնահատականներին, եւ նշել, թերեւս, մեկ կարեւորագույն հանգամանք, որ ընտրական գործընթացների կատարելագործման տեսանկյունից, իրոք, շատ կարեւոր նշանակություն ունի նաեւ, այսպես, մի սկզբունք, ըստ որի պետք է եւ՛ արածը ներկայացվի, եւ՛ քննադատությունը լինի, բայց արվածը չի կարելի անտեսել, արվածը, կարծում եմ՝ չի կարելի չնկատել եւ չներկայացնել:

Այս առումով մեկ անգամ եւս փաստում եմ, որ հանձնաժողովը բաց է, հետայսու եւս աշխատելու է առավելագույնը հրապարակային, ինչպես որ մենք դա խոստացել էինք հանձնաժողովի կազմավորման ժամանակ, նույն գործելաոճով շարունակելու է հետայսու նաեւ իր աշխատանքները:

Եվ այսօրվա քննարկումներում նաեւ ներկայացված ընդհանուր գնահատականները եւ այլն, մեկ անգամ եւս փաստում են, կարծում եմ՝ անկեղծորեն, որ առարկայական տեսանկյունից չկար Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի կատարած աշխատանքի նկատմամբ, այսպես, թիրախավորված ինչ-որ քննադատություն, ինչը վկայում է այն մասին, որ այդ աշխատանքները կատարվել էին ամբողջ ծավալով:

Մեկ անգամ եւս շնորհակալություն՝ դիմումի, հաղորդման քննարկման եւ ներկայացված բոլոր ելույթների համար: Շնորհակալություն:

Ա.ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

-Ձեզ եւս շնորհակալություն, պարոն Մուկուչյան, կարող եք զբաղեցնել ձեր տեղը:

Հարգելի պատգամավորներ, քննարկում ենք 2016 թվականի ընթացքում «Մարդու իրավունքների պաշտպանի գործունեության, մարդու իրավունքների եւ ազատությունների պաշտպանության վիճակի մասին» տարեկան հաղորդումը:

Ձայնը տրվում է՝ հիմնական զեկուցման համար, Մարդու իրավունքների պաշտպան պարոն Արման Թաթոյանին: Խնդրեմ, պարոն Թաթոյան:

Ա.ԹԱԹՈՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Բարեւ ձեզ, Ազգային ժողովի մեծարգո նախագահ, հարգելի պատգամավորներ:

2016 թվականի ընթացքում Մարդու իրավունքների պաշտպանի գործունեությունն իրականացվել է երկու հիմնարար ուղղությամբ՝ անհատական դեպքերի քննարկման, ինչպես նաեւ կանխարգելիչ գործունեության իրականացման հիման վրա, ընդ որում՝ այդ աշխատանքն իրականացվել է օրենքով՝ Մարդու իրավունքների պաշտպանին վերապահված լիազորությունների շրջանակին խիստ համապատասխան:

Առաջինը՝ իրավունքների եւ ազատությունների պահպանմանը հետեւելը, իսկ խախտման դեպքում՝ դրանց վերականգնմանը նպաստելն է՝ անհատական դեպքերի քննարկման միջոցով: Այս բոլոր դեպքերով անհատական մոտեցման պայմաններում ինչպես կոնկրետ բողոքների, այնպես էլ սեփական նախաձեռնությամբ սկսված ընթացակարգերի շրջանակում ուսումնասիրվել են կոնկրետ իրավունքի ենթադրյալ խախտման մասին վկայող հանգամանքները, ձեռնարկվել են օրենքով պահանջվող միջոցներ՝ իրավունքի խախտման փաստը գնահատելու եւ վերականգնման ուղղությամբ համապատասխան միջոցներ ձեռնարկելու համար: Այս ուղղության շրջանակում մշտական աշխատանք է տարվել քաղաքացիների հետ՝ նպատակ ունենալով ճիշտ նախանշել բողոքում բերված հարցերի լուծման ուղիները:

Գործունեության այս ուղղության առնչությամբ ելույթիս այս հատվածում մեջբերեմ վիճակագրական մի շարք տեղեկություններ, որոնք հնարավորություն կտան պատկերացում կազմելու աշխատանքի թվային տվյալների մասին, ընդ որում՝ հատուկ շեշտեմ, որ այս տվյալներն օբյեկտիվորեն արտացոլում են 2016 թվականի միայն 10 ամիսների գործունեությունը:

Այսպես, 2016 թվականի ընթացքում նախաձեռնվել է  քննարկման ընթացակարգ՝ իրավունքների ենթադրյալ խախտման մասին վկայող, 5113 դեպքերում:  Սրանից 1072-ը վերաբերում է գրավոր բողոքներին եւ սեփական նախաձեռնությամբ սկսված քննարկումներին, իսկ 4041-ը՝ բանավոր բողոքներին: Դրանից 1720-ը միայն ստացվել է թեժ գծին ուղղվող հաղորդումների միջոցով, ընդ որում՝ բանավոր բողոքների ընդհանուր թիվը ներառում է ինչպես թեժ գծի միջոցով, այնպես էլ արագ արձագանքման այցերի ընթացքում ստացվող բողոքները: Արագ արձագանքման հաճախ, շուրջօրյա այցերի թիվը կազմել է 201, իսկ կանխարգելման ազգային մեխանիզմի դեպքում՝ 253:

Հաշվետու ժամանակահատվածին առնչվող տվյալներն առավել մանրամասն շարադրված են խորհրդարան ներկայացված տարեկան հաղորդման մեջ:

Մարդու իրավունքների պաշտպանի գործունեության 2-րդ հիմնարար ուղղությունը վերաբերում է կանխարգելիչ գործունեությանը: Այն իրականացվել է մոնիտորինգային կամ պարբերական այցերի, այդ այցերի ընթացքում վեր հանված խնդիրների լուծմանն ուղղված առաջարկներ ներկայացնելու եւ այդ առաջարկների իրացմանը նպաստելու փաստահավաք աշխատանքներ իրականացնելու միջոցով եւ այլն: Այս գործառույթի հիման վրա զարգացվել են գործունեության նոր ուղղություններ, որոնց շրջանակներում կատարված կոնկրետ աշխատանքների մասին կխոսեմ ելույթիս հետագա հատվածներում:

Գործունեության այս երկու ուղղությունները չեն կարող առանց մեկը մյուսի գոյություն ունենալ, դրանք պետք է լրացնեն իրար: Միայն այդ ուղղությունների զուգակցված իրականացումը կարող է Մարդու իրավունքների պաշտպանին հնարավորություն տալ՝ հասնելու իրական արդյունքի՝ նպատակ ունենալով բացառել պետական եւ տեղական ինքնակառավարման որեւէ մարմնի կամ պաշտոնատար անձի կողմից մարդու իրավունքների եւ ազատությունների խախտման դեպքերը հետագայում:

Այս առումով Մարդու իրավունքների պաշտպանին հասցեագրված բողոքների ուսումնասիրությունը կամ քննարկումն ինքնանպատակ չի եղել: Բացի կոնկրետ իրավիճակներին առնչվող քննարկման ընթացակարգից, դրանք յուրաքանչյուր դեպքում ուսումնասիրվել են նաեւ այն հաշվառմամբ, որպեսզի վեր հանվեն այդ խախտումներն առաջացնող հիմքերը, եւ ձեռնարկել միջոցներ այդ հիմքերը վերացնելու դեմ: Միայն անհատական բողոքների քննարկմամբ սահմանափակվելը չի կարող ապահովել աշխատանքի բավարար արդյունավետություն:

Գործունեության այս ուղղությունը զարգացնելու հարցում հատկապես շեշտադրումներ կատարվեցին «Մարդու իրավունքների պաշտպանի մասին» սահմանադրական նոր օրենքում, իսկ այս օրենքի հիմքում դրված են 2015 թվականի սահմանադրական փոփոխությունները, որոնցով մի կողմից բարձրացվեց Օմբուդսմենի հաստատության նշանակությունը՝ երկրի իրավական համակարգի կատարելագործման հարցում, մյուս կողմից արձանագրվեց պաշտպանին դիմելու յուրաքանչյուր անձի բացարձակ իրավունքը:

Իրավունքների պաշտպանության ոլորտում խնդիրներն արձանագրելը եւ դրանք սոսկ հաղորդման մեջ կամ որեւէ զեկույցում արտացոլելը նույնպես բավարար չէ: Մարդու իրավունքների պաշտպանն ինքը պետք է ունենա իրավական հնարավորություն՝ նպաստելու այդ բոլոր խնդիրների լուծմանը, ինչպես նաեւ դրանց վերացմանն ուղղված առաջարկների իրացմանը:

Ըստ այդմ, 2016 թվականի ընթացքում զարգացվել են Մարդու իրավունքների պաշտպանի գործունեության նոր ուղղություններ: Նոր Սահմանադրությամբ վերապահված կարգավիճակի շրջանակներում գործունեության նոր ուղղություն է օրենսդրական ակտերի նախագծերի մշակումը եւ դրանք շրջանառության ներկայացնելը՝ հետագայում այդ ակտերն ընդունող մարմնին, այդ թվում՝ խորհրդարանին վերջնական ամփոփված տեսքով ներկայացնելու նպատակով: Օրինակ՝ խոսքը վերաբերում է փաստաբանների իրավական առավել բարձր պաշտպանության ապահովմանը եւ նրանց մուտքն ազատությունից զրկման վայր խոչընդոտելու համար քրեական պատասխանատվության խստացմանը:

Մարդու իրավունքների պաշտպանին հասցեագրված բողոքների քննարկման արդյունքների հիման վրա մշակվել եւ շրջանառության է ներկայացվել օրենսդրական նախագիծ, որով մասնավորապես առաջարկվում է Քրեական օրենսգիրքը ենթարկել այնպիսի փոփոխության, որով այս հանցակազմի սուբյեկտ պաշտոնատար անձից բացի կհամարվի ցանկացած այլ այնպիսի անձ, ով խոչընդոտել է փաստաբանի օրինական գործունեությունը՝ առանց սուբյեկտների շրջանակի սահմանափակման: Ըստ այդմ առաջարկվել է նախագիծը լրացնել առանձին դրույթով:

Առաջարկվում է նաեւ պաշտոնատար անձի կողմից իր պաշտոնական դիրքն օգտագործելով՝ փաստաբանի լիազորությունների իրականացմանը խոչընդոտելու համար նախատեսված պատժաչափը խստացնել, ինչպես նաեւ նախատեսել պատիժ՝ ազատազրկման ձեւով:

Քրեական օրենսգրքի հոդվածում նոր մասով պատասխանատվություն նախատեսել փաստաբանի գործունեությունը խոչընդոտելու համար, եթե դա դրսեւորվել է իր վստահորդին տեսակցելու նպատակով՝ ազատությունից զրկման ցանկացած վայր փաստաբանի մուտքն ապօրինի չթույլատրելով:

Ի վերջո, փաստաբանի իրավական պաշտպանվածությունը պատահական չէ, այն, ի վերջո, ուղղված է վստահորդին պատշաճ իրավաբանական օգնություն ցուցաբերելն ապահովելուն, նրանց հնարավոր ապօրինի հետապնդումներից ու ազատությունից զրկման  դեպքերից պաշտպանելուն:

Մարդու իրավունքների պաշտպանին հասցեագրած բողոքները, ինչպես նաեւ իրավակիրառ պրակտիկայի ուսումնասիրությունը վկայում է, որ անընդունելի է մերձավոր ազգականների, օրինակ՝ ընտանիքի անդամների հետ կալանավորված անձանց տեսակցություններն արգելելու պրակտիկան: Թերի օրենսդրական կարգավորումների պատճառով գործնական աշխատանքում զգալի է կամայական սահմանափակումների ռիսկը, որոնք իրենց հերթին այդ դեպքում կարող են ունենալ ազատությունից զրկված անձին լրացուցիչ զրկանքներ պատճառելու բնույթ, մինչդեռ կալանքի տակ գտնվող ու հատկապես այդպիսի իրավիճակում առաջին անգամ հայտնված անձանց դեպքում մերձավոր ազգականի կամ ընտանիքի հետ կապը հաճախ ունի առանցքային նշանակություն՝ նրա հոգեբանական վիճակի, ինչպես նաեւ ազատությունից զրկման վայրից դուրս գալուց հետո հասարակություն ինտերգրվելու տեսանկյունից:

Ուստի, Մարդու իրավունքների պաշտպանի աշխատակազմում մշակվել եւ շրջանառության են ներկայացվել կալանավորված անձանց տեսակցությունները մերձավոր ազգականների կամ ընտանիքի անդամների հետ երաշխավորող օրենսդրական նախագծերի փաթեթ:

 Դրանով առաջարկվում է սկզբունքորեն փոխել տեսակցություններն արգելելու գործող օրենսդրական մեխանիզմը եւ դրանից բխող անընդունելի պրակտիկան, երբ անձի տեսակցությունը մերձավոր ազգականի հետ կարող է արգելվել առանց դրա բավարար հիմքերի:

Ուստի, մեր կողմից առաջարկվել է մերձավոր ազգականի կամ օրինական ներկայացուցչի տեսակցությունն արգելելու հնարավորությունն ամբողջությամբ տեղափոխել դատական վերահսկողության ոլորտ, սահմանել դատարանի կողմից այդ արգելքի կիրառության պարբերական վերանայման պարտականություն, անկախ նրանից՝ անձը բողոքում է, թե ոչ: Սահմանել դատական վերանայման հստակ ժամկետներ, որոշումն անձին հանձնելու պարտականություն՝ բողոքարկման իրավունքը երաշխավորելու նպատակով:

Մեկ այլ օրենսդրական նախագծով առաջարկվել է երաշխավորել կալանավորված աձանց իրավունքը՝ ունենալու երկարատեւ տեսակցությունների իրավունք:

Մարդու իրավունքների պաշտպանի գործունեության հետ կապված զգալի ուշադրություն է ցուցաբերվել խոշտանգումների կանխարգելման ոլորտին: Մասնավորապես, խոշտանգումների կանխարգելման ազգային մեխանիզմի կարգավիճակով իրականացվել է հստակ տարանջատում՝ անհատական գանգատների քննության եւ պարբերական կամ մոնիտորինգային այցերի միջեւ, անկախ նրանից՝ բողոք կա, թե ոչ: Այս մոտեցումը հնարավորություն է տալիս այցեր իրականացնել ազատությունից զրկման վայրեր եւ ձեռնարկել հիմնարար ստուգման աշխատանքներ՝ անկախ բողոքի կամ դիմումի առկայությունից: Սա ուղղակիորեն բխում է միջազգային փորձի պահանջներից:

Ընդ որում՝ իրականացվող այցերին ներգրավվել են նաեւ Մարդու իրավունքների պաշտպանին առընթեր փորձագիտական խորհրդի, հասարակական կազմակերպության անդամներ եւ անկախ մասնագետներ:

Կանխարգելման մեխանիզմի գործունեության առանցքը կազմել են մի շարք նոր հիմնարար մոտեցումներ: Պետք է ներդրվի ազատությունից զրկված անձի նկատմամբ վստահության կանխավարկածի գաղափար: Ազատությունից զրկման վայրում պահվող յուրաքանչյուր անձի նկատմամբ պետք է ցուցաբերվի անհատական մոտեցում՝ անկախ ենթադրաբար կամ դատարանի վճռով հաստատված արարքի ծանրությունից կամ բնույթից: Այդ մոտեցումը պետք է հիմքում ունենա ազատությունից զրկված անձի վարքագծի ռիսկային գնահատման մեթոդ:

Հանցանքի համար արդեն իսկ դատապարտվածների պարագայում պետք է գործի նրանց ազատ արձակվելուն աստիճանական նախապատրաստելու հիմնարար մեխանիզմ՝ ազատությունից զրկման վայր նրանց մուտք գործելու առաջին օրից սկսած: Այս մոտեցումներն են, որ պետք է ապահովեն կալանավորվածի կամ դատապարտվածի ինտեգրումը հասարակություն: Պետք է բացառել ազատությունից զրկված անձի օտարացած լինելն իրեն վերաբերող որոշումների կայացման գործընթացից, խնդիրը դիտարկվում է, օրինակ՝ պայմանական վաղաժամկետ ազատման մեխանիզմի գործադրման շրջանակում, դիտարկվում էր:

Թվարկված ելակետային մոտեցումները բխում են նաեւ այն հիմնարար գաղափարից, որ արդար դատաքննության պահանջներն ու վատ վերաբերմունքի բացարձակ արգելքը չեն դադարում գործելուց, երբ մարդը հայտնվում է ազատությունից զրկման վայրում:

Ազատությունից զրկված անձանց իրավունքների պաշտպանության համալիր մոտեցումը պահանջում է նաեւ պատշաճ պայմաններ քրեակատարողական ծառայողների աշխատանքի համար, ուստի 2016 թվականի գործունեությունն առնչվել է նաեւ քրեակատարողական կամ այլ հատուկ հաստատությունների ծառայողների աշխատանքային պայմանների բարելավմանը նպաստելուն: Այս հարցի լուծումն ուղղակիորեն կապված է այդ հաստատություններում պահվող անձանց իրավունքների պաշտպանության վիճակի հետ:

Կանխարգելման մեխանիզմի աշխատանքի կարեւորագույն սկզբունքներից է նաեւ ազատությունից զրկման վայրում կատարած աշխատանքի արդյունքում ձեռք բերած տեղեկության գաղտնիության պահպանումը: Գաղտնիության սկզբունքը նույնպես խախտվում է պրակտիկայում: Խախտման օրինակ է, երբ ձերբակալված, կալանավորված կամ դատապարտված անձի զննումը կատարվում է, օրինակ՝ ոստիկանության կամ քրեակատարողական ծառայողի ներկայությամբ:

Սա նույնպես անթույլատրելի պրակտիկա է, քանի որ, ասենք, քրեակատարողական ծառայողը չպետք է տեղյակ լինի բժշկական գաղտնիք կազմող որեւէ տեղեկության: Քրեակատարողական հիմնարկներում պետք է լուծվի նաեւ հիվանդություն ունեցող կալանավորված անձանց կամ դատապարտյալների խնամքի հարցը, որը, որպես սկզբունք, պետք է կատարվի ոչ թե, ասենք, խցակցի կամ քրեակատարողական հիմնարկի վարչակազմի կողմից, այլ այդ նպատակով հատուկ պատրաստում անցած բուժծառայողների կողմից:

Քրեակատարողական համակարգում պետք է արմատավորվի հիմնարար սկզբունք այն մասին, որ բժիշկը դիտարկի ազատազրկվածին ոչ թե որպես ազատությունից զրկված անձ, ասենք, կալանավոր կամ դատապարտյալ, այլ որպես իր պացիենտ՝ վստահություն ամրապնդելու նպատակով:

2016 թվականի ընթացքում արձանագրվել են դեպքեր, երբ Մարդու իրավունքների պաշտպանի կողմից ազատությունից զրկված անձանց իրավունքների խախտում արձանագրելուց կամ նրանց իրավունքների պաշտպանության կապակցությամբ քննարկման ընթացակարգ նախաձեռնելուց հետո ստացվել են բողոքներ, որ քրեակատարողական հիմնարկներում գործադրվում են ճնշումներ՝ կալանավորված անձանց կամ դատապարտյալների նկատմամբ: Այս պրակտիկան խիստ անընդունելի է եւ ենթակա է ի սպառ բացառման, քանի որ ոչ միայն խոչընդոտում է անձի սահմանադրական իրավունքների իրականացմանը, այլ նաեւ Մարդու իրավունքների պաշտպանի աշխատանքը:

Այս կապակցությամբ Արդարադատության նախարարության հետ 2016 թվականի ընթացքում համատեղ անհապաղ աշխատանքի արդյունքում նախարարի կողմից հատուկ ակտով խիստ նախազգուշացում է արվել քրեակատարողական բոլոր հիմնարկերին՝ օրենքի նման խախտումները բացառելու ուղղությամբ: Տեղի են ունեցել նաեւ մի շարք այլ առաջարկներ, դրանից հետո այս պրակտիկան դեռեւս չի դիտարկվել:

Խոշտանգումների կանխարգելման ոլորտի հետ կապված փոփոխության է ենթարկվել Մարդու իրավունքների պաշտպանի խախտումներ արձանագրելու մասին որոշումները: Դրանք այսուհետ կազմվում են Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի որոշումների սկզբունքներին համապատասխան: Նպատակն է՝ մշակել Մարդու իրավունքների պաշտպանի իրավական չափանիշներ՝ կապված ազատությունից զրկման վայրում անձի նկատմամբ  վերաբերմունքի հետ: Առաջիկայում, հարգելի գործընկերներ, մենք արդեն, կարծում եմ՝ կհրապարակենք առաջին ժողովածուն մեր իրավական չափանիշների, որը գործնական ուղղեցույցի տեսք պետք է նաեւ ունենա:

Այս պրակտիկայի արդյունքում արդեն արձանագրվել է դեպք, երբ անձն ազատ է արձակվել այն բանից հետո, երբ խախտման որոշում է կայացվել այն հիմքով, որ առողջական վիճակը թույլ չի տալիս գտնվել ազատությունից զրկման վայրում, ընդ որում՝ ունենք դեպք, երբ անձն ազատ է արձակվել՝ մեր որոշումը հիմք ընդունելով, նաեւ դատարանի որոշմամբ:

Իրավակիրառ պրակտիկայում պատշաճ չի ապահովվում անձի իրավունքներն ազատությունից զրկման սկզբնական փուլերում՝ սկսած այն առաջին պահից, երբ անձն իր կամքին հակառակ տարվում է իրավապահ մարմնի գտնվելու վայր:

Իմ դիրքորոշումն այս հարցում հստակ է՝ անկախ վարույթի տեսակից՝ ազատությունից զրկված յուրաքանչյուր ոք պետք է օժտված լինի հնարավոր ցանկացած տեսակի արգելված վերաբերմունքի բացառումը երաշխավորող իրավունքների շրջանակով: Պետությունը պարտավոր է ապահովել անձի այդ իրավունքների իրացումը, անկախ նրանից՝ անձը վկա է, տուժող, կասկածյալ, մեղադրյալ, հրավիրվող անձ եւ այլն:

Այս հարցում կարեւոր նշանակություն ունի ազատությունից զրկման պահի ճիշտ որոշումը, քանի որ դրանով է պայմանավորված իրավունքների ձեռքբերումը եւ պետական մարմնի համապատասխան պարտականությունների առաջ գալը:

Ըստ այդմ անձնական ազատությունից փաստացի զրկված ցանկացած անձ պետք է ունենա առնվազն հետեւյալ իրավունքները.

1.անհապաղ տեղեկացվել ազատությունից զրկվելու պատճառների մասին՝ իրեն հասկանալի լեզվով,

2.պահպանել լռություն,

3.իրեն ազատությունից զրկելու մասին անհապաղ տեղեկացնել իր ընտրած անձին,

4.հրավիրել փաստաբան,

5.ենթարկվել բժշկական զննման, այդ թվում՝ իր նախընտրած բժշկի կողմից,

6.իրեն ազատությունից զրկելու իրավաչափությունը վիճարկել եւ դատարանի կողմից ազատ արձակվել, եթե ազատությունից զրկելը ոչ իրավաչափ է:

Անցյալ տարվա ընթացքում այս իրավունքների խախտումներն արձանագրվեցին 2016 թվականի հուլիսյան իրադարձությունների ընթացքում՝ կապված ոստիկանության ՊՊԾ գնդի զինված գրավման հետ: Այդ իրադարձությունների ընթացքում կյանքից զրկվեց ոստիկանության երեք ծառայող, հրազենային վիրավորումներ ստացան ինչպես ՊՊԾ գունդը գրաված զինված խմբի անդամներ, այնպես էլ իրավապահ մարմինների ներկայացուցիչներ:

Արձանագրվեցին իրավունքի խախտումներ՝ կապված հավաքների մասնակիցներին առանց հիմքերի պարզաբանման բերման ենթարկելու, ոստիկանության ստորաբաժանումներում նրանց նվազագույն իրավունքները չապահովելու, նրանց վատ վերաբերմունքի ենթարկելու, փաստաբանի մուտքը ոստիկանության բաժիններ անօրինական չթույլատրելու, լրագրողների մասնագիտական աշխատանքը խոչընդոտելու հետ:

Այդ օրերին արձանագրվեց նաեւ ատելության եւ բռնության կոչերի աննախադեպ բռնկում: Հատկապես մտահոգիչ էր այն, որ այդ կոչերն արվում էին հրապարակայնորեն եւ սոցիալական ցանցերով՝ բոլորին, այդ թվում՝ հասարակության խոցելի խմբերին հանրամատչելի եղանակներով: Հուլիսյան իրադարձությունների ընթացքում տեղի ունեցած խախտումները, հարգելի գործընկերներ, տեղ են գտել եւ մանրամասն վերլուծված են Մարդու իրավունքների պաշտպանի արտահերթ հրապարակային զեկույցում:

Այստեղ, պարզապես, նշեմ, որ իրավունքների ապահովման տեսանկյունից կարեւորագույն նշանակություն ունեցող հարցերից է կալանքների կիրառության պրակտիկան:

Դատական պրակտիկայի ուսումնասիրությունը վկայում է, որ մինչդատական վարույթի ընթացքում դատարան ներկայացված միջնորդությունների մեծագույն մասը բավարարվում է: Այս անթույլատրելի պրակտիկան է նաեւ, որ հանգեցնում է քրեակատարողական հիմնարկներում գերբնակեցման, ու որպես հետեւանք՝ անթույատրելի վերաբերմունքի՝ արդեն քրեակատարողական հիմնարկներում:

Իրականում, կալանքը պետք է լինի բացառիկ խափանման միջոց: Պետք է լինի այլընտրանքային խափանման միջոցների ճկուն համակարգ: Կալանքի կիրառության հնարավորությունը պետք է անհատական մոտեցման պայմաններում քննարկվի բացառապես այն դեպքում, երբ մյուս բոլոր խափանման միջոցներով հնարավոր չէ երաշխավորել անձի օրինական վարքագիծը, ընդ որում՝ պետք է դրանից յուրաքանչյուրը քննարկվի առանձին՝ կալանքին թողնելով վերջին բացառիկ հնարավորություն:

Սրանով հանդերձ, մեր երկրում պետք է արմատավորվի ազատության կանխավարկածի գաղափարը:

Այս ամենով հանդերձ, պետք է կարեւորեմ ՀՀ քրեական դատավարության նոր օրենսգրքի նախագծի հրատապ ընդունման անհրաժեշտությունը: Օրենսգրքի նախագիծը մշակված է՝ հենց հիմքում ունենալով այս բոլոր գաղափարները, եւ գործնականում կարող է ապահովել նշածս խնդիրների լուծումը:

Աշխատանքի կարեւոր ուղղություններից է հասարակության այն խմբերի իրավունքների պաշտպանությունը, որոնք պահանջում են հատուկ մասնագիտական մոտեցում եւ ամենօրյա ուշադրություն: Խոսքը, օրինակ՝ վերաբերում է երեխաների իրավունքների պաշտպանությանը:

Գործունեության այս ուղղության հետ կապված Մարդու իրավունքների պաշտպանի աշխատակազմում հաշվետու տարում ստեղծվել է երեխաների իրավունքների պաշտպանության մասնագիտացված բաժին:

Ստեղծված նոր բաժնի, ինչպես նաեւ այս ոլորտում աշխատանքների առանցքն է կազմում երեխայի ընտանիքում ապրելու եւ մեծանալու իրավունքի երաշխավորումը՝ նրա լավագույն շահի հաշվառմամբ:

Աշխատանքի կարեւորագույն ուղղություն է հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների պաշտպանությունը: Այստեղ կարեւորագույն նշանակություն կունենա, իհարկե, հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների պաշտպանությանը նվիրված նոր օրենքի նախագծի ընդունումը, որն արդեն ներկայացված է խորհրդարան:

Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների ապահովման ոլորտում արձանագրվել են խնդիրներ՝ կապված նախեւառաջ հաշմանդամություն ունեցող անձանց համար ֆիզիկական միջավայրի մատչելիության հետ:

Ի դեպ, հարգելի գործընկերներ, պետք է ասեմ, որ ինքս անձամբ իրականացրել եմ հարցազրույցներ ապրիլյան պատերազմի, նաեւ տարբեր դիվերսիաների ժամանակ հաշմանդամություն ստացած զինծառայողների հետ՝ մեր աշխատակազմում աշխատանքի ընդունելու նպատակով, եւ ներկայում տարվում են այդ աշխատանքները: Խնդիրը նույնպես, օրինակ՝ մեզ մոտ առկա է՝ մասնավորապես միջավայրի ֆիզիկական մատչելիությունը, այդ թվում՝ անվասայլակներով, ենթադրենք, եթե հաշմանդամություն ունեցող անձի մատչելիության ապահովման խնդիր կա:

Լուծման կարիք ունեն հաշմանդամություն ունեցող անձանց համար փոխադրամիջոցների, ինչպես նաեւ տեղեկատվության եւ հաղորդակցության մատչելիության հարցերը: Վերջին դեպքում հատկապես անհրաժեշտ է ապահովել հաշմանդամություն ունեցող անձանց՝ մյուսների հետ հավասար հիմունքներով եւ հաղորդակցության իրենց նախընտրած բոլոր միջոցներով տեղեկություններ ու գաղափարներ փնտրելու, ստանալու եւ տարածելու իրավունքի իրացումը:

Այս առումով հատկապես անհարժեշտ է «Տեղեկատվության ազատության մասին» օրենքում կատարել համապատասխան լրացում՝ ապահովելու համար հաշմանդամություն ունեցող անձանց ճիշտ ժամանակին ու առանց  հավելյալ ծախսերի, հասարակության համար նախատեսված տեղեկատվության մատչելի ձեւաչափերով եւ հաշմանդամության տարբեր տեսակներին հատուկ տեխնոլոգիաներով տրամադրումը եւ այլն:

Հարգելի պատգամավորներ, Մարդու իրավունքների պաշտպանի առջեւ դրված խնդիրների լուծումն անհնարին կլինի՝ առանց որակյալ անձնակազմով աշխատակազմի եւ նրանց իրավական լիարժեք պաշտպանվածության:

Այս առումով կարեւոր էր սահմանադրական օրենքի մակարդակով  այն ամրագրումը, որ պաշտպանի աշխատակազմում պաշտոն զբաղեցնող անձինք չեն կարող բացատրություն տալ կամ հարցաքննվել պաշտպանին հասցեագրված դիմումների կամ բողոքների էության, կամ դրանց ուսումնասիրությունների արդյունքում պաշտպանի կայացրած որոշումների վերաբերյալ, ինչպես նաեւ դրանք այլ անձանց տրամադրել ծանոթացման՝ առանց  պաշտպանի գրավոր համաձայնությամբ:

Ընդ որում՝ նույն այս պահանջը վերաբերում է նաեւ խոշտանգումների կանխարգելման ազգային մեխանիզմի շրջանակներում Մարդու իրավունքների պաշտպանի հետ համատեղ աշխատող հասարակական կազմակերպությունների ներկայացուցիչներին եւ անկախ փորձագետներին: Սա բացառիկ լուծում է ողջ Եվրոպայով, եթե համեմատենք: Այս նոր լուծումը կարեւոր է հատկապես մեզ դիմողների վստահության ամրապնդման առումով:

Դրանից բացի, Քրեական օրենսգրքում սահմանվեց առանձին հանցակազմ, որը քրեական պատասխանատվություն է նախատեսում  Մարդու իրավունքների պաշտպանի՝ օրենքով սահմանված լիազորությունների իրականացման հետ կապված՝ նրա կամ նրա որոշմամբ հանդես եկող իրավասու անձի մուտքը ցանկացած վայր ընդամենը չթույլատրելու համար:

Այսքանով հանդերձ, Մարդու իրավունքների պաշտպանի աշխատանքը չի կարող արդյունավետ լինել առանց գործընկերության եւ կառուցողական աշխատանքի: Այս իմաստով առաջնահերթ գործընկեր է, իհարկե, խորհրդարանը: Այստեղ համագործակցությունը, իհարկե, ենթադրում է ամենօրյա աշխատանք բոլոր պատգամավորների հետ անհատապես եւ հանձնաժողովների հետ՝ անկախ ժամանակից կամ կոնկրետ իրավիճակից:

Սահմանադրական դատարանի հետ նույնպես հաստատված է բարձր համագործակցություն, այն դրսեւորվում է  ինչպես Սահմանադրական դատարան դիմումներ ներկայացնելով, այնպես էլ Սահմանադրական դատարան այլ սուբյեկտների ներկայացրած դիմումների վերաբերյալ փորձագիտական կարծիքներ ներկայացնելով: Սա նույնպես շատ առաջադեմ լուծում է բազմաթիվ երկրների համեմատությամբ:

Կարեւորագույն գործընկերներ են քաղաքացիական հասարակության կազմակերպությունները, ինչպես նաեւ լրագրողները: Այս առումով Մարդու իրավունքների պաշտպանի աշխատակազմի կողմից ձեռնարկվել են միջոցներ, որոնք ուղղված են եղել հասարակական կազմակերպությունների հետ համագործակցության ամրապնդմանը: Դա տեղի է ունենում տարբեր հարցերի վերաբերյալ, ասենք, համատեղ քննարկումների, ծրագրերի իրականացման միջոցով:

Դրանից բացի ստեղծված են պաշտպանին առընթեր փորձագիտական խորհուրդներ, որոնք կազմված են հասարակական կազմակերպություններից եւ անախ փորձագետներից: Այս խորհուրդների արժեքն այն է, որ իրականացվում են համատեղ այցեր զինվորական գոսպիտալներ, քրեակատարողական հիմնարկներ եւ այլն:

Մեզ համար կարեւոր գործընկերներ են լրագրողները, որոնց հետ համագործակցությունը Մարդու իրավունքների պաշտպանի գործունեության համար ունի ռազմավարական կարեւոր նշանակություն: Լրագրողի աշխատանքի շնորհիվ է նաեւ, որ հաճախ արդյունավետ հնարավորություն է ստեղծվում ուսումնասիրել եւ վեր հանել իրավունքների խախտման փաստեր: Լրագրողների իրավական պաշտպանության կարեւորագույն երաշխիք է նրանց մասնագիտական աշխատանքը խոչընդոտած անձանց հնարավորինս խիստ պատասխանատվության ապահովումը:

Որեւէ պատճառ չի կարող արդարացնել մասնագիտական գործունեություն իրականացնող լրագրողի նկատմամբ բռնությունը: Սա է լրատվական գործունեություն իրականացնողների մասնագիտական աշխատանքի խոչընդոտը կանխարգելելու հիմնարար երաշխիքը:

Որպես աշխատանքի նոր ուղղություն հարկ եմ համարում նշել, որ Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի նախագահի հետ ունեցած հատուկ ձեւաչափով քննարկումների ընթացքում ձեռք է բերվել պայմանավորվածություն՝ Մարդու իրավունքների պաշտպանի՝ Եվրոպական դատարանում քննվող գործերով դիրքորոշումներ ներկայացնելու եւ 3-րդ կողմ ներգրավելու վերաբերյալ:

Ներկայում արդեն ավարտին են մոտենում համապատասխան աշխատանքները, ընդ որում՝ ուսումնասիրվում են նաեւ այնպիսի գործեր, որոնք կապված են ադրբեջանական զինված ուժերի գնդակոծությունների ու այդ առումով իրավունքների խախտումների հետ՝ այս բացառիկ պարկտիկան գործադրելու համար: Ակտիվ աշխատանք է սկսվել նաեւ Եվրոպայի խորհրդի նախարարների կոմիտեի հետ՝ կապված Եվրոպական դատարանի վճիռների կատարմանը մասնակցության հետ:

Աշխատանքի որդեգրած մոտեցումների կիրառման շնորհիվ է, որ միջազգայյին հարթակներում արդեն մեր գործունեությունը դիտարկվում է  որպես միջազգային լավագույն փորձի օրինակ եւ առաջարկվում այլ երկրներին: Օրինակ՝ ԵԽ-ի ծրագրի հովանու ներքո այս ամիս հատուկ առաքելությամբ Հայաստանում կլինեն Մարոկկոյի ներկայացուցիչները, աս տարվա ընթացքում նույն սկզբունքով երկարաժամկետ այցով կլինեն նաեւ Թունիսի ներկայացուցիչները: Դրանից բացի, սեփական նախաձեռնությամբ Հայաստանի փորձի ուսումնասիրության նպատակով Եվրոպայի խորհրդին է դիմել Բոսնիա եւ Հերցեգովինան, որի Օմբուդսմենի հաստատության ներկայացուցիչները Եվրոպայի խորհրդի կազմակերպմամբ Հայաստան կժամանեն արդեն այս տարվա 2-րդ կեսին: Նույն գործունեությունը համատեղության սկզբունքով իրականացվել է արդեն Սերբիայի հետ:

2016 թվականի ընթացքում կարեւորագույն նոր ուղղություն է եղել փաստահավաք աշխատանքների իրականացումը՝ ադրբեջանական զինված ուժերի կողմից Հայաստանի քաղաքացիական բնակավայրերի գնդակոծության կապակցությամբ: Այդ աշխատանքների համար հիմք են ընդունվում ինչպես լրատվամիջոցների հրապարակումները, այնպես էլ Մարդու իրավունքների պաշտպանի թեժ գծին ստացվող ահազանգերը:

Այս աշխատանքների նպատակն է՝ միջազգայնորեն ընդունված սկզբունքներին համապատասխան արձանագրել իրավունքների խախտումները եւ ներկայացնել դրանք միջազգային կառույցներին: Դրանից բացի անգլերեն լեզվով կազմված հատուկ զեկույցների տեսքով այդ աշխատանքների արդյունքներն ուղարկվում են հենց այդ կառույցներին եւ պետական գերատեսչություններին համապատասխան, ինչպես նաեւ հրապարակվում են դրանց հանրամատչելիությունն ապահովելու նպատակով: Յուրաքանչյուր դեպքում հրապարակվում է նաեւ «Google» քարտեզի վրա տեղայնացված՝ գնդակոծությունների վերաբերյալ տվյալներն արտացոլող զեկույց էլեկտրոնային տարբերակով՝ հիմք ընդունելով փաստահավաք աշխատանքների արդյունքները:

Այս բոլոր աշխատանքների արժեքը բարձր է նաեւ նրանով, որ դրանց մասնակցում են նաեւ Մարդու իրավունքների պաշտպանին առընթեր փորձագիտական խորհրդի անդամները:

Այս աշխատանքներն իրականացվում են միջազգայնորեն ընդունված սկզբունքներին խիստ համապատասխան եւ հատուկ մեթոդաբանությամբ: Իրականացվում են առանձնազրույցներ բնակիչների հետ, հատուկ իրավասու անձանց ներկայությամբ կամ ուղեկցությամբ տեղի են ունենում համապատասխան վայրերի ուսումնասիրություններ եւ այլն:

Ես կարող եմ ասել՝ բազմաթիվ փորձեր արդեն գործադրվում են Ադրբեջանական տարբեր մարմինների կողմից՝ խանգարելու գործունեությունը միջազգային կառույցներում՝ պատճառաբանելով, թե այս գործունեությունը չի բխում Մարդու իրավունքների պաշտպանի մանդատից, բայց մենք կարողացել ենք հիմնավորել մեր գործընկերներին, որ սա հենց մեր մանդատն է կազմում, որովհետեւ առնչվում է իրավունքների խախտումների հետ:

2016 թվականի այդպիսի գնդակոծություն էր տեղի ունեցել, ցավոք, Տավուշի մարզի Չինարի գյուղի ուղղությամբ: Այս տարվա ընթացքում այդպիսի աշխատանքներ տարվեցին Տավուշի մարզի Ոսկեպար, Բաղանիս, Ոսկեւան եւ Կոթի գյուղերի, ինչպես նաեւ Բաղանիս-Ոսկեպար ճանապարհի գնդակոծության վերաբերյալ տվյալներից հետո: Ընդ որում՝ ես երեկ ինքս տեղեկացա, որ հրապարակային տեղեկություն է եղել, որ դարձյալ եղել է գնդակոծություն Բաղանիս-Ոսկեպար ճանապարհի ուղղությամբ:

Փաստահավաք աշխատանքները հնարավորություն են տվել հանգել հետեւության, որ ադրբեջանական զինված ուժերի կողմից մտադրված թիրախավորվում են Հայաստանի քաղաքացիական համապատասխան բնակավայրերը: Դրանք կատարվում են այնպիսի ժամերի եւ եղանակով, որ վկայում է նրանց հենց այդ մտադրության մասին: Ավելին՝ այս հետեւությունն ամրապնդվում է նաեւ նրանով, որ այդ գյուղերի մոտակայքում գոյություն չունեն ռազմական օբյեկտներ, եւ միայն քաղաքացիական բնակավայրեր են, հետեւաբար, բացակայում է որեւէ վտանգ՝ վնաս հասցնելու հենց նույն ադրբեջանական կողմին:

Ընդ որում՝ աշխատանքի այս նոր սկզբունքը նշանակում է համակարգված այցեր հատկապես սահմանամերձ գյուղեր, որի ընթացքում ոչ միայն կատարվում են այդ փաստահավաք աշխատանքները, այլ նաեւ մանրամասն առանձնազրույցների ընթացքում գյուղացիների հետ քննարկվում են իրենց առանձին խնդիրները, հետագայում ամփոփված տեսքով՝ ըստ յուրաքանչյուր դեպքի, նախաձեռնվում են քննարկման ընթացակարգեր: Մեզ հետ յուրաքանչյուր դեպքում լինում է կա՛մ մարզպետը, կա՛մ մարզպետարանի ներկայացուցիչ, ում հետ հենց տեղում մենք քննարկում ենք այդ հարցերի լուծման ուղղությունները:

Հարգելի գործընկերներ, այստեղ թույլ տվեք նաեւ նշել, որ հաստատված է սերտ համագործակցություն նաեւ Արցախի մարդու իրավունքների պաշտպանի հետ, ում կողմից նույնպես պարբերաբար իրականացվում են փաստահավաք աշխատանքներ, կազմվում են նույն հատուկ սկզբունքներով զեկույցներ, որոնք հետագայում թե՛ Արցախի մարդու իրավունքների պաշտպանի, թե՛  իմ կողմից բարձրացվում են միջազգային ատյաններում եւ դառնում քննարկման առարկա: Դրանից բացի Արցախյան իմ գործընկերոջ հետ ամեն միջոց ձեռնարկվում է, որպեսզի մարդու իրավունքների տեսանկյունից Արցախը ներկայացվի աշխարհին: Արցախը պետք է կազմի քաղաքակիրթ ժողովրդավարական աշխարհի բաղկացուցիչ մասը:

Մարդու իրավունքների պաշտպանի կողմից այս ոլորտում գործունեությունն իրականացվում է բացառապես իրավունքների պաշտպանության տեսանկյունից եւ որեւէ առնչություն չունի քաղաքականության հետ: Այդ առումով հստակ է մեկ բան՝ չի կարող տարածքի քաղաքական կարգավիճակն ազդեցություն ունենալ իրավունքների պաշտպանության վիճակի վրա: Արցախի մարդու իրավունքների պաշտպանի հետ համատեղ այս հարցերում ապահովում ենք աշխատանքների բարձր որակ՝ միջազգային կառույցներում բարձր հեղինակության շնորհիվ:

Միանշանակ է մեկ բան՝ բոլորս միասին պետք է գործադրենք ամեն ջանք, որպեսզի քաղաքակիրթ աշխարհը ճանաչի Արցախն իր ինստիտուտներով՝ որպես միասնական, անկախ ու ինքնուրույն ժողովրդավարական միավոր:

Այս բոլոր աշխատանքներն ու ուսումնասիրությունները նաեւ հնարավորություն են տվել արձանագրելու մարդու իրավունքների ու հատկապես խոշտանգման ու անմարդկային վերաբերմունքի բացառման տեսանկյունից եւս մեկ լրջագույն խնդիր: Խոսքը վերաբերում է ատելությանը եւ հատկապես ատելությանը՝ ազգությամբ հայերի նկատմամբ: Ատելության մակարդակն այնքան բարձր է այս առումով, որ խրախուսվում է պետական բարձր մակարդակով: Ազգությամբ հային կյանքից զրկելը պատիվ կամ մեծ ձեռքբերում է համարվում եւ դառնում խրախուսման կամ հերոսացման հիմք: Սա, իհարկե, մեծագույն մարտահրավեր է, որի մասին պետք է ճշգրիտ եւ լիարժեք տեղեկություններ ներկայացվեն միջազգային համապատասխան կառույցներին:

Համոզված եմ, որ միայն համատեղ ուժերով է հնարավոր հասնել իրավունքների պաշտպանության հարցում հաջողության՝ բոլոր ուղղություններով: Ինքս պատրաստակամ եմ ձեռնարկել յուրաքանչյուր միջոց՝ համագործակցելով բոլոր կողմերի հետ անխտիր՝ այս հարցում գործնական արդյունքներ արձանագրելու համար:

Հարգելի պատգամավորներ, հայցում եմ ձեր ներողամտությունը՝ օբյեկտիվ հնարավորության բացակայության պատճառով ելույթումս բոլոր հարցերին չանդրադառնալու համար: Պատրաստ եմ, սակայն, պատասխանել ձեր բոլոր հարցերին եւ դրանք քննարկել համատեղ: Շնորհակալ եմ ուշադրության համար:

Ա.ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

-Շնորհակալություն ձեզ, պարոն Թաթոյան, ձեր կատարած աշխատանքի եւ նաեւ դրա ներկայացման համար: Հարգելի գործընկերներ, Մարդու իրավունքների պաշտպանին հարցերով դիմելու համար խնդրում եմ հերթագրվել: Հերթագրվել է 12 պատգամավոր: Առաջին հարցը՝ Սերգեյ Բագրատյան:

Ս.ԲԱԳՐԱՏՅԱՆ

-Պարոն Թաթոյան, 2-րդ հիմնարար ուղղությունը՝ Մարդու իրավունքների պաշտպանի, կանխարգելիչ գործունեությունն է, նշեցիք, այն պետք է իրականացվի մոնիթորինգային պարբերական այցելությունների, այդ այցելությունների ընթացքում վեր հանված խնդիրների լուծմանն ուղղված առաջարկներ ներկայացնելու եւ այդ առաջարկների իրացմանը նպաստելու միջոցով: Նշում եք նաեւ, որ հաճախ այն ներառում է նաեւ անհատական աշխատանք քաղաքացիների հետ:

Ե՞րբ եք վերջին անգամ դուք այցելել սահմանամերձ համայնք, ի՞նչ խնդիրներ եք քննարկել եւ ինչպիսի՞ իրազեկման աշխատանքներ եք իրականացնում:

Ա.ԹԱԹՈՅԱՆ

-Շնորհակալ եմ հարցադրման համար: Այո, իրավացի եք, առանց կանխարգելիչ աշխատանքի հնարավոր չէ, պարզապես, արդյունք ապահովել: Վերջին անգամ սահմանամերձ Ոսկեպար, Կոթի, Բաղանիս, Ոսկեւան գյուղերում եղել եմ, երեւի, մոտ 20 օր առաջ, եւ այդ ժամանակից էլ քիչ ժամանակ հետո կազմել ենք անհապաղ արտահերթ զեկույց անգլերենով՝ գնդակոծությունների հետ կապված:

2-րդ ուղղությամբ, որի մասին պաշտոնական հաղորդագրությունը կլինի այս օրերի ընթացքում, իրականացվել են հանդիպումներ գյուղացիների հետ, բոլորի հետ, ով այդպիսի ցանկություն է հայտնել: Արձանագրվել են բոլոր խնդիրները, եւ արդեն ունենք լուծումներ, մի քանիսը կարող եմ ասել, պարզապես, դրանց մի մասը դեռ ընթացքում է:

Մասնավորապես համատեղ աշխատելով Առողջապահության նախարարության հետ՝ մի քանի հարցերում եղել են վիրահատությունների հետ կապված զեղչեր, մարդիկ ազատվել են վիրահատությունից: Դրանից բացի, Պաշտպանության նախարարության հետ համատեղ աշխատանքի արդյունքում բնակիչներից մեկի զինծառայող որդու հետ կապված հարցը լուծվել է եւ այլն, եւ այլն:

Այս առումով ինքս եմ այցելում, դրանից առաջ, օրինակ՝ Լեհաստանի դեսպանի հետ կազմակերպել էինք միջոցառում Սյունիքի մարզի Տեղ գյուղում եւ այդ խոշորացված համայնքներում, եւ հիմա արդեն Լեհաստանի դեսպանի հետ ինքս պայմանավորվել եմ, առաջիկայում կլինենք Տավուշում, բայց ինքնանպատակ չէ, նպատակն է՝ մեր սահմանամերձ գյուղերի դպրոցների երեխաներին եւ ուսուցիչներին Լեհաստանի հետ փորձի փոխանակում իրականացնել, երեխաների համար կազմակերպել այց կամ ուսուցիչների համար, եւ նմանատիպ հարցերով: Ինքս, բնականաբար, այցելում եմ, հենց այս պահին էլ մեր աշխատակազմը գտնվում է մարզային այցելության մեջ:

Ա.ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

-Արձագանքո՞ւմ եք, պարոն Բագրատյան: Միացրեք խոսափողը:

Ս.ԲԱԳՐԱՏՅԱՆ

-Պարոն Թաթոյան, շնորհակալություն այդ այցելությունների համար, որովհետեւ, գիտեք, որ այս ժամանակահատվածում, երբ, իսկապես, սահմանամերձ գյուղերին հատուկ ուշադրություն է անհրաժեշտ, եւ դուք ասացիք՝ 20 օր առաջ եք եղել, որի համար շնորհակալություն եմ հայտնում:

Կցանկանայի ձեր ուշադրությունը սեւեռել հետեւայլ խնդրի վրա: Սահմանամերձ Խաչիկ գյուղում վարկային մի խճճված պատմություն է տեղի ունեցել, եւ ամբողջ գյուղն ընդգրկված է մի պրոցեսի մեջ, որից տեղեկություն չունի, դա զուտ պատճառ է եղել մարդկանց տեղեկացված չլինելու պատճառով: Անհրաժեշտություն կա, որպեսզի պաշտպանի գրասենյակը հատուկ ուշադրություն դարձնի այդ հարցի լուծմանը, որովհետեւ գյուղացիները հուսահատված են, խնդիրը ձգձվում է:

Եվ 2-րդ՝ սահմանամերձ Խնձորուտ գյուղում զինծառայողներ էին խնդրել դիմենք ձեզ, որ կար խնդիր վճարման համակարգերի հետ, արգելանքի տակ է քարտերը, բայց ունեն անչափահաս երեխաներ, եւ դժվարություն ունեն խնամելու իրենց ընտանիքները:

Ա.ԹԱԹՈՅԱՆ

-Պարոն Բագրատյան, կարճ արձագանքեմ, որ այս վարկային խնդրի հետ կապված Սյունիքի մարզում նույնպես արձանագրվեց այդ խնդիրը: Քանի որ այնտեղ կա մաս, որ իրավական խորհրդատվությանն էր վերաբերում, եւ մեզ չէր առնչվում, մենք ի՞նչ արեցինք: Սյունիքի մարզի այցից հետո ես Փաստաբանների պալատի նախագահի հետ պայմանավորվեցի, մեր աշխատակիցները դրանից հետո նորից հատուկ այցելեցին Սյունիքի մարզ, մասնավորապես՝ Գորիս քաղաք, եւ փաստաբանների ու մարդու իրավունքների պաշտպանի ներկայացուցիչների, այսպես, կազմակերպմամբ տեղի ունեցավ իրավական խորհրդատվություն լիարժեք, մարդկանց համար նաեւ դեպքեր կան, որ կազմվեցին անվճար հայցադիմումներ:

Այս հարցերը փորձում ենք այս եղանակով լուծել, պարտադիր ուշադրություն կդարձնենք նաեւ ձեր նշած խնդրին՝ որքանով մեր իրավասությանը վերաբերում է:

Ա.ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

-Հաջորդ հարցի համար՝ Իվետա Տոնոյան:

Ի.ՏՈՆՈՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Պարոն Թաթոյան, հարցս վերաբերելու է մոտ մեկ ամիս առաջ համացանցում մեծ աղմուկ բարձրացրած, ինչպես նաեւ՝ լրատվամիջոցներում, թիվ 1 տուն-ինտերնատում տիրող իրավիճակի վերաբերյալ է հարցս լինելու, մասնավորապես այս դեպքում՝ կոնկրետ տուն-ինտերնատին, եւ ընդհանրապես՝ խնամքի հաստատություններին, որոնք գործում են մեր հանրապետությունում:

Տարբեր գնահատականներով կոնկրետ այդ տուն-ինտերնատում տիրող իրավիճակը որակվեց որպես անմարդկային, գերեզմանոց ողջերի համար: Գիտեմ, որ խնդրին տեղյակ եք, խոսել եք այդ մասին, սակայն ձեր այդ խոսքում նշել եք նաեւ, որ առաջիկայում պետք է նախարարի հետ քննարկեք լուծումները: Կխնդրեմ, որպեսզի այդ մասին բարձրաձայնեք եւ գլոբալ առումով ներկայացնեք, թե կոնկրետ ինչպիսի՞ իրավիճակ է տիրում հանրապետությունում գործող ծերանոցներում եւ մանկատներում՝ կոնկրետ մարդու իրավունքների պաշտպանության տեսանկյունից: Շնորհակալություն:

Ա.ԹԱԹՈՅԱՆ

-Տիկին Տոնոյան, ինչպես ես ասացի, այս ուղղությունները նոր են զարգացվել եւ լայն թափով՝ հաշվի առնելով այդ սկզբունքային փոփոխությունը, որ բողոքներից առանձնացվել է հատուկ ստորաբաժանում, որ անկախ դրանցից այցելում են: Ձեր նշած թիվ 1 տուն-ինտերնատի հետ կապված հրապարակումը, որ եղավ լրատվամիջոցներում, դրանից առաջ դեռ մեր աշխատակիցներն այցելել էին, վեր էինք հանել խնդիրներ, դրանց մի մասը համապատասխանում է այդ տեսագրությանը, մի մասը՝ մեր վեր հանած, չի համապատասխանում, բայց, քանի որ հարցն առնչվում է այս պահին խոցելի խմբերին եւ նաեւ քննարկման փուլում է, ես միայն կարող եմ ասել, որ ներկայում տարվում է աշխատանք Սոցապնախարարության հետ, նախարարի հետ ես քննարկել եմ այս հարցը:

Այնտեղ խնդիրներն ընդամենը, կարող եմ ասել, որ մենք արձանագրել էինք, այո, եւ՛ պահման պայմանների հետ կապված, եւ՛ այնտեղ նաեւ որոշակի հարցեր կային դիետիկ սնունդի հետ կապված, բայց ամբողջ խնդիրն այն է, որ, քանի որ նաեւ հարցը հանրային ուշադրության ներքո է, ես պատրաստակամ եմ եւ, բնականաբար, այդպես էլ կանեմ՝ կհրապարակենք մեր գնահատականն այնքանով, որքանով այդտեղ հնարավոր լինի:

Ինչ վերաբերում է այս հաստատություններին, պետք է ասեմ, որ դրանք, ինչպես օրինակ՝ նաեւ հոգեբուժական հաստատությունները եւ այլն, հաճախ նաեւ անտեսված են մնում, դրա համար սրանք լինելու են մեր աշխատանքի հիմնարար ուղղությունները: Եթե դուք այդտեղ կունենաք տվյալներ լրացուցիչ կամ մեզ ներկայացնելու, ես սիրով նաեւ պատրաստ եմ համագործակցելու:

Ա.ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

-Արձագանքի համար՝ Իվետա Տոնոյան:

Ի.ՏՈՆՈՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Քանի որ միջադեպից արդեն մեկ ամիս է անցել, պարոն Թաթոյան, ուղղակի, կուզենայի իմանալ՝ կա՞ն արդյոք կոնկրետ լուծումներ այս պահին նախանշված, որոնք համատեղ միգուցե նախարարության հետ իրականացվել են:

Ա.ԹԱԹՈՅԱՆ

-Իհարկե, կան այս պահին: Գիտե՞ք, մեր առաջարկները, որ վեր են հանվել դրանք բավականին մեծածավալ են եւ չեն սահմանափակվում, իհարկե, միայն հրապարակման տվյալներով, դրանք սկսվում են հենց շենքային պայմաններից եւ ավարտվում են մինչեւ, ասենք, այդտեղ գտնվող անձանց նկատմամբ վերաբերմունքով, ամենամանրուքով, այդ իսկ պատճառով մենք փուլ առ փուլ գնում ենք առաջ:

Ես կարծում եմ՝ առաջիկայում կունենանք ամփոփ գնահատական, զուտ, ուղղակի, ամբողջականությունը չխախտելու համար ես դրանք սիրով կտրամադրեմ ձեզ, երբ մենք կունենանք ամբողջական ավարտ:

Ա.ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

-Ավարտեցի՞ք, պարոն Թաթոյան:

Ա.ԹԱԹՈՅԱՆ

-Այո, շնորհակալ եմ:

Ա.ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

-Հաջորդ հարցի համար՝ Կորյուն Նահապետյան:

Կ.ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Պարոն Թաթոյան, մարդու իրավունքների պաշտպանի տարեկան հաղորդման մեջ կառուցվածքային էական փոփոխություններ են կատարվել եւ, եթե նախորդ տարիների հաղորդումներում մենք տեսնում էինք ըստ գերատեսչությունների ներկայացված մարդու իրավունքները եւ ազատությունները, եւ դրանց պաշտպանությունը, ապա այս հաղորդման մեջ նկատելի էր, որ դուք առանձնացրել եք հիմնական իրավունքները եւ ազատությունները, եւ դրանց պաշտպանության խնդիրներին անդրադարձել:

Ես ողջունում եմ այսպիսի նորամուծությունը եւ հուսով եմ, որ հետագայում հենց այս ուղղությամբ դուք կառաջնորդվեք, բայց կա մի խնդիր, որը կապված է առանձին խումբ անձանց իրավունքների պաշտպանության հետ, եւ այստեղ նախատեսված են զինծառայողների իրավունքները: Կարծում եմ՝ ժամանակն է, որպեսզի մենք ոչ թե ներկայացնենք զինծառայողների իրավունքները որպես ռիսկային խմբի իրավունք, այլ խոսենք մարդու իրավունքների մասին զինված ուժերում: Դա կլինի առավել ամբողջական եւ դա նաեւ հստակ ուղերձ կլինի, որ մենք այլեւս զինծառայողների իրավունքների պաշտպանությունը չենք համարում մեզ համար ռիսկային խնդիր:

Կուզենայի, որպեսզի նաեւ ձեր զեկույցում դուք ավելի հանգամանորեն անդրադառնայիք հենց մարդու իրավունքներին զինված ուժերում, որովհետեւ առանձին բաժին եք հատկացրել եւ շատ հանգամանալի դիտարկումներ արել, առաջարկություններ ներկայացրել, այդ թվում՝ նաեւ օրենսդրական բնույթի:

2-րդ հարցադրումը կապված է ապրիլյան պատերազմից հետո ձեր կողմից իրականացված գործողություններին եւ քայլերին, դուք նշեցիք, որ Արցախի մարդու իրավունքների պաշտպանի հետ շատ ակտիվորեն համագործակցում եք, ինձ հետաքրքիր է, թե ապրիլյան պատերազմի  ժամանակ ադրբեջանական զինված ուժերի վայրագությունների կապակցությամբ ինչպիսի՞ գործողություններ դուք ձեռնարկեցիք, ի՞նչ ընթացք ունեցավ, ինչպիսի՞ արդյունքներ ենք մենք ունեցել, եւ ցանկալի կլիներ, որպեսզի մանրամասն ներկայացնեիք նաեւ այդ շրջանակը:

Ա.ԹԱԹՈՅԱՆ

-Պարոն Նահապետյան, դուք լիարժեք ճիշտ եք ասում՝ պետք է լինի ոչ թե, այո, առանձին, այդպես, միշտ որպես ռիսկային խումբ զինծառայողների, այլ պետք է լինի զինված ուժերում մարդու իրավունքների վիճակին առնչվող ձեւակերպում: Ավելին՝ շուտով պատրաստվում ենք հրապարակել հատուկ վերլուծություն, վերնագրել ենք հենց այդպես՝ զինված ուժերում մարդու իրավունքների վիճակի վերաբերյալ:

Ասեմ ձեզ մի կարեւոր հանգամանք՝ մենք հիմա պատրաստել ենք մի փաթեթ, ես արդեն քննարկել եմ Պաշտպանության նախարարի հետ, վերաբերում է խոսքը զինծառայողների համար ոչ ֆինանսական բնույթի արտոնություններ նախատեսելուն՝ սկսած արձակուրդի իրավունքից, աշխատանքի տեղի պահպանման իրավունքից եւ այլն, եւ այլն, դրանք շուտով կհրապարակեմ:

Դրանից բացի եւս Պաշտպանության նախարարության հետ քննարկել ենք խնդիրների առումով, օրենսդրական նախագծերի փաթեթ ենք պատրաստել, կարծում եմ, երեւի թե, այս շաբաթվա ընթացքում արդեն շրջանառության կներկայացնենք, պարոն Նահապետյան, անպայման, իհարկե, նաեւ խորհրդարան կուղարկեմ, ես միշտ այդպես անում եմ, եւ ձեզ, շատ ուրախ կլինեմ նաեւ այստեղ դրա վերաբերյալ քննարկումների համար:

Դրանից բացի նաեւ հատուկ վերլուծություն ենք պատրաստում օրենսդրական թերությունների վերաբերյալ՝ սկսած զինվորական գրքույկներից մինչեւ ծառայողական կարգապահական վարույթների իրականացումը զինվորական ծառայության ընթացքում, դա նույնպես կներկայացվի:

Մյուս հարցը՝ ապրիլյան պատերազմը: Ապրիլյան պատերազմից հետո, այո, ես ինքս այդ օրերին Արցախի մարդու իրավունքների պաշտպանի հետ միասին Արցախում էինք՝ առաջին պաշտպանի խնդրանքով աջակցություն ցուցաբերելու նպատակով, ընդ որում՝ մեզ հետ էր նաեւ ԱԺ պատգամավոր՝ արդեն նեկայում, պարոն Արտակ Զեյնալյանը եւ իրավապաշտպան Արա Ղազարյանը:

Մենք իրականացրել ենք փաստահավաք աշխատանքները, հրապարակվել է դրանից հետո Արցախի մարդու իրավունքների պաշտպանի զեկույցը, որը որակով շատ բարձր որակ ունի, եւ դա, նախ ես տեղյակ եմ, հրապարակային աղբյուրներից տեղյակ եմ, որ դրվել է Եվրոպական դատարան ներկայացված գանգատների հիմքում, դրանից բացի ինքս հարցը, եթե ինձ է վերաբերում կոնկրետ հարցը, քննարկել եմ ՄԱԿ-ի գերագույն հանձնակատարի հետ, Եվրոպայի խորհրդի գլխավոր քարտուղարի հետ, տառացիորեն, էջ առ էջ քննարկել ենք, եւ բոլոր ուղղությունները նույնպես ներկայացվել են:

Դրանից բացի նաեւ բացառիկ էր այդ առումով Արցախի մարդու իրավունքների պաշտպանի մամուլի ասուլիսը Եվրախորհրդարանի շենքում, որտեղ հանդես էր գալիս որպես Արցախի մարդու իրավունքների պաշտպան՝ եւ այն էլ այդ զեկույցի շրջանակում, բայց մեզ հնարավորություն տվեց դրան հասնել պրոֆեսիոնալ որակը:

Պարզապես նշեմ, որ այս բնույթի աշխատանքներն այնպիսին են, որ պետք է անընդհատ աշխատանք եւ այդ աշխատանքներով նոր հասնել հաջողության՝ համատեղ ուժերով: Շնորհակալ եմ:

Ա.ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

-Արձագանքի համար՝ Կորյուն Նահապետյան:

Կ.ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ

-Պարոն Թաթոյան, ցանկալի կլիներ, որպեսզի մենք ունենայինք հստակ պատկեր՝ կոնկրետ այդ վայրագությունների դեպքերով մեղավոր անձանց պատասխանատվության ենթարկելու համար միջազգային համապատասխան ատյաններում այս պահին ինչպիսի՞ արդյունքներ մենք ունենք:

Ես հասկանում եմ, որ մեծածավալ աշխատանք է իրականացվել այս անցած մեկ տարվա ընթացքում, բայց, այնուամենայնիվ, նաեւ հանրությանն իրազեկելու խնդիր կա, թե կոնկրետ մենք ի՞նչ արդյունքներ ունենք այս ուղղությամբ կատարված աշխատանքում:

Եվ 2-րդը...

Ա.ԹԱԹՈՅԱՆ

-Պարոն Նահապետյան...

Կ.ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ

-Ես չեմ ավարտել դեռ:

Ա.ԹԱԹՈՅԱՆ

Ներողություն:

Կ.ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ

-2-րդը՝ կապված խորհրդարանի հետ համագործակցության, այո, սահմանադրական փոփոխություններից հետո հատկապես կարեւորում եմ Մարդու իրավունքների պաշտպանի հետ խորհրդարանի եւ նրա մարմինների գործընկերային հարաբերությունների զարգացումը, եւ ես հույս ունեմ, որ դուք կդրսեւորեք նույնպիսի պատրաստակամություն՝ քննարկելու ձեր տարեկան հաղորդման մեջ նշված առանձին խնդիրներ համապատասխան հանձնաժողովներում:

Ա.ԹԱԹՈՅԱՆ

-Պարոն Նահապետյան, մտադրության հետ կապված, պարզապես, երաշխավորված կարող եմ ասել, որ պատրաստ եմ ցանկացած ժամի, ցանկացած իրավիճակում քննարկել այդ հարցերը, երբ նաեւ դուք կնշեք կամ ցանկացած պատգամավոր: Պատասխանատվության ենթարկելու հետ կապված՝ հասկանալի պատճառներով շատ հարցեր կան, որ հիմա չեմ կարող հրապարակել, դրանից բացի հարցեր կան, որ մարդու իրավունքների պաշտպանի իրավասությանը չեն վերաբերում:

Ամենակարեւոր հարցը, որ կարող եմ ասել, այստեղ նաեւ ապրիլյան պատերազմի հետ կապված առանձնահատկությունն այն է, որ այստեղ գործում է եւ պետք է անընդհատ ցույց տրվի Արցախի մարդու իրավունքների պաշտպանի աշխատանքը, որովհետեւ, իսկապես, բացառիկ աշխատանք է արվում բարդ պայմաններում՝ միայն անգլերեն լեզվով հրապարակվող զեկույցներ են, արդեն 3-րդն է պատրաստվում:

Պետք է ասեմ, որ սրանք հիմք են արդեն ընդունվել, ես հրապարակային աղբյուրներից տեղյակ եմ, օրինակ՝ Եվրոպական դատարան ներկայացված գանգատների հիմքում են դրվել, օրինակ՝ տարբեր այլ դիմումների հիմքում պետք է դրվեն, Մարդու իրավունքների պաշտպանն ինքը չի կարող դիմել միջազգային դատական ատյաններին, մեր խնդիրն է՝ փաստագրել հստակ աշխատանքները, այո, եւ ներկայացնել բոլոր կառույցներին:

Այստեղ մեզ օգնում է այն, որ մարդու իրավունքների տեսանկյունից ոլորտը բաց է, դրա համար կարողանում ենք բարդություններով հանդերձ, բայց աշխատել միջազգային բարձրագույն, այսպես, ներկայացուցիչների հետ:

Ա.ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

-Շնորհակալություն, պարոն Թաթոյան: Հաջորդ հարցի համար՝ Նորա Առուստամյան:

Ն.ԱՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Պարոն Թաթոյան, 2017 թվականի մայիսի 6-ին Արագածոտնի մարզի Աշտարակ քաղաքի Վարդգես Պետրոսյանի անվան դպրոցում ուսուցիչները դասադուլ էին հայտարարել, բողոքի ակցիան ուղղված էր շենքի անմխիթար պայմաններին, որոնք վտանգում են, խոչընդոտում են դպրոցում սովորող շուրջ 600 երեխայի կյանք:

Տեղյակ եմ, որ նույն օրը ձեր կողմից աշխատանքային խումբ էր ձեւավորվել եւ մեկնել էին Աշտարակ քաղաք՝ տեղում ծանոթանալու իրավիճակին: Այնուհետեւ ձեր կողմից հայտարարություն տարածվեց, մեջբերում եմ, որ իրավասու պետական մարմիններից պարզաբանումներ կպահանջվեն՝ երեխաների կրթության իրավունքի իրացման պատշաճ ապահովման նպատակով ձեռնարկվող քայլերի եւ դպրոցի շենքի վերանորոգման աշխատանքների կազմակերպմանն առնչվող հարցերի, այդ թվում՝ ժամկետների վերաբերյալ:

Պարոն Թաթոյան, հարցս հետեւյալն է՝ ո՞ր գերատեսչություններին են ուղարկվել պարզաբանումները եւ ի՞նչ ունենք արդյունքում: Շնորհակալություն:

Ա.ԹԱԹՈՅԱՆ

-Շնորհակալ եմ: Նախ ուսումնական հաստատությունների հետ կապված խնդիրը եւ երեխաների ընդհանրապես կրթության իրավունքի կամ երեխաների իրավունքի իրացման հետ կապված հարցերը գործունեության առաջնահերթ ուղղություններից են մեզ մոտ: Այստեղ ակտիվ աշխատանք է տարվում՝ ըստ ոլորտի, Սոցապնախարարության հետ, Կրթության նախարարության հետ, համայնքային տարբեր մարմինների հետ:

Ինչ վերաբերում է այդ կոնկրետ դեպքին, այո, մենք խնդիր այնտեղ արձանագրել էինք, եւ իրավիճակն այնպիսին էր, որ խոչընդոտում էր երեխաների կրթության իրավունքի իրացմանը, որովհետեւ թե՛ ուսուցիչներն էին դժգոհություն բարձրացնում, թե՛ երեխաները:

Մենք պարզաբանումների պահանջն ուղարկել ենք Կրթության եւ գիտության նախարարությանը, եւ եթե ես չեմ սխալվում՝ նաեւ տեղական իշխանությունների մարմիններին, այսպես ասած, եւ եթե դուք թույլ տաք, ես այս ընդմիջումից հետո կամ այս հարցադրումից հետո անմիջապես կհստակեցնեմ եւ ձեզ մանրակրկիտ կոնկրետ դեպքի արդյունքների վերաբերյալ տվյալները կներկայացնեմ, որպեսզի առավել պրոֆեսիոնալ լինի պատասխանս:

Ա.ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

-Արձագանքի համար՝ Նորա Առուստամյան:

Ն.ԱՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ

-Շնորհակալ եմ: Ամեն դեպքում, կարծում եմ, պարոն Թաթոյան, դուք ինքներդ հետամուտ կլինեք, որպեսզի գործը մտնի, գործնական փուլում դրվի, որովհետեւ ինքներդ էլ հասկանում եք, որ խոսում ենք ոչ այնքան քիչ քանակի՝ 600 երեխա սովորում է այդ դպրոցում, այդ տարածքի շենքերի բնակիչների երեխաները սովորում են այդտեղ:

Ա.ԹԱԹՈՅԱՆ

-Վիճակն անթույլատրելի էր, ես սա հստակ կարող եմ ասել, եւ վիճակն այնպիսին էր, որ խոչընդոտում էր երեխաների կրթության իրավունքի իրացմանը, ուսուցիչները նաեւ ճիշտ հարց էին բարձրացնում, եւ երեխաները՝ նույնպես: Հիմա կոնկրետ արդյունքների հետ կապված առավել մանրամասն ես ձեզ խոստանում եմ ներկայացնել: Շնորհակալություն:

Ա.ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

-Հաջորդ հարցը՝ Շաքե Իսայան:

Շ.ԻՍԱՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Պարոն Թաթոյան, 2016 թվականի գրավոր եւ բանավոր դիմում-բողոքների քանակը կամ պատկերն ուսումնասիրելիս տեսնում ենք, որ դրանց ծանրակշիռ մասն ուղղված է իրավապահ մարմինների գործունեությանը: Այս կոնտեքստում ես կցանկանայի իմանալ կալանավայրերից ստացված շուրջ 307 դիմում-բողոքի ճակատագրի մասին: Այսինքն՝ քանիսի՞ն է ընթացք տրվել, որեւէ խախտում բացահայտվե՞լ է, թե՞ ոչ, եթե ոչ կոնկրետ քանակ, ապա տոկոսային հարաբերակցությամբ:

Նաեւ կխնդրեի ձեզ ընդհանուր դրույթներով ներկայացնեիք, թե ի՞նչ ընթացք է տրվում զինակոչիկների կամ նրանց ծնողների կողմից ստացված դիմում-բողոքներին: Ձեր հարցազրույցներից մեկում, եթե ես չեմ սխալվում, դուք նշել էիք, որ տարբեր պարզաբանումների համար դիմում եք Պաշտպանության նախարարությանը եւ առաջարկում եք, որ կրկնակի բուժզննում անցնի եւ հետեւողական եք դրանց պատշաճ իրականացմանը:

Ես կցանկանայի իմանալ՝ ունե՞նք վիճակագրություն, թե՞ ոչ, եւ եղե՞լ են այնպիսի դեպքեր, որ ձեր միջնորդությամբ դրական լուծումներ են տրվել:

Ա.ԹԱԹՈՅԱՆ

-Շնորհակալ եմ հարցադրման համար: Այո, մենք քրեակատարողական,  իհարկե, հիմնարկներից ստանում ենք գանգատներ, ընդ որում՝ դրանք ստանում ենք ինչպես բողոքների, մեզ ուղարկվող բողոքների տեսքով, այնպես էլ արդեն մոնիթորինգային այցերի ընթացքում՝ անկախ բողոքներից, եւ առաջարկների ներկայացման երկու հիմնական մեթոդ կա:

Առաջինը՝ անմիջականորեն ներկայացվող առաջարկներ, որոնք տեղում ենք հենց ներկայացնում, ես ինքս անձամբ այցելում եմ, քանի որ իմ ողջ մասնագիտական կյանքը, այսպես ասեմ, վերաբերում է ազատությունից զրկման վայրերում անձի իրավունքների պաշտպանությանը, եւ 2-րդը՝ արդեն հետագա առաջարկներ, որոնք պաշտոնական գրությունների տեսքով են ներկայացվում:

Հիմա, իհարկե, մենք ունենք դրական լուծված բազմաթիվ գործեր, դրանք թե՛ խախտում արձանագրելու որոշումներով են, թե՛ առանց որոշումների, պարզապես, գրությամբ ներկայացված առաջարկով: Ես նշեմ, որ բողոքները հիմնարար 3 խմբի կբաժանեի: Առաջին՝ պայմանական վաղաժամկետ ազատմանն առնչվող բողոքներ, 2-րդ՝ բժշկական ծառայություններին կամ առողջության պահպանման իրավունքին առնչվող բողոքներ, 3-րդ՝ պահման պայմաններին առնչվող բողոքներ, այսինքն՝ ֆիզիկական, նյութական վիճակը՝ խցի վիճակ եւ այլն, եւ այլն: Այդ առումով դրանցից յուրաքանչյուրով նախաձեռնվել են ընթացակարգեր:

Այստեղ մեր արդյունավետության ցուցանիշը չափազանց բարձր է, գրեթե ճնշող մեծամասնության դեպքերում հարցերը լուծվում են, եւ այստեղ Արդարադատության նախարարության, նաեւ քրեակատարողական ծառայության հետ ունենք բավականին բարձր որակի համագործակցություն: Շատ հարցեր չեն հրապարակվում, որովհետեւ միջազգայնորեն ընդունված սկզբունք գոյություն ունի՝ չվնասելու սկզբունքը եւ նաեւ տեղեկության կոնֆիդենցիալ պաշտպանության:

Ինչ վերաբերում է զինծառայողներին, զինակոչիկների իրավունքների պաշտպանությանը: Այստեղ, այո, արդեն մեր կողմից ցուցաբերվում է հատուկ մոտեցում, ես ստեղծել եմ նոր բաժին՝ զինծառայողների եւ նրանց ընտանիքների իրավունքների պաշտպանության հարցերին առնչվող: Այդտեղ քննարկվում են թե՛ ընտանիքների սոցիալական վիճակին վերաբերող հարցերը, թե՛ զինծառայողներին կամ նույնիսկ դեռ զինծառայող չհանդիսացող անձին:

Կա խորհուրդ՝ Մարդու իրավունքների պաշտպանին առընթեր, որը կազմված է, զինծառայողների ընտանիքի անդամ այնտեղ ունենք, ունենք հասարակական կազմակերպություններ եւ ունենք փորձագետներ: Քննարկվում են նաեւ հարցերն այնտեղ, իհարկե, անհատական տվյալները բացառելու, զուտ փորձագիտական դիրքորոշում ստանալու:

Ասեմ ձեզ, որ, այո, մենք այստեղ ունենք նույնպես շատ դեպքեր, երբ հարցը դրական է լուծվում, թե ունենք տարկետման ձեւակերպման դեպքեր՝ մասնավորապես առողջության հիմքով պայմանավորված, ունենք նաեւ զորացրման դեպքեր: Այստեղ կարեւոր համագործակցություն ունենք նաեւ Պաշտպանության նախարարության հետ, մեր աշխատակիցներն անձամբ մասնակցում են բժշկական հանձնաժողովների նիստերին, եւ մենք, երբ բողոքն ստանում ենք, մենք անարգել այնտեղ գտնվում ենք, եւ եղել են դեպքեր, որ հենց տեղում կասեցվել է, օրինակ՝ որեւէ հարցի լուծում: Շնորհակալ եմ:

Ա.ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

-Արձագանքի համար՝ Շաքե Իսայան:

Շ.ԻՍԱՅԱՆ

-Պարոն Թաթոյան, իհարկե, շնորհակալ եմ պատասխանի համար, բայց իմ հարցն ավելի վերաբերում էր առարկայական գործողություններին, այսինքն՝ բացի այցերից, արձանագրություններից, կոնկրետ խախտում արձանագրվո՞ւմ է, ասենք, դուք հետեւողական լինո՞ւմ եք, որ, չգիտեմ, նյութեր եք պահանջում, հավաքում եք, որպեսզի փաստն ապացուցվի, եւ քրեական պատասխանատվության ենթարկվեն մեղավորները: Այդպիսի դեպք ունե՞նք:

Ա.ԹԱԹՈՅԱՆ

-Իհարկե, ունենում ենք, մենք ունենք պատասխանատվության ենթարկված քրեակատարողական ծառայողներ՝ կարգապահական վարույթի շրջանակում՝ օրինակ: Մենք նաեւ, պետք է ասեմ ձեզ, որ աշխատանքների ընթացքի կամ առաջարկների հետ կապված, երբ ես նշեցի, որ Եվրոպական դատարանի սկզբունքներին համապատասխան են կազմվում, մեր որոշումները հիմա ունեն երկու տեսակի առաջարկություն:

Առաջինը՝ անհատական բնույթի առաջարկություն, որը վերաբերում է այդ անձին, մինչեւ վերջ հետեւողական ենք լինում, ես ձեզ հավաստիացնում եմ, եւ 2-րդը՝ ընդհանուր առաջարկներ, որոնք որոշման հիմնական տեքստում են եւ ուղղված են իրավական համակարգի կատարելագործմանը: Դրանցից երկուսով էլ առանձին ենթավարույթով իրականացվում է քննարկում: Խախտման որոշման կայացման դեպքում, որպես կանոն, բոլոր նյութերն արդեն մենք ունենում ենք, որի հիման վրա մենք կայացնում ենք մեր որոշումները:

Մարդու իրավունքների պաշտպանի առջեւ չկա որեւէ արգելք, չի կարող լինել որեւէ մեկը, ով կարող է սահմանափակել մեր այդ իրավունքը, բայց փոխարենը մենք պարտավորված ենք պաշտպանելու գաղտնիքը: Դրա հետ կապված նաեւ, եթե մեր որոշումները, օրինակ՝ վերցնեք, ուսումնասիրեք, յուրաքանչյուր որոշում, որպես կանոն, լինում է 50, 60 էջանոց որոշումներ, դրանց մեծագույն մասը, կոնկրետ ամեն որոշման մեջ նախորդի իրավական չափանիշը զարգացնելն է, եւ...

Ա.ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

-Ներողություն եմ խնդրում, պարոն Թաթոյան: Հաջորդ հարցի համար՝ Միքայել Մելքումյան:

Մ.ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ

-Շնորհակալություն: Պարոն Թաթոյան, ես 5 տարի է՝ նախորդ գումարման առաջին հենց նստաշրջանի ժամանակ նախորդ Օմբուդսմենին հարցադրումով հանդես եմ եկել մշտապես, ուրեմն, բիզնես Օմբուդսմենի ստեղծման հետ կապված: Նախ կուզենայի ձեր կարծիքը՝ ինչո՞ւ է ձգձգվել կամ ո՞նց եք դուք վերաբերում, եւ 2-րդ՝ արդյոք դուք զբաղվե՞լ եք, նախորդ Օմբուդսմենի ժամանակ ասացին, որ տեղակալ կա, որ զբաղվում է, որովհետեւ մենք ունենք 80 հազարից ավելի սուբյեկտներ, այդ թվում՝ փոքր, միջին:

Եվ 2-րդ հարցը՝ կխնդրեի շատ հակիրճ ասեիք, թե աշխատանքից ազատումների հետ կապված, որ մարդկանց, ուրեմն, ապօրինի աշխատանքից ազատում են: Աշխատանքային օրենսդրության պայմանների կոպիտ ոտնահարման հետ կապված քանի՞ գործ կա, որ ձեզ դիմել են կամ դուք ունե՞ք վիճակագրություն, դատարանների հետ կապված վճիռներ: Այսքանն առայժմ:

Ա.ԹԱԹՈՅԱՆ

-Պարոն Մելքումյան, ես ձեր այդ հարցադրման մասին, իհարկե, քաջատեղյակ եմ, եւ ասեմ ձեզ, որ բիզնես Օմբուդսմեն կամ ընդհանրապես որեւէ այլ հարցով Օմբուդսմեն մեր երկրում ստեղծվել չի կարող, սա Սահմանադրության մոտեցումն է, սա նաեւ միջազգային կառույցների մոտեցումն է, որ առավել նախընտրելի է գործող ինստիտուտը զարգացնել, քան դրա փոխարեն տարբեր հարցերով ստեղծել, որովհետեւ, եթե բացեք դուռը, ապա բազմաթիվ հարցերով, կարելի է ամեն հարցով ստեղծվել Օմբուդսմեն:

Մյուսը՝ տեղակալով հարցը չի լուծվի, ես կարծում եմ, միայն տեղակալը, դուք ճիշտ եք նշում, բազմաթիվ են բողոքները, ոլորտը շատ բազմազան է, չի կարող իրականացնել իրավունքների պաշտպանություն: Հիմա մենք Եվրամիության հետ ինտենսիվ քննարկումներ ենք տանում՝ ձեւաչափով ստեղծելու՝ դրան ներգրավելով նաեւ այս ոլորտի հասարակական կազմակերպություններին եւ համատեղ աշխատելու ռեսուրսների ներգրավմամբ:

Այս աշխատանքները դեռեւս ընթացքի մեջ են, բայց, կարծում եմ՝ առաջիկայում մենք լուծում կունենանք, նաեւ ես ասեմ ձեզ, որ Եվրոպական զարգացման եւ վերակառուցման բանկի հետ նույնպես մենք քննարկումներ ենք անում, սա իմ սկզբունքային դիրքորոշումն է, որը նաեւ հիմնված է Հայաստանի Սահմանադրության լուծումների վրա:

Աշխատանքային իրավունքների հետ կապված, այո, մենք ունենք դեպքեր խախտումների, եւ ես տարեկան հաղորդման մեջ ներկայացրել եմ, որ նաեւ խնդիրը նրանով է պայմանավորված, որ մենք չունենք արդյունավետ արտադատական համակարգ, աշխատանքի տեսչությունը չկա այլեւս, կարծում եմ՝ դա սխալ լուծում էր, եւ պետք է մենք ունենանք այնպիսի մարմին, որը կթեթեւացնի դատարանների բեռը եւ հատուկ լիազորություններով կվերապահի անկախ որեւէ մարմնի այդ գանգատների լուծումը:

Շատ երկրներում դա հենց Օմբուդսմենն է անում, եւ մենք արդեն ԱԺ պատգամավորների հետ բյուջեի քննարկման ժամանակ ունեցանք այդ հարցադրումը, բայց նաեւ երկրներ կան, որտեղ տարբեր ձեւաչափերով են ստեղծվում: Շնորհակալ եմ:

Մ.ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ

-Ես կարճ արձագանքեմ: Թույլ տվեք չհամաձայնվել բիզնես Օմբուդսմենի մասով, ինձ, իհարկե, հետաքրքրում է բովանդակությունը, թե անունը ո՞նց կլինի՝ բիզնես հաշտարար, բիզնես Օմբուդսմեն, մեր երկրում գործերը լավանան այդ ոլորտում, որպեսզի ձեռնարկատիրական իրավունքը պահպանվի հնարավորինս: Եվ, փաստորեն, ձեր կարծիքը տարբերվում է կառավարության կարծիքից, այդպես հասկացա:

Ա.ԹԱԹՈՅԱՆ

-Պարոն Մելքումյան, սկզբունքը հետեւյալն է՝ չի կարող ստեղծվել որեւէ մարմին, որը կկրկնի մյուսի լիազորությունները, չի կարող որեւէ մարմին փոխարինել մյուսին, սա Սահմանադրության հստակ մոտեցումն է, հակառակ դեպքում կխախտվի անձի՝ Մարդու իրավունքների պաշտպանին դիմելու իրավունքը, որովհետեւ դա հանգեցնում է շփոթության, որովհետեւ այդ անձը, ի վերջո, միշտ կարողանալու է նաեւ ինձ դիմել, հետեւաբար միշտ հանգեցնելու է դուբլիկացիայի՝ աշխատանքի ընթացքում, եւ նաեւ խոչընդոտելու է սահմանադրական գործառույթների իրականացմանը:

Ես այս հարցում կառավարությանը դեմ եմ եւ ներկայացրել եմ շատ մեծածավալ վերլուծություն, որով հայտնել եմ բացասական գնահատական կառավարությանը, եւ ես գործադրելու եմ այդ իմաստով ջանքերը եւ իրավական հնարավորությունները, որպեսզի լուծումները լինեն Հայաստանի Սահմանադրությանը համապատասխան:

Ես սկզբունքորեն դեմ չեմ, օրինակ՝ հաշտարարի ստեղծմանը եւ այլն, ինձ համար սկզբունքը հետեւյալն է՝ չստեղծվի այնպիսի մարմին, որը կնույնանա կամ դուբլիկացիա կլինի մարդու իրավունքների պաշտպանի աշխատանքի հետ: Շնորհակալ եմ:

Ա.ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

-Դուք արդեն սկսեցիք իրացնել ձեր իրավական հնարավորությունները, պարոն Թաթոյան, այդ տեսանկյունից հայտնելով ձեր կարծիքը, բայց կարծում եմ՝ այս դահլիճում դեռեւս քննարկումներ կլինեն այս ուղղությամբ:

Եվ վերջին հարցի իրավունքը՝ Արտակ Զեյնալյան:

Ա.ԶԵՅՆԱԼՅԱՆ

-Պարոն Թաթոյան, ձեր զեկույցի մեջ մի քանի անգամ օգտագործեցիք անընդունելի պրակտիկա: Դա անընդունելի է ձեր չափանիշների՞ն, թե՞ դա անընդունելի է, չի համապատասխանում Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիային կամ Սահմանադրությանը: Ես պատասխանը գիտեմ, ուղղակի, կուզեի, որպեսզի ձեր շուրթերից այն հնչեր:

Հաջորդ հարցը, որ ասում եք՝ եղել է դեպք, որ ձեր որոշման հիման վրա կայացվել է դատական ակտ: Ես ծանոթ եմ մարդու իրավունքների պաշտպանի ձեր հեղինակած վերջին որոշումներին, որոնցով ճանաչվել է մարդու իրավունքների խախտում, մի քանի այդպիսի որոշումների եմ ծանոթ, եւ ծանոթ եմ, որ այդ որոշումներին հակասող դատական ակտեր են կայացվել:

Իհարկե, իմ ունեցած ինֆորմացիան սահմանափակ է, հատվածային է, ես կուզեի՝ ներկայացնեիք տեղեկություն, թե քանի՞ այդպիսի որոշում եք կայացրել հաշվետու տարվա ընթացքում եւ քանիսի՞ դեպքում է, որ պետական մարմինները չեն կատարել մարդու իրավունքների պաշտպանի որոշումը, պայմանականորեն այսպես ասենք:

Հաջորդ հարցը՝ Մարդու իրավունքների պաշտպանն ավարտված քրեական գործերով իրավունք ունի կարծիք հայտնելու, կխնդրեի գնահատեք Շանթ Հարությունյանի եւ Գեւորգ Սաֆարյանի դեմ կայացված դատական ակտերի պատժի համաչափությունը:

Եվ հաջորդ հարցը՝ ձեր նախորդ մարդու իրավունքների պաշտպանը՝ Կարեն Անդրեասյանը, 2013 թվականին զեկույցով արտահերթ հանդես եկավ, դատական համակարգի վերաբերյալ բազմաթիվ խնդիրներ բարձրացրեց, այդ թվում նաեւ՝ վստահության, դատական համակարգի նկատմամբ հավատի եւ դատավորների կամայական, կարգապահական պատասխանատվության ենթարկելու զոնալ դատավորների վերաբերյալ:

4 տարի անց ձեր տեսակետը սրա վերաբերյալ՝ ինչպիսի՞ փոփոխություններ է կրել մարդու իրավունքների պաշտպանի դիրքորոշումը:

Ա.ԹԱԹՈՅԱՆ

-Շնորհակալ եմ, պարոն Զեյնալյան: Ուրեմն, առաջին հարցադրումը՝ խախտումների հետ կապված: Մարդու իրավունքների պաշտպանի այս նոր սկզբունքներով կայացվող որոշումներում մենք բավականին զգալի թիվ ունենք, որոնք կատարվում են, բայց, քանի որ որոշումների սկզբունքը փոխվել է, եւ նաեւ իրավական համակարգի կատարելագործմանն ուղղված առաջարկներ են արվում, դրանք հաճախ ունենում են շարունակական բնույթի աշխատանք: Անհատական գործերով ունենք դեպքեր, երբ դեռ շարունակում ենք աշխատանքը:

Կոնկրետ օրինակ՝ կայացվել է խախտման որոշում առողջության իրավունքի հետ կապված, բայց դրանից հետո շարունակում ենք աշխատանքը, ասենք, քրեակատարողական ծառայության կամ Արդարադատության նախարարության հետ հենց՝ շարունակական միջոցների գործադրման առումով: Օրինակ՝ Վահան Շիրխանյանի գործով օրինակը, ասենք թե, եւ այլն, որը դեռ ես չեմ կարող ասել, որ կատարված է կամ ես բավարարված եմ, քանի որ շարունակական նաեւ տարբեր գործեր նույնպես կան:

Մյուսը՝ ինչ վերաբերում է դատական համակարգին, այս հարցին հիմա անդրադառնամ՝ դատական համակարգի վերաբերյալ դիրքորոշմանը: Ես հարգում եմ, բնականաբար, հարգանքով եմ վերաբերում եւ բարձր եմ գնահատում մարդու իրավունքների բոլոր պաշտպանների աշխատանքը, եւ պետք է ասեմ, որ ինչ վերաբերում է դատական համակարգի վերաբերյալ, այո, ես ունեմ իմ սեփական գնահատականները, եւ ես կարծում եմ, որ դատական համակարգում մենք ունենք խնդիրներ, օրինակ՝ դատարանների ներքին անկախության հետ կապված կամ ինքնուրույնության հետ կապված, Վճռաբեկ դատարանի նաեւ այդ ազդեցության հետ կապված, բնականաբար, նաեւ կարեւոր նշանակություն ունի դատավորների կողմից արդար դատաքննության պահանջների ապահովումը՝ հատկապես ողջամիտ ժամկետների ապահովման տեսանկյունից:

Ես կարծում եմ՝ այդ խնդիրն այսօր կա, դա չի ապահովվում, եւ հատկապես դատավորների ծանրաբեռնվածությունն է նաեւ մեջբերվում եւ այլն, բայց ակնհայտ է, բոլորս գիտենք, որ չի կարող որեւէ կերպ՝ պետության կազմակերպման հարցերում կլինի, որ հարցերում կլինի, թերությունը հիմնավորվել, ասենք, անձի իրավունքների խախտումներն արդարացնելու համար: Այդ պատճառով, ես կարծում եմ՝ Դատական նոր օրենսգիրքը, որ մշակվում է, պետք է այնտեղ գործադրել բոլոր հնարավորությունները, որպեսզի գոնե օրենքի մակարդակով այս լուծումներն ամրագրվեն, թեեւ պրակտիկայի, այո, մասին է խոսքը:

Այս առումով ես ասեմ՝ ցանկացած դեպքում, երբ ես ասում եմ, նշում եմ՝ մարդու իրավունքների անընդունելի պրակտիկայի մասին, ես, պարոն Զեյնալյան, իհարկե, նկատի ունեմ միջազգային չափանիշների տեսանկյունից իրավունքների պրակտիկան, որը շատ դեպքերում փոխակերպվում է, դառնում է մարդու իրավունքների պաշտպանի իրավական չափանիշներ, եւ առանձին դեպքերում դա հենց վերաբերում է մարդու իրավունքների պաշտպանի չափանիշներին՝ հիմքում ունենալով Եվրոպական դատարանի նախադեպային պարկտիկան:

Ինչ  վերաբերում է կոնկրետ գործերով ուսումնասիրություններին: Մարդու իրավունքների պաշտպանի համար ներկայում սահմանվել է նաեւ լիազորությունների նոր շրջանակ եւ, օրինակ՝ դրանցից յուրաքանչյուրով իրականացվում են ուսումնասիրություններ:

Ինչ վերաբերում է Գեւորգ Սաֆարյանին, ապա Գեւորգ Սաֆարյանի վերաբերյալ ներկայում մեկ գործով իրականացվում է վարույթ, դրանցից առաջինով կամ այդ սկզբնական վարույթով դեռեւս մեր կողմից գնահատական չի հնչել այդ իմաստով:

Ա.ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

-Արտակ Զեյնալյան:

Ա.ԶԵՅՆԱԼՅԱՆ

-Կալանքների հետ կապված դուք նաեւ ասացիք, որ բացառիկ պետք է լինեն դրանք: Մի երկու օր առաջ կամ երեկ մենք լսում էինք գլխավոր դատախազի հաղորդումը, ըստ որի մասսայական բնույթ չեն կրում, մեր հաշվարկներով շուրջ 90 տոկոս դեպքերում դատարան ներկայացրած միջնորդություններում հաղթում է միջնորդություն ներկայացրած կողմը, վարույթ իրականացնող մարմինը: Ես կուզեի սրա վերաբերյալ ձեր տեսակետը հստակեցնել՝ շարունակելով պատասխանել իմ նախորդ հարցերին:

Ա.ԹԱԹՈՅԱՆ

-Կալանքների կիրառության պրակտիկան: Մեր կողմից իրականացվել է մանրամասն վերլուծություն, տոկոսային ցուցանիշներով դա ներկայացված է զեկույցում: Դատական դեպարտամենտից ստացված տվյալների հիման վրա պատկերը վկայում է, որ միջնորդությունների 90 տոկոսից ավելին բավարարվում են: Ես կարծում եմ՝ սա ընդունելի չէ, այո, կալանքը պետք է լինի բացառիկ խափանման միջոց, եւ դա հենց բխում է ազատության կանխավարկածի հիմնարար մոտեցման պահանջներից, եւ այդ իմաստով, օրինակ՝ օրենսդրական նույն առաջարկները մեր կողմից, որ արվել են եւ նաեւ Քրեական դատավարության նոր օրենսգրքի նախագծում են, կարծում եմ՝ հիմք կտան լուծելու սա:

Ավելին՝ մենք ունենք Վճռաբեկ դատարանի նախադեպային պրակտիկա, որը կարող եմ ասել, բավականին դրական է, բայց չի գործադրվում, մասնավորապես, երբ հարցը վերաբերում է, օրինակ՝ կալանքների ժամկետի երկարացմանը: Ճիշտ է, մարդու իրավունքների պաշտպանը չունի կոնկրետ գործերով միջամտության սահմանափակումներ, բայց պրակտիկայի ուսումնասիրությունը վկայում է ակնհայտ անթույլատրելիության մասին: Շնորհակալ եմ:

Ա.ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

-Շնորհակալություն, պարոն Թաթոյան, հարցերն ավարտվեցին, կարող եք զբաղեցնել ձեր տեղը:

Այժմ, հարգելի գործընկերներ, խնդրում եմ հերթագրվել ելույթների համար: Հերթագրում: Հերթագրվել են 6 պատգամավորներ:

Հարգելի գործընկերներ, քանի որ մեկ րոպե է մնացել, առաջարկում եմ ընդմիջումից հետո վերսկսել մեր աշխատանքները: Ընդմիջում՝ կես ժամ:


Ժամը 1630

ՆԱԽԱԳԱՀՈՒՄ ԵՆ ՀՀ ԱԺ  ՆԱԽԱԳԱՀ ԱՐԱ ԲԱԲԼՈՅԱՆԸ  ԵՎ ՆԱԽԱԳԱՀԻ ՏԵՂԱԿԱԼՆԵՐ ԱՐՓԻՆԵ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆԸ ԵՎ ՄԻՔԱՅԵԼ ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆԸ
 

Ա.ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

-Հարգելի գործընկերներ, շարունակում ենք մեր աշխատանքները։ Մարդու իրավունքների պաշտպանի 2016 թվականի տարեկան հաղորդման վերաբերյալ առաջին ելույթը կունենա պատգամավոր Գեւորգ Պետրոսյանը։ Համեցեք, պրն Պետրոսյան։

Գ.ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Հարգարժան նախագահող, Մարդու իրավունքների հարգելի պաշտպան, հարգելի գործընկերներ, ես պրն Թաթոյանի հետ խոսել եմ այն մասին, ինչի մասին, որ հիմա պետք է բարձրաձայնեմ։ Բարեբախտաբար, ուզում եմ իրազակել, որ քննարկվող հիմնական հարցի շուրջ մեր տեսակետները համընկնում են, եւ էստեղ պարզապես պետք է մեկտեղվեն ջանքերը, որպեսզի մեր նկատառումները ոչ հեռավոր ապագայում դառնան իրականություն։

Հայտնի է, որ ՀՀ բարեփոխված Սահմանադրությունը՝ ի դեմս 52-րդ հոդվածի, առավել ընդարձակել է Մարդու իրավունքների պաշտպանի լիազորությունների տիրույթը, մասնավորապես՝ միայն պետական եւ տեղական ինքնակառավարման մարմինների հետ փոխհարաբերություններից բացի, տարածելով նաեւ մասնավոր հարաբերությունների տիրույթ։ Խոսքս վերաբերում է ՀՀ-ում գործող բոլոր մասնավոր կազմակերպություններին, որոնցում ամեն օր տեղի են ունենում աշխատողների աշխատանքային իրավունքների ամենակոպիտ խախտումներ։ Ես ուշադիր ուսումնասիրել եմ հարգարժան Պաշտպանի հաղորդումը, եւ իսկապես իրավամբ այնտեղ տեղ են գտել Աշխատանքային օրենսդրության ամենատարբեր խախտումներ՝ սկսած չձեւակերպված աշխատողներ պահելուց, ընդհուպ մինչեւ արտաժամյա եւ հանգստյան օրերին կատարված աշխատանքի համար կամ չվճարումը կամ ոչ բավարար վճարումը։ Հանգստյան օրերին աշխատողներին աշխատանքի ներգրավելը, արձակուրդներից օրենքով սահմանված կարգի խախտմամբ հետ կանչելը եւ այլն։ Եվ իմ խորին համոզմամբ, այս իրավախախտումների կանխման գործում մեծ դեր ունի Մարդու իրավունքների պաշտպանը։

Պրն Թաթոյանը խոսեց Աշխատանքի պետական տեսչության լուծարման մասին։ Պրն Թաթոյան, գիտե՞ք, որ ոչ թե լուծարվել է տեսչությունը, այլ վերակազմակերպվել է առողջապահական պետական տեսչության, բայց համակարծիք եմ մեր գործընկերոջ հետ, որ այդ տեսչությունն այսօր, կարելի է ասել՝ բացարձակապես չի նպաստում Աշխատանքային  օրենսդրության խախտումների կանխմանը, ինչպես նաեւ մեղավոր անձանց պատասխանատվության ենթարկելու գործընթացին։ Խնդիրն այն է, որ արդեն 2 տարի Առողջապահական պետական տեսչությունը զրկված է օրենսդրության պահպանման նկատմամբ վերահսկողության գործառույթից, մնացել է միայն աշխատանքային պայմանների նկատմամբ վերահսկողության իրականացումը, որը շատ թույլ է։

Մինչդեռ, նաեւ գիտենք, որ բացի այն, որ պետական հսկողություն եւ վերահսկողություն իրականացնող մարմին, կարելի է ասել՝ դե ֆակտո չունենք, նաեւ ես ավելորդ չեմ համարում ասել, որ գրեթե անգործության են մատնված արհմիությունները։ Հատկապես մասնավոր կազմակերպություններում արհեստակցական միությունները, ճոխ հյուրասիրությունից հագեցած միջազգային դիտորդի նման, անտարբեր են Աշխատանքային օրենսդրության խախտումների նկատմամբ եւ օրենքով իրենց վերապահված որեւէ լծակ չեն իրականացնում, չեն գործադրում այդ խախտումները բացառելու կամ նվազագույնի հասցնելու  ուղղությամբ։ Եվ այս պայմաններում, երբ որ վարձու աշխատողները մնում են իրենց իրավունքների խախտման դեպքում դեմ հանդիման միայն դատարանի առաջ կամ ստիպված են օգտվել փաստաբանի որակյալ ծառայությունից, որն այսօր թանկ հաճույք է, էստեղ, կարծում եմ, մեծ անելիք ունի, մեծ ներդրում ունի Մարդու իրավունքների պաշտպանը։

Եվ ես առիթից օգտվելով, պարզապես խնդրում եմ, հարգելի պրն Թաթոյան, որ «Մարդու իրավունքների պաշտպանի մասին» նոր օրենքը, որն ինչպես արդեն ասացիք շրջանառության մեջ է, վերջնական տեսքի բերելիս հաշվի առնվի նաեւ այն հանգամանքը, որ Մարդու իրավունքների պաշտպանի ձեռքը հասանելի լինի մասնավոր կազմակերպություններին, հատկապես աշխատողների աշխատանքային իրավունքների պաշտպանության գործում։ Հիմա դա կարվի որոշակի, ասենք՝ վարույթ հարուցելու կամ պաշտոնական եզրակացություն իրավունքի խախտման փաստի առկայությունը հաստատելու մասին եւ այլն, ներկայացնելով, սա զուտ, կարելի է ասել՝ տեխնիկական խնդիր է։ Բայց այն, որ Մարդու իրավունքների պաշտպանն այսուհետ, Սահմանադրության 52-րդ հոդվածի համաձայն, պետք է գործուն միջամտություն ունենա քաղաքացիների աշխատանքային իրավունքների պաշտպանության գործին, կարծում եմ՝ սա գոնե կասկած չի հարուցում։

Ես՝ որպես պատգամավոր, պատրաստակամ եմ եւ նաեւ «Ծառուկյան» դաշինքի խմբակցության անդամները՝ մեր իրավագիտակցությամբ, մեր հնարավոր բոլոր գործիքներով նպաստել այդ խնդրի իրականացմանը։ Եվ մի երկու խոսք էլ կուզենայի ասել բիզնես օմբուդսմենի հետ կապված։ Էստեղ հնչեցին տարբեր կարծիքներ, բայց ցանկացած կարծիք ունի կյանքի իրավունք, ցանկացած տեսակետ ունի ապրելու իրավունք, բայց ես մտավախություն ունեմ, որ նման ինստիտուտ հիմնադրվելու դեպքում, թողնենք դրա Սահմանադրականության խնդիրը, էստեղ նույնպես աշխատանքային իրավունքների պաշտպանության գործում կարող է լուրջ հակասություն առաջանալ Մարդու իրավունքների պաշտպանի եւ բիզնես պաշտպանի, որովհետեւ ցանկացած աշխատանքային վեճ, որը ենթադրում է երկուստեք հակադիր շահերի մեջ գտնվող անձանց միջեւ տարաձայնություն, եթե դրան միջամտի Մարդու իրավունքների պաշտպանը, ապա այստեղ պետք է առաջ տարվի, նախապատվություն տրվի աշխատողի իրավունքների պաշտպանությանը, որին կարող է հակակշռել արդեն բիզնես պաշտպանը, որը թմբկահարի, բարձրաձայնի գործատուի շահերը։

Իմ կարծիքով, երբեք չանտեսելով բիզնեսի պաշտպանության շահը, որովհետեւ դա նույնպես «Ծառուկյան» դաշինքի նախընտրական ծրագրի կարեւոր հիմնադրույթներից մեկն է, բայց իմ կարծիքով, ՀՀ Սահմանադրության 3-րդ հոդվածը, համաձայն որի՝ ՀՀ-ում մարդն է հանդիսանում բարձրագույն արժեքը, պետք է շեշտը դրվի ամենից առաջ մարդու իրավունքների պաշտպանության վրա։ Եվ ես շատ եմ ցանկանում, որ մենք երբեք չասենք, կոնկրետ անձերից վերանանք, բայց երբեք չասենք, որ մենք ունենք Մարդու իրավունքների կիսապաշտպան, մենք միշտ ասենք, որ մենք ունենք Մարդու իրավունքների լիակատար պաշտպան։

Եվ իմ խորին համոզմամբ, պրն Թաթոյանը լիարժեք հավակնում է լիակատար պաշտպան ընկալվելու էդ ճակատագրին։ Շնորհակալություն ուշադրության համար։

Ա.ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Հարգելի գործընկերներ, մինչեւ հաջորդ բանախոսին ձայնի իրավունք տրամադրելը, ես կօգտագործեմ իմ արտահերթ ելույթ ունենալու իրավունքը եւ այս հարցի կապակցությամբ ելույթ կունենամ։ Շնորհակալություն։

Հարգելի խորհրդարան, քննարկում ենք չափազանց կարեւոր մի փաստաթուղթ, որի արժեքը, թերեւս դժվար է գերագնահատել, եւ իրականում, կարծում եմ, որ յուրաքանչյուրն այս հաղորդման մեջ կարող է տեսնել այն խնդիրները, որոնք ինքն ունի կամ ինքը տեսել է այս կամ այն ոլորտում, ինչպես նաեւ, թերեւս առաջին անգամ տեսնել լուծումներ։

Ես ելույթս ուզում եմ սկսել նրանից, որ խորհրդարանական դահլիճում մի քանի հաղորդումների քննարկման եմ մասնակցել, եւ էստեղ իրականում շատ տարբեր կրքեր են ժամանակին թեժացել, եւ էս հարցի կապակցությամբ հենց Մարդու իրավունքների պաշտպանի հաղորդումների վերաբերյալ շատ հետաքրքիր ձեւաչափով են քննարկումներն ընթացել։ Եղել է իրավիճակ, նախկին խորհրդարանական իմ գործընկերները կվստահեցնեն կամ կհավաստեն, որ եղել է իրավիճակ, որ նույնիսկ խորհրդարանի դահլիճը բաժանվել է երկու խմբերի, տպավորություն է եղել, որ Մարդու իրավունքների պաշտպանը հայցում է դահլիճի մի հատվածի, ինքներդ գուշակեք՝ որ հատվածի պաշտպանությունը, իսկ մյուս հատվածի, հատկապես եւ մյուս մասն էլ փորձում է մեղադրել՝ ասելով, որ այսինչ տեղը խախտումն էսինչ կերպ ես հայտնաբերել, վատ ես հայտնաբերել կամ սխալ ես փաստել եւ այլն։ Այլ կերպ ասած, դահլիճի մի հատվածից էլ, ի դեպ՝ լինի դա իշխանական, ես չեմ խորշում դա բարձրաձայնելուց, իշխանական նույնիսկ հատվածը բարձրաձայնել են այն մասին խնդիրներ, որ այս կամ այն հարցի կապակցությամբ Մարդու իրավունքների պաշտպանն ավելի շատ ոչ թե փաստական հանգամանքներ է ներկայացրել, այլ առավելապես տրվել է ամբոխահաճությանը։ Էդպիսի մեղադրանքներ եղել են ու հնչել են դահլիճում։

Ես ուզում եմ ի պատիվ պրն Թաթոյանի, բարձրաձայնել, որ թերեւս առաջին անգամ է, որ այս հաղորդման մեջ, ինձ համար եմ ասում, նաեւ մասնագիտական տեսանկյունից եմ հարցին մոտենում՝ ոչ քաղաքական հարթության մեջ, իրականում առաջին անգամ է, որ կառուցվածքային առումով շատ լուրջ փոփոխության է ենթարկվել։ Համակարգվածության տեսանկյունից բացառիկ աշխատանք է կատարված, ընդ որում՝ պիտի ասեմ նաեւ, որ ներկայացված են ոչ միայն խնդիրները, բայց խնդիրները մերկապարանոց ներկայացված չեն, յուրաքանչյուր խնդրի հիմքում ընկած է փաստական հանգամանք, փաստված է կոնկրետ պրոբլեմը, ասված է, թե ինչի հիման վրա է այդ պրոբլեմն առաջացել եւ դրանից հետո էլ տրվում է համապատասխան լուծում։ Իրականում սա գնահատանք է նաեւ այս ամբիոնից հնչեցվող, որը ես ցանկանում եմ արձանագրել։

Երկրորդ կարեւոր հանգամանքը՝ առհասարակ, Մարդու իրավունքների պաշտպանի հաղորդումը, ինչպես էս դահլիճում ցույց տվեց այսօրվա քննարկումների ընդհանուր հունը, նպատակ ունի ապահովել նաեւ թե՛ խորհրդարանի եւ թե՛ տվյալ կառույցի թափանցիկությունն ու հաշվետվողականությունը, եւ այս առումով իրականում կարեւոր է նաեւ Մարդու իրավունքների պաշտպանի հաղորդման քննարկումը։

Երկրորդ կարեւոր հանգամանքը, որ ուզում եմ փաստել հենց այս թափանցիկության համատեքստում՝ Մարդու իրավունքների պաշտպանի հաղորդումն իրականում մեզ՝ նաեւ օրենսդիրներիս, ազդակ է՝ քաղաքականության մշակման տեսանկյունից ի՞նչ անելիքներ մենք ունենք։ Եվ էստեղ ես չեմ կարող անդրադառնալ նաեւ այսօր եւ նախորդ օրը քննարկվող մեկ այլ հաղորդման՝ դատախազության հաղորդման շրջանակներում հնչած եւ մի քանի անգամ շրջանառված տեսակետներին։ Խոսքը վերաբերում է Մարդու իրավունքների պաշտպանի կողմից փաստված եւ էստեղ էլ ամբիոնից հնչեցված խնդիրներին, որոնք կարծում եմ, որ իրականում շտկման կարիք ունեն։

Առաջինը վերաբերում է կալանքին՝ այո, ես համամիտ եմ Մարդու իրավունքների պաշտպանի հետ, որ մենք կարիք ունենք իրականում փոխելու կալանքի միջնորդությունների բավարարման պրակտիկան, եւ իրականում համարում եմ, որ Մարդու իրավունքների պաշտպանն իրավացի է, եւ կալանքը պետք է համարվի ու դիտվի միայն վերջնական միջոց, եւ ոչ թե կալանքը լինի համատարած քննարկման եւ համատարած բավարարման, որ ավելի վատ է, առարկա։ Այս տեսանկյունից, կարծում եմ՝ թե՛ գլխավոր դատախազը եւ թե՛ Մարդու իրավունքների պաշտպանն իրականում, բացի պրակտիկայի մոտեցումները փոխելու անհրաժեշտությունից, մի կարեւոր շեշտադրում արեցին՝ Քրեական դատավարության օրենսգիրք։

Հարգելի գործընկերներ, կարծում եմ՝ մենք մեր իրավասության շրջանակներում ամեն ինչ պետք է անենք, որ այդ օրենսգիրքը հնարավորինս այստեղ շուտ քննարկվի ու ընդունվի, որովհետեւ այդ օրենսգրքում են, որ սահմանված են, նախեւառաջ՝ փոփոխված են կալանքը որպես խափանման միջոց կիրառելու հիմքերն ու հիմնավորվածությունը, որ յուրաքանչյուր կոնկրետ դեպքում հստակ լինի։ Եվ ամենակարեւորը երկրորդը՝ կա այլընտրանք, երբ այսօր օրենսդրությունն այլընտրանքի հնարավորություն չի վերապահում, դժվար է ինչ-որ դատավորի ասել, որպեսզի ինքն իր վրա վերցնի ինչ-որ մի բեռ, թեկուզ մտացածին, ինչ-որ մի բեռ, երբ կա վտանգ, որ կարող է տվյալ անձը խուսափել տվյալ դեպքում իրավապահ քննությունից, եւ որեւէ մեկն իր վրա չի վերցնի նման բեռ։ Ու դրա համար, ցավոք սրտի, անընդհատ, որպես ռեգուլյար խափանման միջոց դիտարկվում է կալանքը՝ հնարավոր խնդիրներից նաեւ խուսափելու համար, ցավով եմ սա փաստում, բայց սա իրականություն է։ Եթե նույնիսկ այն դեպքերում, երբ մտածում էին, որ կարող են չկիրառել, միեւնույնն է՝ նախընտրում են կիրառել։ Իսկ, եթե Քրեական դատավարության օրենսգրքում, ես չեմ ասում՝ սա է միայն պատճառը համատարած կիրառման, բայց սա հիմնական պատճառներից մեկն է, բայց եթե մենք Քրեական դատավարության օրենսգրքում ստեղծենք այլընտրանքը՝ տնային կալանք, վարչական հսկողություն եւ այլ խափանման միջոցներ, ապա վստահ եղեք, որ մենք կունենանք պրակտիկան փոխելու հնարավորության գործուն գործիքակազմ։

Ուզում եմ նաեւ, չեմ կարող չանդրադառնալ, ձեր խոսքում նշեցիք եւ ես համաձայն եմ քաղաքականության փոփոխությունն արձանագրելու տեսանկյունից այս հարցադրմանը՝ տեսակցությունների արգելքը։ Այո, առանց բավարար հիմքի, ի դեպ՝ շատ ճիշտ լուծում եք առաջարկում, տեսակցությունների արգելքը բավականին նուրբ հարց է, եւ էստեղ ոչ միայն իրավական եւ հաճախ իրավապաշտպան համակարգի հետ կապված խնդիրներ կան կամ մոտիվացիաները քննարկվում են այս տեսանկյունից, այո, էստեղ դահլիճում հնչեցին այսօր՝ բարոյական հարթության մեջ խնդիրներ կան, եւ յուրաքանչյուր դեպքում էլ բարոյական հարթության տեսանկյունից բավական դժվար է այդ ամենը հիմնավորել իրավական հիմնավորվածության տեսանկյունից, թեեւ չոր փաստերը եւ իրավունքի տեսանկյունից, գուցեեւ այդ արգելքներն արդարացված են։

Բայց էստեղ շատ ճիշտ հարց բարձրացվեց Մարդու իրավունքների պաշտպանի կողմից՝ սուբյեկտը, ո՞վ պիտի այդ որոշումը կայացնող սուբյեկտը լինի։ Եվ եթե առաջարկը հնչում է այն տեսանկյունից, որ ամեն դեպքում դա դառնա դատական վերահսկողության առարկա, յուրաքանչյուր կոնկրետ դեպքում հստակ որոշվի եւ առանց անձի միջնորդության յուրաքանչյուր կոնկրետ դեպքում վերանայվի, իհարկե սա կարող է լինել հարցի լուծման բանալիներից մեկը։

Եվ ուզում եմ նաեւ մի երկու հարցի անդրադառնալ, որոնք Պաշտպանի կողմից նշված են որպես հարցեր կամ խնդիրներ, որոնց պետք է անդրադառնալ, բայց պիտի ասեմ, որ զեկույցի ներկայացումից որոշ ժամանակ անց, պրն Թաթոյան, այս հարցերն իրենց լուծումը ստացել են հենց խորհրդարանի դահլիճում։ Խոսքը վերաբերում է մասնավորապես Քրեական օրենսգրքի 205 հոդվածին՝ հարկերից խուսափելու դիսպոզիցիային, որտեղ Պաշտպանի կողմից նշվում է, որ անհրաժեշտ է հստակեցնել Քրեական օրենսգրքի այդ հոդվածի դիսպոզիցիան, որպեսզի հստակ լինի՝ ինչ է նշանակում հարկերից չարամտորեն խուսափել եւ այլն, ո՞ր չափի դեպքում է չարամտորեն խուսափում, ո՞ր դեպքում՝ վարչական, ո՞ր դեպքում՝ քրեական։

Հարգելի գործընկերներ, մենք էստեղ ձեզ հետ միասին միաձայն, ուրեմն նախորդ գումարման խորհրդարանում քննարկել եւ ընդունել ենք Քրեական օրենսգրքում փոփոխություններ կատարելու մասին» օրինագիծը, այսպես կոչված՝ նույնիսկ հայտնի բիզնեսի ապաքրեականացման, հա՞, օրինագիծը, որտեղ շեմերը փոխվեցին, կրկնակի անգամ ավելացավ քրեական պատասխանատվության ենթարկելու շեմը, ինչպես նաեւ դիսպոզիցիան փոփոխվեց։ Այս տեսանկյունից օրենքն արդեն ուժի մեջ է մտել, եւ կարծում եմ՝ իր դրական արձագանքը կունենա նաեւ իրավակիրառ պրակտիկայի վրա, հատկապես, որ ամբողջ այդ ոլորտի իրավապաշտպան կազմակերպությունները եւ մասնագիտացված կազմակերպություններն այս օրենքին կողմ են արտահայտվել։

Նույնը վերաբերում է նաեւ Վարչական իրավախախտումների վերաբերյալ օրենսգրքի հետ կապված մի շարք խնդիրների։ Իրականում այն խնդիրները, որոնք Պաշտպանը բարձրաձայնում է, սա արդեն իմ նախորդ պաշտոնի ուժով եմ ասում՝ ուրախ եմ, որ Վարչական իրավախախտումների վերաբերյալ նախագծում, որը ներկայացվել է կառավարություն եւ առաջիկայում կքննարկվի այս դահլիճում, իրականում այն լուծումները, որոնք դուք առաջարկում եք, այդ նախագծում եւս տեղ են գտել։

Հարգելի գործընկերներ, ամփոփելով խոսքս՝ իրականում ուզում եմ ասել հետեւյալը՝ սա չափազանց կարեւոր փաստաթուղթ է, որը մենք քննարկում ենք, եւ այդ կարեւոր փաստաթուղթն իրականում յուրաքանչյուրի համար ունի իրեն հետաքրքրող հարցերի պատասխանները։ Կարելի է դրան մոտենալ ավելի հավասարակշռված, կարելի է էնտեղ տեսնել որոշ հարցերի պատասխաններ, իսկ ցանկության դեպքում կարելի եւ չտեսնել։ Բայց իրականում չգնահատել Մարդու իրավունքների պաշտպանի կատարած ահռելի, մեծածավալ, պրոֆեսիոնալ աշխատանքը, կարծում եմ՝ դժվար է։ Ես շնորհակալություն եմ կրկին անգամ ուզում հայտնել պոպուլիզմից զերծ, մասնագիտական հենքի վրա կառուցված ծավալուն եւ որակյալ փաստաթղթի համար, անկախ նրանից՝ յուրաքանչյուրը քաղաքական տեսանկյունից էնտեղ որոշակի հարցադրումներ իրեն բավարարող կհամարի՞, թե՞ ոչ։ Շնորհակալություն։

Մ.ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ

-Շնորհակալություն, տիկին Հովհաննիսյան։ Այժմ ես չեմ օգտագործի իմ վարողի իրավունքը, ես կսպասեմ իմ հերթին եւ ձայնը կտամ Նիկոլ Փաշինյանին։ Համեցեք։

Ն.ՓԱՇԻՆՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Տիկնայք եւ պարոնայք, ես ուզում եմ անդրադառնալ մի թեմայի, որը սերտորեն առնչվում է Մարդու իրավունքների պաշտպանին, եւ այդ հարցը ժամանակ առ ժամանակ հայտնվում է հանրային քննարկման տիրույթում, խոսքը ցմահ ազատազրկման դատապարտված անձանց մասին է։

Այսօր ՀՀ-ում կա 97 ցմահ ազատազրկման դատապարտված անձ, նրանցից 32-ը մահապատժի  դատապարտված անձինք են, ովքեր մինչեւ 2003 թվականը դատապարտվել են մահապատժի, բայց Երրորդ Հանրապետությունում գիտեք՝ ոչ մի մահապատժի վճիռ ի կատար չի ածվել, իսկ 2003 թվականին, երբ որ արդեն մահապատիժը որպես պատժատեսակ վերացավ, այդ մարդիկ, այսպես ասած՝ ավտոմատ նրանց մահապատիժը փոխարինվեց ցմահ ազատազրկման։ 60 հոգի ցմահ ազատազրկման են դատապարտվել 2003-2011 թվականը, այսինքն՝ էն ժամանակահատվածում, երբ որ Հայաստանում ցմահ ազատազրկումը որպես պատժատեսակ գոյություն ուներ, եւ 5 հոգի ցմահ ազատազրկման են դատապարտվել 2011 թվականից մինչեւ օրս։ Իսկ 2011 թվականը մի տարեթիվ է, երբ Հայաստանի քրեական օրենսգիրքը փոփոխության ենթարկվեց եւ դիտավորյալ սպանության հոդվածի 2-րդ մասով հնարավորություն ստեղծվեց մարդկանց դատապարտել 16, 17, 18, 19, 20 տարվա ազատազրկման։ Մինչեւ էդ, ըստ էության, էս վիճակը կարող ենք պայմանականորեն, ընդհանուր առմամբ, ես երեք մասի բաժանեցի, բայց կարելի է բաժանել  երկու մասի՝ մինչեւ 2011 թվականը եւ դրանից հետո։

Մինչեւ 2011 թվականը մենք ունեինք մոտավորապես էսպիսի մի վիճակ, որ դատավորը, ենթադրենք՝ իր ներքին համոզմունքով, դատավարություն իրականացրեց՝ մարդուն առավելագույն ժամկետային ազատազրկում կարող էր տալ 15 տարի, եթե նա գտնում էր կամ գործի հանգամանքներով պարզում էր, որ էդ արարքն ավելին պետք է դատապարտվի, քան 15 տարի, օրինակ՝ իր սուբյեկտիվ ընկալմամբ կամ օբյեկտիվ ընկալմամբ, դա 1, 18, 19 տարվա ազատազրկում ենթադրող սպանություն է, իսկ գիտեք, որ Հայաստանում միայն սպանության համար է ցմահ ազատազրկում նախատեսվում, այդ պարագայում նա մարդուն մինչեւ 2011 թվականը չէր կարող դատապարտել, ասենք՝ 18 տարվա ազատազրկման։ Այսինքն՝ պայմանականորեն ասենք, եթե 15-ից բարձր է, պետք է դատապարտեր ցմահ ազատազրկման։

Հիմա 2011 թվականից հետո առաջացել է էսպիսի հնարավորություն, եւ վիճակագրությունն ի՞նչ ա ցույց տալիս, ես արդեն ասեցի օրինակ, տեսեք՝ 2003-2011 թվականը Հայաստանում տարվա ընթացքում միջինը, միջինացված 7,5 մարդու նկատմամբ կայացվել է ցմահ ազատազրկման դատավճիռ, իսկ 2011 թվականից 17 թվականը 1 տարվա ընթացքում 0,8 մարդու նկատմամբ է կիրառվել։ Այսինքն՝ համարյա 7 անգամ նվազել է, եւ սա պայմանավորված է հենց այդ հանգամանքով, որովհետեւ, էլի եմ ասում, եթե օրինակ՝ մարդը պետք է ենթարկվեր 18 տարվա ազատազրկման, 11 թվականից առաջ նա պիտի ցմահ ազատազրկվեր, որովհետեւ մեր օրենսգիրքը հնարավորություն չէր տալիս 18 տարի ազատազրկման դատապարտել։ Եվ հիմա ի՞նչ ա ստացվում, որ ցմահ ազատազրկման դատապարտվածները, ըստ էության, երբ որ էսօրվա օրենսդրությանն են նայում, նրանք օբյեկտիվ հարց են դնում եւ կա նաեւ, ըստ էության, դրա հավանականությունը, որ եւ՛ մահվան դատապարտված անձանց մոտ, եւ՛ ցմահ ազատազրկման, մինչեւ 11 թվականը ցմահ ազատազարկման դատապարտված անձանց մեջ կարող էին լինել մարդիկ, որոնք էսօրվա օրենսդրության տրամաբանությամբ պետք է դատապարտվեին ոչ թե ցմահ ազատազրկման, այլ 20 տարի կամ 16 կամ 18 կամ 17 տարի ազատազրկման։

Հետեւաբար, իսկապես էստեղ կա խնդիր, եւ երբ որ ցմահ ազատազրկման դատապարտվածները ժամանակ առ ժամանակ բողոքի ձայն են բարձրացնում, եւ ես ինքս էլ մի քանի անգամ եղել եմ, այցելել եմ ցմահ ազատազրկվածներին, ընդ որում՝ նման դեպքերում բոլոր խմբակցություններից արձագանքում են, եւ էս խնդիրն անընդհատ ինչ-որ ձեւով խլացվում է եւ շարունակվում է օդում կախված մնալ։

Հետեւաբար, ես կարծում եմ, որ քանի որ մենք ունենք էսպիսի իրավիճակ, իսկապես պետք է մտածել օրենսդրական հիմքեր ստեղծելու մասին, որպեսզի այս 97 անձանց գործերը նոր օրենսդրության շրջանակներում վերանայվեն։ Ես չեմ ասում, որ էս վերանայումների արդյունքում 97-ի մեջ, հնարավոր է 97-ին էլ արձանագրվի, որ նրանք հենց ցմահ ազատազրկման էլ պետք է դատապարտվեին։ Բայց, քանի որ, ըստ էության, ոչ թե պատժատեսակի կամ անձի իրավական վիճակը, ըստ էության, մեղմացնող կամ մեղմացման հնարավորություն ստեղծող օրենսդրական փոփոխություններ են տեղի ունեցել, էդ մարդիկ էս նոր իրավիճակում պետք է էդ նոր հնարավորությունից օգտվելու հնարավորություն ունենան։ Եվ սա մի հարց է, որ կարծում եմ՝ հնարավորինս արագ պետք է լուծել։

Իհարկե, բոլորս ենք հասկանում, որ էստեղ հարցը շատ նուրբ է, շատ զգայուն է եւ էստեղ, երբ որ ասում ենք 97 ցմահ դատապարտված անձ, պետք է նկատի ունենանք, որ այստեղ կան առնվազն 97, 120-130 տուժողի իրավահաջորդներ, այսինքն՝ էն մարդկանց իրավահաջորդները, որոնց հարազատը սպանվել է։ Եվ նրանց դիրքորոշումները, կարծիքները, տեսակետները, իհարկե, ամենեւին էլ երկրորդական դեր չպիտի ունենան, որովհետեւ այո, փաստն էն է, որ այս մարդիկ կատարել են առանձնապես ծանր, հնարավոր հանցանքներից ամենածանր հանցանքը՝ կատարել են սպանություն։ Բայց նաեւ կարծում եմ, որ 21-րդ դարում, այնուամենայնիվ, մենք պետք է նաեւ կարողանանք հաշվի առնել իրավունքների, այո, նույնիսկ ամենածանր հանցագործություններ կատարած անձանց իրավունքների պաշտպանության հարցը, եւ մենք  պետք է էդ հնարավորությունները ստեղծենք, իհարկե հաշվի առնելով նաեւ տուժողների իրավահաջորդների կարծիքները, տեսակետները, դիրքորոշումները։

Եվ այս կապակցությամբ, քանի որ մենք շատ ենք խոսում այն մասին, թե ինչ հասարակություն ենք ուզում ստեղծել,  ես շատ կարեւորում եմ եւ ուզում եմ առիթից օգտվել՝ ուղղակի խոսել ցմահ ազատազրկման դատապարտված անձանց պահման պայմանների մասին, ընդհանրապես բոլոր դատապարտյալների պահման պայմանների մասին։ Բայց ուզում եմ կիսել նաեւ խորհրդարանի եւ հանրության հետ տպավորություններս, որ հասկանալի ա, չէ՞ որ էնտեղ մարդիկ կան, որ արդեն 25-60 տարի գտնվում են բանտում։ Հասկանալի ա, որ շատ դեպքերում ընտանեկան, հարազատական կապերը կտրված են կամ նույնիսկ, պատկերացնու՞մ եք՝ 30 տարի քրեակատարողական հիմնարկում կալանավոր պահելն ինչ բեռ է եւ դա ոչ բոլորն օբյեկտիվ եւ սուբյեկտիվ պատճառներով կարող են իրականացնել։ Մենք էսօր պետք է հոգ տանենք ցմահ ազատազրկման դատապարտված անձանց հատկապես պահման պայմանների մասին, որովհետեւ մարդիկ կան, ես տեսել եմ խցեր, պայմաններ, որ իսկականից դա շատ ավելի ծանր պատիժ է նման պայմաններում մարդկանց պահել, քան ուղղակի վերցնել եւ գնդակահարել։ Եվ սա մեր հանրության, քաղաքակրթության մասին վկայող փաստ է, եւ ընդ որում ասեմ՝ Քրեակատարողական օրենսգիրքը նախատեսում է, որ դատապարտված անձը պետք ա սնունդը, ամեն ինչը եւ այլն ապահովվի պետական բյուջեի հաշվին, եւ ընդ որում՝ պետական բյուջեից ամեն տարի էդ հատկացումներն արվում են։ Բայց փաստացի դատապարտյալների կեսից ավելին առանվազն, պահվում են իրենց ընտանիքների անդամների կողմից եւ՛ սննդի, եւ՛ ուտելիքի եւ այլն, եւ էստեղ մեծ կոռուպցիոն, էսպես ասած՝ ռիսկեր կան, եւ էդ գումարների մի մասը, վստահաբար, ոչ թե վստահաբար՝ հաստատապես փոշիացվում են։ Եվ կարելի ա էս խնդիրը, գոնե էս ցմահ ազատազրկման դատապարտված անձանց համար արժանապատիվ պայմաններ ապահովել, նրանից համար, որոնց ընտանիքները կամ ընտանիք չունեն կամ ընտանիքներն ի վիճակի չեն, կտրված են հարաբերությունները եւ կապերը, որովհետեւ դա առաջին հերթին, կարծում եմ՝ մեր հանրության քաղաքակրթության մակարդակի գնահատման հարց է։

Եվ վերջում էսպիսի մի դիտարկում՝ Մարդու իրավունքների պաշտպանի հասցեին ՀՀԿ խմբակցությունից դրվատանքի խոսքեր են հնչում եւ սա, թերեւս հիմք է տալիս մտածել, որ Արման Թաթոյանը, գոնե էս պահի դրությամբ, չի համալրի նախկին բոլոր Մարդու իրավունքների պաշտպանների շարքը, ովքեր իրենց պաշտոնավարման ժամկետը չլրացած, ստիպված են եղել հրաժարական տալ։ Շնորհակալություն։

Մ.ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ

-Շնորհակալություն, պրն Փաշինյան։ Այժմ ձայնը տրվում է «Ելք» խմբակցության պատգամավոր Արտակ Զեյնալյանին։ Խնդրեմ։

Ա.ԶԵՅՆԱԼՅԱՆ

-Հարգելի գործընկերներ, Մարդու իրավունքների պաշտպանի որոշումների մասին խոսեցի, որ կարդացել եմ, ծանոթացել եմ եւ հիրավի այն որոշումները, որոնցով ճանաչել է իրավունքի խախտումը, շատ բարձր որակ ունի։ Եվ նաեւ ծանոթացել եմ այն իրավիճակներին, երբ Մարդու իրավունքների պաշտպանի որոշումը չի կատարվել կամ կան դատական ակտեր, որոնք հակասում են Մարդու իրավունքների պաշտպանի որոշմանը։ Եվ, եթե համեմատում եմ որակներն այդ դատական ակտերի եւ Մարդու իրավունքների պաշտպանի որոշման, դրանք մեղմ ասած՝ անհամադրելի են, անհամապատասխան այնպես, ինչպես որ Մարդու իրավունքների Եվրոպական դատարանի վճռի հետ համեմատենք այդ ներպետական դատական ակտերը կամ վարչական ակտերը։

Սա ի՞նչ է նշանակում, երբ չի կատարվում Մարդու իրավունքների պաշտպանի որոշումը, սա ազգային անվտանգությանը սպառնացող գործոն է։ Ես շատ ամպագոռգոռ բան չեմ ասում, սա իրավունքի տեսությունից է, իրավական անվտանգությանը սպառնացող գործոն է սա։ Եվ ի՞նչ է պետք անել, կարծում եմ՝ պետք է նախ մտածել էն մասին, որ ազգային անվտանգության դոկտրինի մեջ առանձին բաժին տրամադրվի իրավական անվտանգությանը, եւ սրա մեջ իր տեղն ունենա նաեւ պաշտոնատար անձանց իրավական գիտակցության բարձրացումը։ Ընդ որում՝ սա ես չեմ մոգոնել, ես սա մեջ եմ բերում համապատասխան վերլուծություններից, համապատասխան հանձնարարականներից, որպեսզի Մարդու իրավունքների պաշտպանի որոշումները կատարվեն։

Իմ  հարցերի մեջ ես մատնանշեցի այն հակասությունը, որ կա Մարդու իրավունքների պաշտպանի ներկայացված հաղորդման եւ գլխավոր դատախազի հաղորդման միջեւ։ Ավելի քան 90-92% դեպքերում դատարան ներկայացված միջնորդությունները կալանքի վերաբերյալ բավարարվում են։ Սա խոսում է այն մասին, որ դատական համակարգը չի վերաբերվում ազատությանը որպես կանխավարկածի։ Եթե միջնորդություն ներկայացնող կողմը չկարողացավ հիմնավորել կալանքը, ապա պաշտպանական կողմը չպիտի ապացուցի դրա անհիմն լինելը կամ ազատության հիմնավորումը։ Ինքնին, եթե կալանքը հիմնավորված չի, ուրեմն ապացուցելու կարիք չկա, որ ազատությունն է հիմնավորված։ Ես պիտի ասեմ, որ վճռաբեկ դատարանի որոշումները գերազանցապես եւս արժանի են դրվատանքի, որովհետեւ դրանցով այնպիսի հիմնարար խնդիրներ է լուծվում, որոնք հետագայում դրվում են Եվրոպական դատարանի վճռի հիմքում։

Մենք ունենք Հայաստանի դեմ կայացված Եվրոպական դատարանի վճիռ, որտեղ խնդիրները լուծվել են՝ հղում կատարելով Հայաստանի Վճռաբեկ դատարանի դատական ակտերին, 3 դատական տարբեր ակտերի հղումով մենք ունենք Եվրոպական դատարանի վճիռ։ Հայաստանի ներսում այդ պոտենցիալը կա, խնդրեմ՝ այս Վճռաբեկ դատարանի որոշումները, Սահմանադրական դատարանի որոշումները, Մարդու իրավունքների պաշտպանի որոշումները, իրավապաշտպան կառույցների դիրքորոշումները։ Եվ ամբողջ խնդիրը հետեւյալում է՝ մենք որքա՞ն ենք անկեղծ վերաբերում դրան, որքանո՞վ ենք անկեղծ ուզում, որպեսզի Հայաստանում պաշտպանված լինեն մարդու իրավունքները, վստահորեն մենք դա կարող ենք անել։

Եվ եւս մեկ անգամ քաղաքական մեծամասնության ուշադրությունը հրավիրում եմ նրա վրա, որ դատարանները եւ Մարդու իրավունքների պաշտպանը՝ դրանք առավելապես քաղաքական փոքրամասնությանը եւ քաղաքացիական հասարակությանը պաշտպանելու են կոչված քաղաքական դիկտատուրայից, ոչ շատ վատ իմաստով եմ ասում դիկտատուրա, նաեւ դրան խնդրում եմ ուշադրություն դարձրեք եւ անպայման հորդորեք ձեր ենթականերին կամ կուսակիցներին կամ համակիրներին, որպեսզի կատարվեն այլ դատական ակտերը եւ չհասունանան նոր դատական ակտերի հիմքեր։

Մարդու իրավունքների պաշտպանն իրավունքի խախտման մասին ասել է իր որոշման մեջ հաց բերողի հետ կապված։ Սա ակնհայտ է, չէ՞, որ վաղը, մյուս օրը Եվրոպական դատարանում դառնալու է վճիռ։ Ասեմ ավելին՝ երկրորդ անգամ հաց բերողին բաց են թողել, որովհետեւ Եվրոպական դատարանում եղել է գործ, որով պահանջվել է կիրառել հատուկ միջոց՝ անհապաղ բաց թողնել։ Եկեք չթաքցնենք՝ հենց դրա համար է, որ երկրորդ անգամ բաց է թողնվել, բայց կարելի էր չէ՞ Մարդու իրավունքների պաշտպանի որոշումը կատարել եւ էդպիսի պրոբլեմի առաջ չկանգնել։ Եթե մենք մարդու իրավունքների պաշտպանության վիճակի վերաբերյալ միջազգային կառույցների առջեւ պարզերես ենք, ապա մեր մյուս խնդիրները, որոնք բարձրացնում ենք, դրանք անհամեմատ ավելի արագ եւ լավ են լուծվում, որովհետեւ մենք շահեկան վիճակում ենք հայտնվում մեր հակառակորդների նկատմամբ։ Շնորհակալություն, այսքանը։

Մ.ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ

-Շնորհակալություն, պրն Զեյնալյան։ Այժմ հաջորդ ելույթի համար ձայնը տրվում է ՀՀԿ խմբակցության պատգամավոր Միհրան Հակոբյանին։ Խնդրեմ, պրն Հակոբյան։

Մ.ՀԱԿՈԲՅԱՆ

-Հարգելի ԱԺ փոխխոսնակ, հարգելի գործընկերներ, նախեւառաջ ցանկանում եմ շնորհակալություն հայտնել պրն Թաթոյանին՝ հանգամանալի հաղորդման համար։ Ես մի կայքում ուսումնասիրել եմ շատ ավելի ընդլայնված տարբերակը եւ գտնում եմ, որ իրոք, տիտանական աշխատանք է կատարված, արդյունավետ աշխատանք է կատարված այս 1 տարվա հաշվետու ժամանակաշրջանի համար։ Մի քանի խնդիրների կցանկանայի անդրադառնալ։

Առաջինը՝ դա փաստահավաք գործունեությունն է, որը կարծում եմ, Մարդու իրավունքների պաշտպանը եւ ԼՂՀ Մարդու իրավունքների պաշտպանը համատեղ փայլուն  իրականացրել են այդ գործունեությունը, եւ դա մեր դիվանագիտությանը լրացուցիչ ծանրակշիռ փաստարկներ է տալիս հակամարտության էությունը միջազգային հանրությանն ավելի լավ ներկայացնելու համար։ Եկեք ընդունենք, որ արեւմտյան արժեհամակարգն այսօր աշխարհում դոմինանտ դերակատարություն ունի եւ այդ դերակատարությունը դեռեւս տեւական ժամանակ շարունակվելու է, եւ այս արժեհամակարգի գլխավոր առանցքը մարդու իրավունքների պաշտպանությունն է, եւ եթե այս ոլորտում մենք Հայաստանի, Լեռնային Ղարաբաղի եւ Ադրբեջանի դիրքերը փորձում ենք համադրել, ապա հայտնվում ենք շատ ավելի լավ իրավիճակում։

Խնդիրը, բնավ այն չէ, որ մենք որպես պետություն՝ իշխանությունով, ընդդիմությունով ամեն ինչ անում ենք, որպեսզի տարեցտարի լավացնենք մարդու իրավունքների պաշտպանության մեխանիզմները Հայաստանում, եւ խնդիրն այն չէ բնավ, որ Ադրբեջանը ճիշտ հակառակն է անում իր պետության ներսում ավտոլիտարիզմից բացահայտ անցում է կատարում դեպի տոտալիտարին։ Քարն իրենց գլուխը, իրենց պետության մեջ ինչ ուզում են, թող անեն, բայց սահմանին կատարված իրականությունը, իրողությունները եւ անցած տարվա ապրիլյան մարտական գործողությունները ցույց տվեցին, որ այս պետությունը բացահայտորեն վայրագության քաղաքականության է դիմում։ Սա նույնիսկ  մարդու իրավունքների խախտում չի կարելի անվանել, այլ վայրագություն, դա իրենց դեմքն է։ Երբ Թալիշ գյուղում ներխուժեց Ադրբեջանի կանոնավոր բանակը, ընդամենը մի քանի ժամում կարողացավ ներխուժել գյուղ, գտավ ծերունիներ, կտրեց նրանց ականջները, սպանեց նրանց, սա իրենց դեմքն է։

Մեր դեմքն այն է, երբ որ ադրբեջանցի զինծառայողը գերի է հանձնվում ԼՂՀ պաշտպանության բանակին, մեր հանրապեության օմբուդսմենը հանդիպում է նրա հետ եւ նրա դիմաց դնում է Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիան՝ ադրբեջաներենով։ Սա դեմքերի համար է, եւ կարծում եմ՝ մեր Մարդու իրավունքների պաշտպանի գրասենյակը պետք է ակտիվ աշխատանքն այս ոլորտում շարունակի, սա շատ կարեւոր է, պրն Թաթոյան։

Հաջորդ խնդիրը, որ ցանկանում եմ անդրադառնալ՝ դա ընկալումների հարցն է։ Գիտե՞ք՝ մեր երկրում դեռեւս կան հասարակական, քաղաքական նույնիսկ խմբեր կամ շերտեր, որոնք կարծում են, թե մարդու իրավունքների պաշտպանությունը, որ մեր պետությունն իրականացնում է, եւ սա մեր համար ունի ռազմավարական առանցքային նշանակություն, սա ինչ-որ տեղ մեզ պարտադրված մի այսպես ոլորտ է, որը մենք անում ենք, որովհետեւ ունենք միջազգային պարտավորություններ։ Մինչդեռ, սա եղել է գիտակցված եւ քաղաքակրթական ընտրության հարց, պետական քաղաքական որոշում, եւ լավ կլինի, որ Մարդու իրավունքների պաշտպանի գրասենյակն ինչ-որ ձեւաչափով, հա՞, անունը դնենք կրթական, անունը դնենք լուսավորչական, տեղեկատվական քաղաքականության ձեւաչափով, մենք էլ ձեզ օգնական, ձեր հետ միասին փորձենք այս խնդիրը վերջնականապես լուծել եւ վերջնականապես մեր հասարակական, քաղաքական ընկալումներում ամրագրենք, որ ՀՀ-ն այս ճանապարհից չի շեղվելու, սա գիտակցված քաղաքակրթական ընտրություն է։

Հաջորդ հարցը, որ ցանկանում եմ այս ամբիոնից բարձրաձայնել, վերաբերվում է իրավապաշտպանության հասկացությանը։ Իհարկե, պետական ապարատն իր ամբողջ լծակներով եւ ինստիտուտներով միտված է մարդու իրավունքների պաշտպանությանը, սա նորմալ է, տրամաբանական է, բայց միեւնույն ժամանակ շատ լավ է, որ մեր հասարակական, քաղաքական  ընկալումներում տարեցտարի կարծրանում է, որ Մարդու իրավունքների պաշտպանը մեր երկրի գլխավոր իրավապաշտպանն է։ Եվ խնդրում եմ, ակնկալում եմ մեր երկրի գլխավոր իրավապաշտպանից, որպեսզի որոշակի մեսիջներ, ազդակներ կամ այսպես ասենք, հա՞, արենտիրներ նետվեն հասարակությանը, որպեսզի մարդիկ հասկանան իրավապաշտպանության բնույթը, հասկանան իրավապաշտպանն ով է, ինչով է զբաղվում, ո՞րն է նրա գործունեության բովանդակային իմաստը։

Երեւի կհիշեք՝ տարիներ առաջ սնկի պես շատացան քաղաքագետները, որոնք մամուլի ասուլիսներ էին տալիս, հարցազրույցներ, հաճախ լրատվամիջոցներն առանց զանազանելու՝ ով ով է, ինչ է ասում, այդ ոչ թե կարծիքները, այլ զառանցանքները տիրաժավորում, տարածում էին եւ ոչ մեկ էդ հարցը չէր տալիս՝ դու ո՞նց դարձար քաղաքագետ, գրքեր ես գրել, հոդվածներ ես գրել, համապատասխան մասնագիտական կրթություն ունե՞ս, ո՞նց կարողացար դառնալ։ Եվ եթե էս ոլորտում մենք կարող ենք ապավինել, որ ժամանակն ամեն ինչ իր տեղը կդնի, ապա իրավապաշտպանության ոլորտը՝ որպես կարեւորագույն, ստրատեգիական նշանակություն ունեցող մեր երկրի համար ոլորտ, թերեւս այդ ճոխությունը չունի սպասելու։ Եվ լավ կլինի, որպեսզի մենք կարողանանք այդպես արագ մեր Մարդու իրավունքների պաշտպանի գրասենյակի ինչ-որ ձեւաչափով, հա՞, այդ մեսիջները տանք հասարակությանը, որովհետեւ այսօր կան մարդիկ, որոնք ասում են՝ իրավապաշտպան են, այդպես են ներկայանում, բայց չգիտես՝ դրանք իրավապաշտպանությա՞մբ են զբաղվում, թե՞ քաղաքական գործունեությամբ, իրավապաշտպա՞ն են, թե՞ քաղաքական պայքարի կողմ են, թե՞ ասենք՝ մամուլում բացահայտ ահաբեկչական գործողություններ իրականացրած մարդկանց ԶԼՄ-ներում աջակիցներն ու նրանց պաշտպաններն են, սատանայի փաստաբանություն են անում։

Եվ վերջում կանդրադառնամ մի կարեւոր խնդրի շատ կարճ, քանի որ ժամանակս քիչ է մնացել։ Պրն Թաթոյան, մենք շատ ենք ուշադրություն դարձնում խմբերի, շերտերի, խմբերի շահերի, իրավունքների պաշպանությանը, բայց շատ քիչ ենք խոսում անհատների մասին։ Անհատը՝ ՀՀ քաղաքացին, կարեւորագույն նշանակություն ունի, եւ մի տեսակ անհատը՝ որպես այդպիսին, ստվերվում է։ Սա կարեւորագույն խնդիր է մեր պետության համար։ Ձեր կայքում ես տեսել եմ բազմաթիվ նյութեր, բազմաթիվ հաղորդումներ եւ հրապարակումներ, թե ոնց են լուծվել կոնկրետ մարդու կոնկրետ խնդիրները։ Այսինքն՝ մարդու իրավունքները խախտվել է, ՄԻՊ-ը դրան արձագանքել է եւ անհատական մակարդակով այդ իրավունքները վերականգնվել է։ Սա շատ կարեւոր խնդիր է, որը դուրս է մնում, հա՞, մեր հանրային քննարկումների դաշտից, մեծ արձագանք չի ստանում, թերեւս այն պատճառով, որ չկա սկանդալ, չունի մեծ արձագանք, բայց շարունակեք այդ աշխատանքը, պրն Թաթոյան, սա շատ կարեւոր աշխատանք է։

Երեւի կհիշեք Սպիրբերգի հայտնի ֆիլմը՝  Շինդլերի ցուցակը, այնտեղ մի շատ լավ միտք կա՝ ով կփրկի մեկ կյանք, կփրկի աշխարհը։ Շարունակեք այդպես, պրն Թաթոյան։ Շնորհակալ եմ։

Մ.ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Հերթական ձայնի իրավունքով, կարճ ելույթով ես հանդես կգամ։ Հարգելի գործընկերներ, ես կաշխատեմ կարճ խոսել, որպեսզի իմ գործընկերներին հնարավորություն տամ այսօրվա ընթացքում ելույթ ունենան։

Նախեւառաջ՝ հռետորի ասածների այն մասին, որը որ վերաբերվում է ադրբեջանական հիստերիային եւ դրա հետ փոխկապակցված խնդիրներին, լիովին կիսում եմ։ Վերջերս ԵԽԽՎ՝ Ստրասբուրգ մեկնելուց առաջ, իհարկե, մենք աշխատեցինք Մարդու իրավունքների պաշտպան պրն Թաթոյանի հետ, եւ հիշենք՝ անցած տարվա ընթացքում ապրիլյան օրերին ներքին Ճարտարում Վաղարշակ Գրիգորյանի մահը, որ հրթիռակոծվել էր հրետանային համազարկերով դպրոցը, եւ նրա եղբայրն էլ էր վիրավորվել, եւ Աստված մի արասցե, որ երբ որ հիմա այդ հիստերիան բարձրացրել են, ես բազմացրել եմ եւ այնտեղ այդ ամբողջ փաստաթղթերը՝ փաթեթավորված համապատասխան լեզուներով, բաժանվել է համապատասխան պատվիրակներին։ Այսինքն՝ այս առումով, իհարկե մենք պետք է ակտիվ շարունակենք աշխատել։

Ինչ վերաբերում է ներքին հարցերին, էստեղ խոսվեց բիզնես-օմբուդսմենի մասին, խնդիրն անվանման մեջ չի, ոչ թե օմբուդսմեն, բիզնես-հաշտարար՝ սա երկրորդ խնդիրն է, խնդիրը նա է, որ 80 հազարից ավելի փոքր-միջին սուբյեկտը եւ ընդհանրապես բոլոր ձեռնարկատերերի իրավունքները որոշակիորեն պաշտպանված լինեն։ Այսինքն՝ տեղ չկա, որ գնան եւ մասնագիտական իրավունքների պաշտպանության խնդիրը լուծվի։ Այսինքն՝ էդ ի՞նչ բան ա, աշխարհում բիզնես-օմբուդսմեն կա, բերեք հարմարեցնենք, անունը կոչվի հաշտարար կամ մեկ այլ բան, բայց մարդն իմանա։

Ես հիմա շատ կոնկրետ մի երկու էպիզոդ եմ ասում՝ բոլորս տեղյակ ենք, որ Հարկային օրենսդրությամբ 4 գործոնի գծով, այսինքն՝ խրոնոմետրաժ ամենօրյա, ՀԴՄ կտրոն, չձեւակերպված աշխատող հանդիպակած հաշիվների ստուգում եւ այլն, ուրեմն հարկայինը կարող ա օրը 10 անգամ ներկա լինի ՓՄՁ-ին, հիմա սա որտե՞ղ ա սկսվում եւ որտեղ վերջանում, էս արանքում խախտվու՞մ ա բիզնես-ստրուկտուրայի գործունեությունը՝ մենք չգիտեն։ Մենք ըսենց էլ էս բաները, քննադատությունները հնչեցնելով տարեցտարի գնում ենք։

Երկրորդը՝ ուրեմն էստեղ իմ գործընկերն ասեց, որ որոշակի հակասություն կարող ա առաջանա աշխատողի աշխատանքային իրավունքների եւ բիզնեսի, մենք պիտի չհակադրենք, ոնց որ մենք ասել ենք, որ Սեւանի խնդիրը չպիտի հակադրենք գյուղացիներին ջուր տալու խնդրին, չպիտի հակադրենք էներգետիկներին, էս էլ պետք ա էնպես լինի, որ աշխատողի իրավունքը եւ բիզնեսի իրավունքը ներդաշնակված լինեն, շաղկապված լինեն, էդ երկուսը նույն բանով պետք ա շարժվեն առաջ։

Եվ դրա համար աշխատանքի իրավունքի պահպանման առումով, պրն Թաթոյան, ես կարծում եմ, որ այո, եւ ձեր կառույցը, էստեղ խնդիրը միայն էն չի՝ դուք ինչքան փող եք ստանում բյուջեից, ինչքան աշխատակազմ ունեք, խնդիրն էն ա, որ էստեղ պետք ա միջազգային ստանդարտներին համահունչ ստրուկտուրա լինի եւ միգուցե նաեւ՝ բիզնեսդուինգի համապատասխան պահանջներով, ոչ թե պիտի լինի միայն բիզնես սկսելուց դյուրինություն՝ պետռեգիստրում գրանցում, կադաստրում սեփականության վկայականի գրանցում, պետք ա լինի նաեւ մարդու, աշխատողի եւ բիզնեսստրուկտուրայի աշխատանքի բավարարման խնդիր։

Մի բան էլ ասեմ սրա հետ կապված, որ ավելի ակնհայտ լինի։ Ընդունենք՝ խոշորը տալիս ա փաստաթուղթ փոքրին 2-3 ապրանքի գծով, իրականում նա ստանում ա 12-13 ապրանք, հիմա էս փոքրի իրավունքը խախտվու՞մ ա, թե՞ չէ, որ փոքրն էդ փաստաթուղթը չստանա, ինքը կարող ա փակվի։ Այսինքն, եթե ամեն ինչ օրենքով ինքը գնար, կգար պրոբլեմի առաջ կկանգներ, էն իմ ասած՝ ՀԴՄ կտրոնի մասով, այսինքն՝ շղթայի սկզբից մինչեւ վերջ։ Հիմա Մարդու իրավունքների պաշտպանի ինստիտուտը մասնագիտացված էս ամբողջ շղթայում կարողանու՞մ ա իրավունքները պաշտպանի, թե՞ չէ, ես կասկածում եմ, դրա համար եմ հարցը բարձրացնում, որ պետք ա անպայման բիզնեսի եւ աշխատողների պաշտպանության հստակ մեխանիզմ լինի, ասենք՝ խոսքը գնա 80 հազար սուբյեկտի մասին։ Այսքանը, թերեւս։

Հարգելի գործընկերներ, այժմ ձայնը տրվում է «Ծառուկյան» խմբակցության պատգամավոր Վահե Էնֆիաջյանին։ Խնդրեմ, պրն Էնֆիաջյան։

Վ.ԷՆՖԻԱՋՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Հարգարժան պրոֆեսոր, հարգելի գործընկերներ, սիրելի հայրենակիցներ, իրականում մարդու իրավունքների հիմնահարցերը ՀՀ-ում շատ մեծ կարեւորություն ունեն եւ չնայած, որ ժամանակը քիչ է մնացել, այնուամենայնիվ, կփորձեմ հնարավորինս հակիրճ, բայց կարեւորագույն հիմնահարցերին անդրադառնալ։

Պրն Թաթոյան, դուք ձեր զեկույցում մատնանշել եք, որ շուրջ 5 հազար 113 դիմումներ եք ստացել ամենատարբեր բովանդակությամբ։ Այդ 5 հազար 113 դիմումների մեջ դուք ստացել եք թե՛ բանավոր, թե՛ գրավոր տեսքով դիմումներ։ Ես կուզենայի, որ դուք այս ամբիոնից, երբ որ դուք հնարավորություն եք ունենալու արդեն իսկ խոսելու, ի վերջո, նաեւ վիճակագրություն կարողանաք ներկայացնեք ոչ միայն զեկույցի ձեւով, այլ իրականության մեջ՝ ՀՀ-ում  Մարդու իրավունքների պաշտպանի ինստիտուտը քանի՞ հարց է կարողացել, ի վերջո, լուծում տալ եւ կարգավորել։ Մենք բարձր ենք գնահատում այն մեծ ջանքերը, որոնք որ դուք գործադրում եք այս գործառույթներն իրականացնելիս, բայց ըստ իս՝ մարդու իրավունքների պաշտպանության երաշխավորության համար երկու հիմնական ուղղություններ կան՝ առաջինը ժողովրդավարությունն է, երկրորդը՝ օրենքի գերակայությունը։

Այս ամբիոնից հնչեցին մտքեր եւ համեմատություններ Ադրբեջանի Հանրապետությունում տիրող իրավիճակի՝ մարդու իրավունքների հիմնահարցերի հետ կապված։ Հարգելի գործընկերներ, ըստ էության, ընդհանրապես որեւիցե համեմատության եզրեր մենք չունենք հարեւան Ադրբեջանի հետ, այս հիմնահարցերի հետ՝ հատկապես։ Ես ուզում եմ մի քանի կետերով անդրադառնալ ՀՀ-ում տիրող իրավիճակի, մթնոլորտի հետ կապված, հնարավորինս հակիրճ կներկայացնեմ՝ ակնկալելով նաեւ ձեր կողմից հակիրճ, բայց ստեղծված իրավիճակի ձեր տեսանկյունը եւ ինչպե՞ս եք պատկերացնում հարցերի լուծումը։

Հայաստանի զորամասերում զինծառայողների հիմնախնդրի հետ կապված  կուզենամ անդրադառնանք, որովհետեւ մի շարք հիմնախնդիրներ կան։ Իրացված տարածքների բնակիչները, արդեն տասնամյակներ կարելի է արձանագրել՝ հազարից ավել ՀՀ բնակիչներ, այնուամենայնիվ նրանց իրավունքները ոտնահարված, իրացված տարածքների մասին է խոսքը գնում եւ այն մարդկանց, ովքեր իրենց սեփականության իրավունքը չեն զիջել, բայց մնում են  այդ իրացված տարածքների հարակից տարածքներում։

Կալանավայրերի հիմնախնդիրներին կուզենայի, որպեսզի ավելի խորքային անդրադառնաք, որպեսզի հստակ դուք ներկայացնեք։ Անցած տարիների ընթացքում մենք մի քանի անգամ առիթներ ունեցել ենք կարեւորագույն հիմնախնդիրների անդրադառնալու։ Նախ՝ հաշվի առնելով նաեւ այն հանգամանքը, որ նրանք կալանավորներ են, պատիժ են կրում, բայց անձի արժանապատվության հիմնահարցերը պետք է բարձր մակարդակի վրա լինեն։ Եվ գաղտնիք չէ, որ մենք ունենք կալանավայրեր, որտեղ 3 հերթապահությամբ են նրանք քնում եւ իրենց հանգիստը անցկացնում։ Կալանավայրեր ունենք, որ բուժօգնություն, որպես այդպիսին, չի իրականացվում եւ 2-ժամյա այդ ծառայությունը, ըստ էության, կալանավայրերում չկա։ Որպեսզի խոսքերս ավելի հիմնավոր բնույթ կրեն, ես մի հատ փոքր, ընդհանուր առմամբ, նաեւ պաշտոնական տվյալներ ներկայացնեմ 2016 թվականի ժամանակահատվածում։

Քրեակատարողական հիմնարկներում հիվանդությունից մահացել է 22 բանտարկյալ, ընդհանուր առմամբ, 2011-2016 թվականների ընթացքում՝ շուրջ 160 բանտարկյալ։ Սրանք թվեր են, որոնք որ, ըստ էության, համոզիչ են եւ մենք ոչ միայն պետք է մտահոգվենք, այլ կոնկրետ գործնական քայլեր իրականացնենք։

Աշխատողների իրավունքների հետ կապված, որ մեր երկրում լավագույն դեպքում մեր երկրի քաղաքացիներն աշխատանք ձեռք բերելու պարագայում նրանցից շատերը չունեն աշխատանքային պայմանագրեր։ Շատ աշխատանքի վայրերում  ստրկատիրական կարգեր են տիրում եւ ըստ էության, օրենքով սահմանված նրանց հանգիստը չեն կազմակերպում պատշաճ կերպով։

Կուզենայի անդրադառնալ նաեւ կանխարգելող միջոցառումներին, որը որ կարող է Մարդու իրավունքների պաշտպանի գրասենյակն իրականացնել։ Գաղտնիք չէ, որ նաեւ 2016 թվականի ժամանակահատվածում բազմաթիվ դժգոհության, մեր երկրի քաղաքացիների կողմից, այս կամ այն խնդրի հետ կապված բողոքի ակցիաներ իրականացվեցին, հավաքներ եւ հանրահավաքներ տեղի ունեցան, եւ դրանց հետ կապված, ըստ էության, դուք էլ եք տեղեկացված եղել նախօրոք։ Ո՞րն է խնդիրը, որ Մարդու իրավունքների պաշտպանի գրասենյակի կողմից ներկայացուցիչներ ներկա չեն գտնվում այդ հավաքների ժամանակահատվածում, որպեսզի մարդկանց իրավունքները պաշտպանեն եւ հնարավոր այն զարգացումները, այն տհաճ դրսեւորումները, որ եղել են եւ համացանցում 100 հազարից ավել նաեւ դիտողականություն են կարողացել ապահովել ոստիկանների, քաղաքացիների, լրագրողների միջեւ այդ տարաձայնությունների հետ կապված, կարողանանք, ըստ էության, կանխարգելող ծրագրեր իրականացնել։

Եվ գիտե՞ք ինչպես, կարո՛ղ են հնչել գեղեցիկ խոսքեր, գեղեցիկ զեկույցներ, բայց ըստ էության, ունենք ոտնահարված մարդու իրավունքներ։ Շնորհակալություն։

Մ.ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ

-Շնորհակալություն, պրն Էնֆիաջյան։ Հարգելի գործընկերներ, մենք խմբակցությունների անունից ելույթ ունենալու համար ստացել ենք հայտեր «Ելք» խմբակցությունից, «Ծառուկյան» խմբակցությունից եւ ՀՀԿ խմբակցությունից։

Գործող կարգի համաձայն, առաջինը ձայնը տրվում է «Ելք» խմբակցության ներկայացուցիչ Էդմոն Մարուքյանին։ Խնդրեմ, պրն Մարուքյան։

Է.ՄԱՐՈՒՔՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Հարգելի փոխխոսնակ, հարգելի գործընկերներ, քննարկում ենք Մարդու իրավունքների պաշտպանի զեկույցը, եւ ես հիշում եմ նախորդ տարիների զեկույցները եւ պետք է ասեմ մի բան, որ Մարդու իրավունքների պաշտպանին, մեծ հաշվով, ոչ թե պետք է գովել, ավելի շատ իշխանության ներկայացուցիչների մասին է խոսքը գնում, այլ պետք է Մարդու իրավունքների պաշտպանի կողմից կայացված որոշումներն այնպես անել, որ ձեր իշխանության ներկայացուցիչներն ի կատար ածեն, որովհետեւ Մարդու իրավունքների պաշտպանի որոշումները դրանք պարտադիր ուժ չունեն, եւ Մարդու իրավունքների պաշտպանը կարող է հաջողել իր գործում այն դեպքում, երբ պետական կառավարման համակարգն ադեկվատ է արձագանքում Մարդու իրավունքների պաշտպանի գտած, հայտնաբերած մարդու իրավունքների խախտումների վերականգնման առաջարկներին, զեկույցներին եւ բարձրաձայնած ցանկացած հարցի, անգամ նրա տված հարցազրույցին կամ գնահատականին։ Սա կլինի Մարդու իրավունքների պաշտպանի գործունեության վերաբերյալ ամենակարեւոր, ամենալավ գնահատականը, որ մենք տված կլինենք։

Ես պետք է ասեմ, որ շատ ուշադիր հետեւում եմ Պաշտպանի գործունեությանը, մենք նաեւ նախագծեր ենք քննարկել բազմիցս, եւ պետք է ասեմ, որ ինքս ժամանակին ձայն չեմ տվել պրն Թաթոյանին, բայց եթե հիմա քվեարկելու լինեին պրն Թաթոյանի թեկնածությունը՝ որպես Մարդու իրավունքների պաշտպանի, ես անպայման կքվեարկեի պրն Թաթոյանի օգտին։ Եվ պետք է ասեմ, որ իշխանության պարագայում, տեսեք՝ իշխանությունը պետք է կատարի Մարդու իրավունքների պաշտպանի որոշումները։ Ընդդիմության պարագայում ընդդիմությունն ի՞նչ պետք է անի, մեր դերը ո՞րն է։ Այ, պրն Թաթոյան, օրինակ, որ այս ամբիոնից ասեք՝ ո՞ր պետական մարմիններն են, որ ձեր կողմից կայացրած որոշումներն ի կատար չեն ածել կամ հաշվի չեն առել կամ, ըստ էության, արձագանքը ոչ ադեկվատ է եղել՝ մենք յուրաքանչյուր նշված պետական մարմնի, պաշտոնատար անձի համապատասխան զեկույցի ժամանակ համապատասխան աշխատանք տանենք խորհրդարանում, որ Մարդու իրավունքների պաշտպանի կողմից կայացված որոշումները կյանքի կոչվեն։ Պրն Զեյնալյանն էլ խոսեց դրա մասին, ինչու՞, որովհետեւ առաջին հերթին Պաշտպանը, խորհրդարանական Պաշտպանը խորհրդարանի կողմից է ընտրվել, նշանակվել, եւ երկրորդ հերթին՝ մենք բոլորս մտահոգ ենք, որ Հայաստանում մարդու իրավունքների այն վիճակը, որ մենք ունենք, դա բնավ, որեւէ պարագայում չի կարող համարվել բավարար։

Եվ վստահ եղեք, որ ընդդիմադիր «Ելք» խմբակցությունը ձեր ցանկացած նախաձեռնություն, որը որ միտված է Հայաստանում մարդու իրավունքների պաշտպանությանը, մարդու իրավունքների օրենսդրության բարելավմանը՝ պաշտպանության կոնտեքստում, անպայման սատար է կանգնում, կանգնելու եւ նշված խնդիրները բարձրաձայնելու։ Եվ մենք այո, տեսնում ենք որպես գործընկեր այն բոլոր կառույցներին, որոնք որ իրապես իրենց Սահմանադրությամբ, օրենքներով երաշխավորված գործն են կատարում, որի արդյունքում ՀՀ քաղաքացին ավելի պաշտպանված կլինի, ավելի հարգված կլինի նրա մարդկային արժանապատվությունը եւ Հայաստանն էլ կզարգանա։

Ես կարծում եմ, որ արդեն հետ գնալով էն գաղափարին, որ հույս կա, որ այս անգամ Մարդու իրավունքների պաշտպանն իր ամբողջական ժամկետն ի կատար կածի եւ շուտ հրաժարական չի տա, ոնց որ նախկինում է եղել, ես հույս ունեմ, որ պետք է լինի իրապես առաջին Պաշտպանը, որն իր ամբողջական ժամկետով աշխատելու է։ Սա Հայաստանում շատ վատ ավանդույթ է եղել, մենք չունենք Մարդու իրավունքների պաշտպան, որն ամբողջական իր ժամկետով մինչեւ վերջ աշխատած լինի։

Ես ձեզ մաղթում եմ հաջողություններ ձեր գործում եւ իմացեք, որ խորհրդարանում դուք ունենալու եք աջակցություն ձեր առաքելությունն ի կատար ածելու գործում, հաջողություն ձեզ։ Շնորհակալություն։

Մ.ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ

-Շնորհակալություն, պրն Մարուքյան, շնորհակալություն նաեւ դրական սպասումներ հաղորդելու համար։ Իսկ այժմ «Ծառուկյան» խմբակցության անունից հանդես կգա Նաիրա Զոհրաբյանը։ Խնդրեմ, տիկին Զոհրաբյան։

Ն.ԶՈՀՐԱԲՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Հարգարժան փոխնախագահ, հարգելի գործընկերներ, կարճ ելույթս ուզում եմ սկսել երկու լուրից, մեկը՝ լավ, մյուսը՝ վատ։ Սկսեմ լավից՝ լավ է այն, որ օմբուդսմենի եւ խորհրդարանի աշխատանքը ստացվեց։ Ես նաեւ որպես Եվրոպական ինտեգրման հանձնաժողովի նախագահ, կարող եմ ասել, որ իսկապես այդ աշխատանքը ստացված է, եւ մենք արդյունավետ աշխատում ենք։

Վատն այն է, որ մեր երկրում մարդու իրավունքների վիճակը վատ է, որոշ ոլորտներում՝ շատ վատ է։ Մի քանի խնդիր, որի վրա, հարգարժան Պաշտպան, կցանկանայի հրավիրել ձեր ուշադրությունը։ Մենք միասին, գրեթե ամենշաբաթյա աշխատանքային ռեժիմով քննարկում ենք ծագած ցանկացած խնդիր։ Այդուհանդերձ, շատ լավ է, որ կարծես թե օրենքով, փորձ է արվում կարգավորել վաղակետ ազատման էդ խայտառակ, ուղղակի խայտառակ հանձնաժողովի գործառույթները, եւ կարծես թե, մենք արդեն կունենանք էդ հանձնաժողովի նոր աշխատակարգ, որն էդ հանձնաժողովը չի դարձնի էնպիսի իմիտացիոն, ինչպիսին այն տեւական ժամանակ կար։ Նաեւ ոչ թե որեւէ դրական դեր էր կատարում, այլ ուղղակիորեն խայտառակ կերպով էդ հանձնաժողովը, չես հասկանում՝ ինչի՞ համար էր ստեղծվել եւ ի՞նչ ֆունկցիաներ էր իրականացնում։

Քրեակատարողական հիմնարկներում իրավիճակը, իսկապես բազմաթիվ քրեակատարողական հիմնարկներում մեր մոնիտորինգը ցույց է տալիս, որ իրավիճակն ուղղակի չի բարելավվում։ Նախնական պահպանման խցերը, ինչպես արդեն նշվեց՝ հերթապահելով են քնում։ Նախատեսվածից շատ ավելի կալանավորներ են պահվում։ Չեմ ուզում խոսել կալանքը որպես խափանման միջոց ընտրելու էդ համատարած պրակտիկայի մասին, որի մասին 2 օր է էստեղ խոսում ենք եւ հույս ունենանք, որ նոր օրենքն էդ խնդիրը կկարգավորի։

Կոռուպցիայի վերաբերյալ իրավական համակարգում։ Ես նամակով դիմել էի Արդարադատության նախարարությանը, խնդրելով տեղեկատվություն՝ կա՞ արդյոք մոնիտորինգ, երբ որ, նորից եմ ուզում այդ մասին խոսել՝ մենք նաեւ Եվրամիության չափորոշիչներին համապատասխան, բարձրացրեցինք դատավորների, դատախազների աշխատավարձը, մոտիվացիան մեկն էր՝ կոռուպցիայի կանխումը, խնդրեցի՝ կա՞ արդյոք մոնիտորինգի արդյունք արված մի որեւէ հարցում, մի որեւէ հետազոտություն, էդ համակարգում կոռուպցիան քանի՞ տոկոսով է նվազել կամ աճե՞լ է, թե՞ ոչ։ Ինձ համար պատասխանը միանգամայն կանխատեսելի էր, բայց ուզեցա ընդամենը գրավոր պատասխան ունենալ իմ ձեռքին։ Ինձ ուղարկեցին հղում մի կայքի, որտեղից, իբր ես պետք է ծանոթանայի՝ էդ ոլորտում կոռուպցիայի չափման մոնիտորինգ արվե՞լ է, թե՞ չէ։ Էդ հղման մեջ որեւէ չափման մոնիտորինգ արված չէր եւ բնականաբար, Արդարադատության նախարարությունը հարկ է համարում ինձ տեղեկացնել, որ դատական համակարգում արված հակակոռուպցիոն մոնիտորինգի արդյունքների վերաբերյալ իրանք այլ տեղեկատվության չեն տիրապետում։

Կուզենայի իմանալ՝ դուք որեւէ մոնիտորինգ արե՞լ եք, թե՞ չէ, որովհետեւ նաեւ դուք ստանում եք հարյուրավոր նամակներ՝ էդ համակարգում կոռուպցիայի ահռելի չափերի վերաբերյալ, որոնք տարեցտարի ոչ թե նվազում են, այլ աճում են։

Շատ հակիրճ կուզենայի անդրադառնալ նաեւ ընտանեկան բռնությանը, որովհետեւ դուք գիտեք, որ կանանց եւ երեխաների հանդեպ բռնությունը հատկապես մեր խեղաթյուրված մենթալիտետային ընկալման մեջ շատ լատենտ բնույթ է կրում, բայց այն խայտառակ մեծ տոկոս է կազմում, որը մենք ուղղակիորեն թաքցնում ենք, կանայք թաքցնում են։ Էստեղ հանձնաժողովը նախատեսում է լուրջ աշխատանք կատարել եւ նաեւ մի ճանապարհային քարտեզ ենք ծրագրում, որն այսօր ես քննարկել եմ Եվրամիության դեսպանի հետ, նաեւ պատրաստվում ենք ձեզ հետ քննարկել, համատեղ միջոցառումների մի ճանապարհային քարտեզ։

Իմ գործընկերն անդրադարձավ ցմահ ազատազրկվածների խնդրին, էս խնդիրը եւս մենք ձեզ հետ քննարկել ենք, պրն Թաթոյան, կուզենայի կրկին անդրադառնալ Խորհրդային տարիներին բանակում կատարած սպանությունների համար էն զինվորներին, ովքեր էդ Քրեական օրենսգրքով դատապարտվեցին մահապատժի, այնուհետեւ փոխարինվեց ցմահ ազատազրկման, էդ զինվորներից, երեխաներից շատերը, ովքեր գնդակահարել էին սպային իրենց նկատմամբ սեռական ոտնձգություն կատարելու համար, 20 տարուց ավել նրանցից շատերը նստած են։ Հիմա էդ, ես կրկնում եմ՝ այո, էստեղ շատ զգույշ պետք է լինել, որովհետեւ ես ինքս, որպես հանձնաԺողովի նախագահ, հանդիպել եմ նաեւ էն խոշտանգված, սպանված, դաժանորեն սպանված մարդկանց հարազատների հետ, ովքեր ուղղակիորեն կգան եւ էս խորհրդարանը կպայթեցնեն, եթե մենք որոշ անձանց հանդեպ, ովքեր դատապարտված են ցմահ ազատազրկման, փորձենք պատժի առավել այդ չափը կիրառել։ Բայց ես խոսում եմ զինվորների բանակում կատարված սպանությունների եւ մի քանի զինվորի մասին, որոնք ես եւ դուք անվանական գիտենք, որոնք արդեն 20 եւ ավելի տարի նստել են, եւ եթե այսօր կատարված լիներ այդ հանցագործությունը, նրանք արդեն պիտի լինեին ազատության մեջ, որովհետեւ 15-18 տարի արդեն նստել են։ Ես խնդրում եմ, որ նորից հետեւողական լինենք էդ զինվորների հանդեպ։ Կրկնում եմ՝ 20 տարուց ավել մենք նստած զինվորներ ունենք, որոնք, լինենք անկեղծ, միգուցեեւ դժվար է ասել, որ եթե ինչ-որ մեկի հանդեպ էդպիսի ոտնձգություն կատարեին, ինչպիսին կլիներ նրանց պատասխանը։

Նաեւ դուք շատ համապարփակ զեկույց էիք հրապարակել քրեակատարողական հիմնարկներում բժշկական ծառայության մատուցման վերաբերյալ։ Մենք պատրաստում ենք, հանձնաժողովը պատրաստում է նախագիծ, որ քրեակատարողական հիմնարկներում բուժծառայություն մատուցող հաստատություններն առանձնացված լինեն, ենթակա չլինեն քրեակատարողական հիմնարկներին, որովհետեւ էս դեպքում լրջագույնս խախտվում է նրանց անկախության, բժիշկների անկախության, բժշկական գաղտնիքի եւ այլ իրավունքներ։ Ես կարծում եմ, որ մեր արդյունավետ համագործակցությունը, հարգարժան Օմբուդսմեն, կշարունակվի նույն ոգով։ Շնորհակալություն։

Մ.ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ

-Շնորհակալություն, տիկին Զոհրաբյան։ Ձայնը տրվում է ՀՀԿ խմբակցության անունից Հրայր Թովմասյանին։ Խնդրեմ, պրն Թովմասյան։

Հ.ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Անկեղծ պիտի ասեմ, որ մի փոքր այլ զեկույց էի պատրաստել, այլ ելույթ էի պատրաստել, բայց վերջին մի քանի ելույթներից հետո, այն էականորեն դրական առումով փոփոխվել է, եւ ես դրանից ուրախ եմ։

Գիտե՞ք՝ ոչ միայն Հայաստանի, այլ ընդհանրապես միջազգային պրակտիկայում պառլամենտի աշխատանքները բաժանվում են երկու խմբի։ Առաջին խումբն այն թեթեւն է, այն հանգիստն է, այն հաճելին է, դա լեզվակռիվն է, դա սրամտությունն է, դա նեղը գցելն է եւ մեզ մոտ էլ դա կա։ Բայց երբ որ միայն դա է արվում եւ գոհ իրենց, էսպես, որ աշխատանքը կատարեց, արագ հեռանում է, թե կայքերում ինչ գրեց կամ լրագրողներին հավաքում է եւ դրա մասին ասում, եւ համարում ենք, որ աշխատանքը դրանով ավարտվել է, սա հեշտ է, սա մեղրի պես ցանկացած պատգամավորի կարող է եւ քաշում է դեպի իրեն, բայց սա թիթեռի կյանք ունի, հաջորդ օրն ինքն ավարտվում է, ինքը գնում է, եւ դրա մասին ոչ ոք չի հիշում։ Միգուցե այն այդ օրվա համար դառնում է թոփ մյուսներից մեկը։ Բայց երկրորդ խնդիրը, երկրորդ հարթությունն ինքը շատ ավելի բարդ է, որովհետեւ ինքը ենթադրում է ինստիտուցիոնալ փոփոխություններ, ենթադրում է ինստիտուցիոնալ բարեփոխումներ, որտեղ ներուժ, ժամանակ է պետք, բայց որով է պայմանավորված պառլամենտի աշխատանքի որակը։ Դրանք այն աշխատանքներն են, որը մնայուն արժեքներ, համակարգեր են ստեղծում, որոնք անկախ այս դահլիճում փոփոխություններից, դրանք մնում են, եւ երկիրը շարունակում է գնալ առաջ։ Եվ այստեղ է, որ մի շարք անելիքներ կան։

Մենք նման որոշումներ ունեցել ենք եւ ես հուսով եմ, որ մենք առաջիկայում էլ շատ կունենանք նման որոշումներ։ Եվս երկու դիտարկում եւ կանդրադառնամ բուն թեմային, հա՞։ Մենք, ինչպես Թումանյանն էր ասում՝ մեր հասարակությունը մի մեծ ցավով է տառապում, ինքն ուրիշ բան էր ասում, բայց մեր իրականությունում ես դա՝ բոլորը բոլորին մեղավոր ճանաչելն է, բացի իրենից։ Ու քանի դեռ մենք բոլորս բոլորին մեղավոր ենք ճանաչում, մեր խնդիրները չեն լուծվում, եւ էդ խնդիրները կլուծվեն այն ժամանակ, երբ որ մենք մեղավորներ փնտրելիս սկսենք մեզանից, մեր շրջապատից ու էդտեղից սկսենք էն փոփոխությունները, ինչը մենք ցանկանում ենք։

Եվ երրորդ դիտարկումը՝ ցավոք սրտի, մեր քաղաքական կյանքին բնորոշ է եղել մի երեւույթ, ես հուսով եմ, որ դա աստիճանաբար իրեն զիջում է, երբ որ եւ՛ քաղաքական իշխանությունը, եւ՛ քաղաքական ընդդիմությունը մի գործիք ուներ, դա մուրճն էր։ Քաղաքական իշխանության, մեծամասնության ձեռքին այդ մուրճը դրսեւորվում էր որպես մեծամասնություն՝ քվեարկելով եւ համարելով, որ ինքը ճիշտ է, քաղաքական ընդդիմությունը համարում էր, որ ամեն ինչ պետք է քննադատել, ամեն ինչ վատ է։ Եվ, երբ որ այդ մուրճը գործիք է, որը նաեւ, եթե մեխին ես խփում, ինքը շատ լավ աշխատում է, բայց երբ որ դու էդ մուրճով խփում ես նաեւ ապակիներին, խփում ես պատուհանին, հայելուն, պետք է դրանից հետո չբողոքել, որ սենյակում ցուրտ է, որովհետեւ մենք ինքներս ենք այդ ապակիները կոտրել։

Պառլամենտական կառավարման ձեւը շատ ավելի նուրբ գործիքակազմ է ենթադրում այդ խնդիրները լուծելու, եւ մենք որքանո՞վ կկարողանանք այդ նուրբ գործիքակազմերն օգտագործել, այդքանով մենք շահած դուրս կգանք բոլորս, որովհետեւ անկախ մեր քաղաքական հայացքներից, մենք բոլորս ունենք մեկ առաքելություն, այսպես ասած՝ ավելի լավ հայրենիք, ավելի ուժեղ հայրենիք, ավելի կայացած հայրենիք, ավելի պաշտպանված, ավելի անվտանգ, ավելի արդար հայրենիք թողնել մեր սերունդներին։ Եվ չգիտեմ՝ ինչո՞վ էր պայմանավորված, որ ես վերջինն եմ ելույթ ունենում եզրափակիչ ելույթից առաջ, բայց ես կցանկանայի, որ սեպտեմբերին, մեր նոր առաջին հերթական նստաշրջանը սկսելիս, այս գաղափարներն այս դահլիճում, այս աշխատաոճը գերիշխեր։

Ինչ վերաբերում է Մարդու իրավունքների պաշտպանի զեկույցին, ապա ունեցել եմ առիթ մի անգամ ասելու, որ Մարդու իրավունքների պաշտպանի ելույթից, երբ որ իշխանությունն է դրանից սկսում դժգոհել, ուրեմն Մարդու իրավունքների պաշտպանը ճիշտ է աշխատել։ Բայց այսօր մի փոքր շեշտադրումները փոխվել էր, եւ բոլորը հոգու  խորքում գոհ էին այդ զեկույցից։ Գոհ էին, որովհետեւ պարզվում է, որ կարելի է նաեւ նման զեկույցներ ունենալ, երբ որ դու օբյեկտիվ ես, երբ որ հավասարապես քննադատում ես եւ՛ իշխանությանը, եւ՛ ընդդիմությանը, որ քեզ համար լինի դա ոստիկան, լինի ոստիկանության գործողություններից տուժած անձ, միեւնույնն է՝ քեզ համար քաղաքացի է, որի իրավունքները դու պետք է պաշտպանես։ Դահլիճում էդ սուր ելույթները, սուր հակադրումները, հազար ներողություն էդ բառի համար՝ հարձակումները, էականորեն փոքրանում են։ Եվ էս առումով ես պետք է շնորհակալություն հայտնեմ Մարդու իրավունքների պաշտպան պրն Թաթոյանին, որ կարողացավ այդպիսի զեկույց ներկայացնել։ Ինքը բավականին դժվար խնդիր է՝ այդ բոլոր շահերը համադրել եւ ճիշտ լուծումներ ընդունել, ճիշտ կայացնել։

Գիտե՞ք, երբեմն նաեւ այս դահլիճում իրոք, այսպես գույները թունդ գույներով ներկայացնել։ Էստեղ, եթե նայեմ, տիկին Հովհաննիսյանն էստեղ չի, երեւի ներկաներից ոչ ոք քրեակատարողական հիմնարկների վիճակն ինձանից լավ չի պատկերացնում, ի պաշտոնե եմ եղել, բայց չի կարելի ասել, որ էնտեղ ոչինչ չի փոխվում, որովհետեւ մենք ունեցել ենք 3 հազար 800 մահճակալ եւ 5 հազար 600 ազատազրկված, կալանքի տակ գտնվող եւ ազատազրկման դատապարտված։ Էն դեպքում, երբ որ այսօր ունենք 3 հազար 904 հազարին մոտ եւ ունենք մոտավորապես արդեն 4 հազար 500 մահճակալ, այսինքն՝ ոչինչ չասեմ, ասենք՝ ոչինչ չի՞ փոխվել, որովհետեւ կառուցվել է Արմավիր քրեակատարողական հիմնարկ, որը 1200 տեղանոց, չե՛նք կարող ասել ոչինչ չի փոոխվել։ Խնդիրներ էնտեղ կա՞ն, իհարկե կան։

Ընդհանրապես, երբ որ խոսում ենք Մարդու իրավունքների պաշտպանի գործունեությունից, մարդու իրավունքների պաշտպանությունից, մենք պիտի հասկանանք, որ դա ի՞նչ ասեմ, գնացքի պես չի, որ մենք հասնելու ենք մի կանգառի եւ էնտեղ բոլորս իջնելու ենք։ Մենք պիտի հասկանանք, որ էդ կանգառները կան։ Մենք ամեն անգամ նոր պահանջներ, նոր որակի պահանջներ ենք դնելու մեր առաջ որպես պետություն, բայց պետք է ընդունենք, որ դա անընդհատ ընթացք է լինելու, որովհետեւ մարդու իրավունքները միշտ առաջընթաց է, միշտ ավելի առաջ են ընկած, եւ մեր խնդիրը պետք է լինի այդ ամբողջը պաշտպանել։

Մի հարցի կանդրադառնամ, հա՞, որովհետեւ թե՛ գլխավոր դատախազի, թե՛ Մարդու իրավունքների պաշտպանի ելույթում, թե՛ ամբիոնում անընդհատ շոշափվում էր՝ դա կալանքը որպես խափանման միջոց ընտրելն է։ Գիտե՞ք, եթե 100 միջնորդությունից 100-ն էլ բավարարվի, սա ինձ համար դեռեւս ոչինչ չի նշանակում, որ շատ վատ է։ Իմ համար շատ կարեւոր է, թե այդ յուրաքանչյուր կալանքն առանձին վերցրած որքա՞ն էր հիմնավորված, իմ համար գլխավոր չափորոշիչը դա պետք է լինի։ Այլապես, եթե 0 ու 100% ասեցիք, ես վստահ եմ, որ դա դրանց արանքից մեկում է, եւ պետք է ձգտել, որ էդ միջնորդությունները, եթե փոքրանում են եւ բավարարման տոկոսը մեծանում է, ես դրա մեջ որեւէ ողբերգություն ընդհանրապես չեմ տեսնում, որեւէ բացասական բան չեմ տեսնում այս առումով։ Եվ կա՞ էստեղ անելիքներ, ունե՞նք անելիքներ՝ այո, բայց էստեղ էլ մենք պիտի հաշվի առնենք՝ մենք որքանո՞վ ենք, սկսած տեխնիկական, կրթական, մասնագիտական, այս խնդիրները մենք որքանո՞վ ենք կարողացել լուծել, որպեսզի այդ մարմինների ձեռքին միակ գործիքը չլինի կալանքը։ Որքանո՞վ որպես օրենսդիր ենք կարողացել դրանք սահմանել, որքանո՞վ ենք կարողացել այլ ոլորտների բարեփոխումներով հասնել այս խնդրին։

Ես ամփոփելով իմ ելույթը՝ պիտի ասեմ, որ այս խնդիրները լինելու են պառլամենտի ամենօրյա քննարկման, մեր խմբակցության ամենօրյա քննարկման առարկան։ Մեզանից բոլորս ենք ուզում, ոչ ոք չի ուզում, չկա էդպիսի բան, որ ինչ-որ իրավունքներ խախտվի, դրանից առաջանա դժգոհություններ առաջին հերթին իշխանության նկատմամբ, եւ թույլ տվեք այդ բառն օգտագործել՝ դրանից օգտվի քաղաքական ընդդիմությունը։ Այդ աշխատանքներն արվել են, այդ աշխատանքները շարունակվելու են արվել։

Շնորհակալություն պրն Թաթոյան, այն աշխատանքի համար, որ դուք կատարել եք։ Վստահ եմ եւ հուսով եմ, որ այդ կերպ կշարունակեք նաեւ առաջիկայում։ Հաջողություններ ձեզ։

Մ.ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ

-Շնորհակալություն նաեւ ձեզ, պրն Թովմասյան։ Իսկ այժմ եզրափակիչ ելույթով հանդես կգա հանրապետության Մարդու իրավունքների պաշտպան, հարգարժան Արման Թաթոյանը։ Խնդրեմ։

Ա.ԹԱԹՈՅԱՆ

-Շնորհակալություն։ Հարգելի պատգամավորներ, շնորհակալ եմ այս քննարկման համար։ Կարծում եմ՝ քննարկումը կառուցողական էր, օգտակար նաեւ ինձ համար՝ հասկանալու համար խնդիրները, ձեր մտահոգությունները, որպեսզի առաջիկայում արտացոլենք նաեւ մեր գործունեության մեջ։

Ես մինչ եզրափակիչ ելույթին անդրադառնալը, մի մասնավոր դեպքով, որ ինձ տրվեց հարց Աշտարակի դպրոցի հետ կապված, պարզապես ասեմ, որ շենքային անբավարար  պայմաններով պայմանավորված գործադուլի դեպքով գրություններ ենք ուղարկել Կրթության եւ գիտության նախարարություն, Արագածոտնի մարզպետարան, այնուհետեւ Տարածքային կառավարման եւ զարգացման նախարարություն։ Վերջինս պատասխանել է, որ դպրոցի հիմնանորոգումը նախատեսված 2018-20 թվականների պետական բյուջեի հաշվին։ Քննարկվել է, համաձայնություն է ձեռքբերվել այլ ֆինանսական միջոցների առկայության դեպքում ընդգրկել Հայաստանի 8 դպրոցների ցանկում, որը հնարավորություն կտա աշխատանքը սկսել հենց այս տարի։ Այսինքն՝ հետեւողականությունը մենք է՛լ ավելի կշարունակենք, եւ պատրաստ եմ նաեւ արձագանքների դեպքում հետագայում ձեզ ներկայացնել խնդիրը։

Հիմա ես փորձեմ անդրադառնալ, հարգելի խորհրդարան, մի քանի խնդիրների։ Նախ պրն Պետրոսյանի բարձրացրած հարցը՝ աշխատանքային իրավունքների հետ կապված, կարեւոր է եւ կարծում եմ՝ անհրաժեշտ է, այո, Հայաստանում ամրապնդել այս ոլորտը, եւ ինստիտուցիոնալ առումով նախատեսել այնպիսի մարմին, որը հնարավորություն կունենա իրականացնել արդյունավետ պաշտպանություն, բայց այդ մարմնի ձեռքում պետք է լինեն նաեւ արդյունավետ լծակներ։ Երկրներ կան, որտեղ դա անում է հենց օմբուդսմենի հաստատությունը եւ ունի նաեւ սանկցիաներ կիրառելու լիազորություն։ Սա մոդելներից մեկն է, կարելի է քննարկել։ Ամեն դեպքում պատրաստ եմ քննարկման եւ առաջարկների դեպքում նաեւ՝ փոխադարձ լուծումների վրա նույնպես աշխատել։

Տիկին Հովհաննիսյանն անդրադարձավ Քրեական օրենսգրքի 205 հոդվածին, ես համաձայն եմ տիկին Հովհաննիսյանի հետ, որ այո, այդ հոդվածը, ըստ էության, օրենսդրական մակարդակով ենթարկվել է փոփոխության, բայց հիմա կարեւոր է հասկանալ պրակտիկան՝ արդյոք գործադրվու՞մ է այդ պրակտիկան։ Եվ նաեւ ուզում եմ շնորհակալությունս հայտնել, որ տիկին Հովհաննիսյանն անդրադարձավ նաեւ Քրեական դատավարության օրենսգրքին, կարեւորեց, ես ինքս կարեւորում եմ, որովհետեւ այդ աշխատանքային խմբի անդամ եմ եւ ինքս մասնակցել եմ նախագծի մշակմանը։ Այնտեղ դրված են այնպիսի սկզբունքներ, որոնք իսկապես պրակտիկայում օգտակար կլինեն լուծելու հատկապես հարցեր, որոնք վերաբերում են միջդատական վարույթի ընթացքում կալանքի կիրառությանը։

Պրն Փաշինյանն անդրադարձավ ցմահ ազատազրկման դատապարտված անձանց, դրան եղան էլի մի շարք անդրադարձեր՝ տիկին Զոհրաբյանը նույնպես անդրադարձավ։ Ես ուզում եմ միանգամից ասել, հարգելի պատգամավորներ, դուք ճիշտ եք, ցմահ ազատազրկված անձանց իրավունքների պաշտպանության ոլորտում պետք է տեղի ունենան փոփոխություններ։ Դարձյալ վերահաստատեմ դիրքորոշումս՝ այն թեզը, որ պետք է լինի աստիճանական ազատ արձակման մեխանիզմ, պետք է լինի ռեժիմների ճկուն փոփոխության մեխանիզմ, պետք է լինի այնպես, որ մարդը, ի վերջո, ազատությունից զրկման որոշակի ժամկետ կրելուց հետո, արդեն պատրաստ լինի ազատության։ Մեզ մոտ պայմանական վաղաժամկետ ազատման համակարգը նաեւ ինչու՞ լիարժեք չէր գործում եւ չի գործում, որովհետեւ մեկուսացման մեջ պահվում է անձը, չի տարվում հետը բավարար սոցիալ-հոգեբանական աշխատանքներ, վերջում ասում ենք՝ անձը պատրաստ չէ ազատ արձակվելու։ Պետությունն ինքն իր թերությունների համար չպետք է անձին զրկի ազատ արձակվելու հնարավորությունից։ Այդ առումով ես պատրաստ եմ նույնպես աշխատել օրենսդրական նախագծերի հետ կապված՝ հետագայում խնդիրների լուծման ուղղությամբ։

Եվ մյուս հարցը՝ պրն Զեյնալյանն անդրադարձավ որոշումներին։ Շնորհակալ եմ, պրն Զեյնալյան, որ ուսումնասիրել եք մեր որոշումները, դրանք իսկապես Եվրոպական դատարանի վճիռների նույն սկզբունքներով են կազմվում։ Ինքս հանդիսանում եմ Եվրոպական դատարանի փոխարինող դատավոր, եւ այդ առումով ինքս հետեւողական եմ նաեւ, որպեսզի այդ որոշումները հենց ստանան այդ նույն տեսքը։ Եվ պետք է ասեմ ձեզ, որ շուտով, երբ հրապարակենք մեր ժողովածուն, կարծում եմ, դա պետք է ունենա նաեւ ուղեցուցային նշանակություն հատկապես այն հարցում, թե ինչպե՞ս պետք է լինի իրավունքների պաշտպանությունը։ Ընդ որում՝ մենք անում ենք, յուրաքանչյուր հաջորդ որոշում զարգացնում է նախորդի իրավական չափանիշը, ինչպես, իհարկե, դուք քաջատեղյակ եք, դա անում է Եվրոպական դատարանը։

Դրանից բացի, այո, մեր երկրում պետք է արմատավորվի ազատության կանխավարկածը, սա է գլխավոր խնդիրը։ Դատավորը յուրաքանչյուր կալանքի միջնորդություն կամ գործ քննելիս, պետք է արդեն գա այն կանխավարկածով, որ ազատությունից զրկելն անթույլատրելի է եւ անձին ազատ է արձակելու, այսինքն՝ պետք է քննադատաբար մոտենա խնդրին։ Սա է, որ պետք է ընկած լինի իրավական համակարգի հիմքում։

Պրն Հակոբյանը եւ նաեւ պրն Մելքումյանը, դուք շատ ճիշտ անդրադարձաք, շնորհակալ եմ գնահատելու համար աշխատանքը, փաստահավաք աշխատանքները։ Պարզապես, ես ինքս որոշեցի այս ելույթներից հետո ցուցադրել, մենք այս սկավառակների հիման վրա ենք հետագայում նաեւ մեր զեկույցն արտացոլում Google քարտեզի վրա տեղայնացված։ Դրանք, որպես կանոն, հատուկ կարճ՝ 7 րոպե, 6 րոպե, էս մեկը Չինարի գնդակոծության զեկույցն է, մյուսը՝ Բաղանիս, Ոսկեվան եւ Կոթի գյուղերի, ընդ որում՝ ընդամենը վերջին գնդակոծություններն են։ Եվ նաեւ նկարներով հատուկ սկզբունքով կազմում ենք թղթային տարբերակներ, դրանք ես բոլոր պատգամավորներին կուղարկեմ, պարզապես ներողություն եմ խնդրում, չեմ հասցրել ֆիզիկապես, դրանք բոլոր պատգամավորները կստանան, նաեւ էլեկտրոնային զեկույցի տարբերակը։ Ընդ որում՝ այդ էլեկտրոնային զեկույցներում պարտադիր ցուցադրվում են նկարները, եւ մեր աշխատակիցն անգլերեն լեզվով բացատրում է դիտողին, թե ինչ սկզբունքով են կատարվել գնդակոծությունները։

Ես ինքս միջազգային կազմակերպությունների կազմում մասնակցել եմ փաստահավաք աշխատանքներին։ Դրանք այն նույն սկզբունքներով են, ինչպես որ օրինակ՝ կիրառում են տարբեր այլ կազմակերպություններ, եւ հատկապես իրենց ուղեցույցերին համապատասխան են։ Այդ իսկ պատճառով ես վստահ եմ զեկույցների ճշմարտացիության կամ ինֆորմացիայի արտացոլման հավաստիության հարցում, եւ շատ շնորհակալ եմ նաեւ խորհրդարանի պատգամավորներին, որ ընդգծվեց, որովհետեւ ինչպես պրն Մելքումյանը նշեց, ակնհայտ արդյունավետ փորձ էր, երբ մեր զեկույցը ներկայացրեցի եւ ԵԽԽՎ մեր պատվիրակությունը հնարավորություն ունեցավ նաեւ դա հանձնելու ԵԽԽՎ-ին, եւ հետագայում մենք, ինքս էլ  տարբեր տեղեր ներկայացնում ենք, այդ թվում՝ անհատները կարող են հիմնվել Եվրոպական դատարան գանգատներ ներկայացնելիս։

Մյուս հարցը, որ ուզում էի անդրադառնալ, պրն Հակոբյան, դուք կարեւոր հարցի անդրադարձաք, ես ուզում էի ելույթումս նշել, խոսքը վերաբերում է կրթությանը մարդու իրավունքների ոլորտում կամ ընդհանրապես իրազեկվածության աշխատանքներին։ Սա նոր ուղղություն է դարձյալ, եւ նոր օրենքով հիմքերը դրվեցին։ Ես ստեղծել եմ մեր աշխատակազմում անցյալ տարի մարդու իրավունքների հետազոտական եւ կրթական կենտրոն։ Այդ կենտրոնը սկսել է աշխատել հունիս ամսից եւ հունիսի 1-ից է աշխատում, նշանակել եմ այդտեղ աշխատակազմ, նա լինելու է, կզբաղվի ոչ միայն համապատասխան վերապատրաստումներով եւ այլն, ընդ որում՝ մենք իրականում նախատեսում ենք իրականացնել, թող չափազանց ամբիցիոզ չթվա, բայց ես դա, կարծում եմ, պետք է հասնեմ նրան, որ անենք՝ նաեւ ուսուցման ծրագրեր պետական ինստիտուտների ներկայացուցիչների համար։ Աշխատել է պետք նաեւ քաղաքացիական հասարակության հետ եւ մեր հարգելի լրագրողների հետ։

Եվ ես ձեզ պետք է ասեմ, որ արդեն իմ կողմից պահանջվել են գրություններով բոլոր պետական ինստիտուտներից, որոնք ունեն կրթական հաստատություններ, իրենց ծրագրերն ուսումնական։ Պետք է այդ ծրագրերը մանրամասն ուսումնասիրվեն, այդ ծրագրերի հիման վրա մենք մեր առաջարկները կներկայացնենք։ Դրանից բացի, կա պայմանավորվածություն, որ մարդու իրավունքներին վերաբերող հարցերով մեր աշխատակիցներն էլ են դասավանդում էնտեղ, եւ ասեմ ձեզ՝ կան պայմանավորվածություններ պայմանագրերի տեսքով, որ մեր զեկույցները դրվում են նաեւ դասավանդման առարկաների հիմքում։ Սա, կարծում եմ՝ կարեւոր է եւ Մարդու իրավունքների պաշտպանն այս թրեյնինգային կոմպոնենտում պետք է ունենա լուրջ դերակատարություն, որովհետեւ գաղտնիք չի օրինակ, որ Եվրոպական դատարանի վճիռը չի համարվի լիարժեք կատարված, եթե ուսումնական ծրագրերում այն չլինի արտահայտված։

Ինչ վերաբերում է հենց բուն Մարդու իրավունքների պաշտպանին, ցավում եմ, որ ԵԱՀԿ գրասենյակը փակվեց, որովհետեւ մենք նախաձեռնել էինք հատուկ հաղորդումների ցանկ, որն ուղղված էր այդ իրազեկության բարձրացմանը։

Մյուսը՝ արագ անդրադառնամ պրն Մելքումյանի նշած երեխաների իրավունքների վիճակին՝ գնդակոծությունների հետեւանքով, որն արտահայտված է դարձյալ էլի զեկույցներում։

Հիմա բիզնես-օմբուդսմենին անդրադառանամ։ Հարգելի գործընկերներ, խոսքն անվանումը չէ, խոսքը լիազորությունն է։ Սահմանադրությամբ կա այդ նպատակի համար ստեղծված մարմին, մենք այսօր էլ այդ աշխատանքն անում ենք, երբ մեզ դիմում են կամ սեփական նախաձեռնությամբ արդեն նոր հիմքեր են ստեղծված։ Չի կարող լինել այնպիսի մարմին, որը կրկնի մեր գործառույթը, սա Սահմանադրության կանոնն է, ոնց որ նույն հաջողությամբ ստեղծել երկու խորհրդարան, չգիտեմ երկու կառավարություն եւ այլն, եւ այլն։ Սա նաեւ Վենետիկի հանձնաժողովի եզրակացության հիման վրա է, որ պետք է ուժերն ուղղվեն գործող ինստիտուտի զարգացմանը։ Ես չեմ ասում երբեք՝ մենք  ունենանք մեկ ներկայացուցիչ, որը 80 հազար գործի քննարկում իրականացնի, ոչ։ Այստեղ պետք են բացառապես հստակ սկզբունքներ, որոնց ուղղությամբ մենք աշխատանք տանում ենք, մանրամասն պատրաստ եմ քննարկել։ Պարզապես, դա հակասում է մեր Սահմանադրությանը, իմ կարծիքն արդեն այստեղ, ըստ էության, երկրորդական է դառնում, թեեւ համընկնում է իհարկե Սահմանադրության մեջ տեղ գտած մոտեցմանը։

Պրն Էնֆիաջյան, դուք անդրադարձաք, այո, կալանավորների հետ կապված հարցին։ Արժանապատիվ պայմաններ, իհարկե պետք է թե՛ կալանավորված անձանց մասով, թե՛ այնտեղ ծառայողների, պետք է համալիր մոտենալ խնդրին։ Օրինակ՝ Նուբարաշեն քրեակատարողական հիմնարկի հետ կապված մենք առաջարկել էինք առաջին հարկի բոլոր խցերը փակել ընդհանրապես։ Հիմնավորել էինք առաջարկը ոչ միայն ազատությունից զրկված անձանց իրավունքներով՝ ինչն առաջնահերթ է, բայց նաեւ  ծառայողների իրավունքներով նույնպես, որովհետեւ այնտեղ օրինակ վերանորոգում անելն ընդհանրապես անիմաստ է։ Եվ Արդարադատության նախարարության հետ շարունակական աշխատանք ենք տանում, բավականին մասը փակվել է, եւ մենք էլ փորձում ենք իրենց հետ լուծումներ գտնել։

Մյուս հարցը՝ պրն Մարուքյանն անդրադարձավ նախագծերի համատեղ աշխատանքին։ Ես այս աշխատանքը, հարգելի խորհրդարան, շատ եմ կարեւորում, պատրաստ եմ նույն սկզբունքով շարունակել։ Մենք պրն Մարուքյանի հետ շատ ենք տարբեր հարցեր քննարկում նախագծերի մեջ արտացոլելու, որովհետեւ պրն Մարուքյանն իրավաբան է, եւ նաեւ միասին ունենք այդ աշխատանքի փորձը։ Պատրաստ եմ ցանկացած պատգամավորի հետ, ես ինքս, երբ մշակում ենք նախագծերը, նաեւ ի գիտություն ուղարկում եմ խորհրդարանի բոլոր խմբակցություններին։ Եվ այդ առումով, կարծում եմ՝ աշխատանքի այս ձեւաչափը կունենա կարեւոր նշանակություն։

Տիկին Զոհրաբյանն անդրադարձավ պայմանական վաղաժամկետ ազատման ինստիտուտին։ Այո, մենք էդտեղ ունենք խնդիրներ։ Տիկին Զոհրաբյան, գլխավոր խնդիրն այն է, ես կարծում եմ, որ պետք է վերացվի այն պրակտիկան, որի պայմաններում դատապարտյալն օտարացած է իրեն վերաբերող հարցերի, որոշումների կայացման գործընթացից։

Ընտանեկան բռնության կանխարգելումը՝ սա կարեւոր հարց է, գիտե՞ք՝ էստեղ կան մի քանի կարեւոր հարցեր։ Իհարկե, մեր խնդիրը եւ իմ սկզբունքը, որով շարժվում եմ՝ ընտանեկան արժեքների խթանումն է եւ ընտանիքի կարեւորությունն ընդգծելն ու ամրապնդելը։ Բայց երբ ունենք դեպքեր ընտանիքում կատարվող բռնության, օրինակ՝ մենք ունենք դեպքեր, երբ երեխան կարող է 1-2 շաբաթ դպրոց չհաճախել, պարզապես բռնության հետեւանքով  կամ վախի եւ այլն, իհարկե սա չես կարող հասարակությանը հետագայում լիարժեք անդամ ունենալ։ Այդ պատճառով ես պատրաստ եմ ձեզ հետ նույնիսկ այս ուղղությամբ աշխատելու, երբ օրենքի նախագիծ կամ չգիտեմ՝ որեւէ կերպ հարցը քննարկվի, նույնպես բարձրացնել սա։

Պրն Թովմասյանը շատ ճիշտ անդրադարձ կատարեց, որ մարդու իրավունքների պաշտպանությունն անընդհատ պրոցես է, ես ձեզ հետ լիարժեք համաձայն եմ, պրն Թովմասյան, չի կարող լինել որեւէ սահմանափակում երբեք եւ չկա այն սահմանը, որեւէ մեկը չի՛ կարող դնել։ Որքան կյանքը զարգանում է՝ սկսած էլեկտրոնային միջոցներից, իրավունքների պաշտպանության հարցը միշտ մնում է արդիական։ Այդ իսկ պատճառով, ես կարծում եմ՝ միակ եղանակն այստեղ պետք է լինի պարզապես համատեղ աշխատանքն այս սկզբունքներով։

Կալանքների հետ կապված, պրն Թովմասյան, թույլ տվեք նշել, որ դարձյալ վերահաստատել դիրքորոշումս, կարծում եմ՝ այս պրակտիկան պետք է հնարավորինս շուտ փոխվի, եւ իհարկե օրենսդրական հիմքեր պետք են։ Դա Քրեական դատավարության նոր օրենսգրքի նախագիծն է, որովհետեւ դեռ մեզ մոտ չկա այն մոտեցումը, որ կալանքը բացառիկ միջոց է։ Կարծում եմ՝ պետք է արմատավորել հենց այդ պրակտիկան։

Հարգելի պատգամավորներ, ինձ համար գոյություն ունի մեկ գերսկզբունք՝ դա այն է, որ յուրաքանչյուր պաշտոնատար անձ հիշի, որ մարդը բարձրագույն արժեք է։ Յուրաքանչյուր քաղաքացի պետք է իր վրա զգա այդ սկզբունքի սպառիչ իրացման արդյունքը։ Իմ աշխատանքը ես իրականացնում եմ վստահությամբ, բացառապես պրոֆեսիոնալ սկզբունքով։ Աշխատանքս կատարում եմ օբյեկտիվ ու անկաշկանդ, չունեմ որեւէ սահմանափակում, ես ձեզ վստահեցնում եմ։

Պոպուլիզմը ողջ աշխարհում օմբուդսմենի համար ամենագրավիչ, բայց նաեւ կործանարար երեւույթ է, ինքս երբեք չեմ զբաղվելու պոպուլիզմով, միշտ գնահատականներս այդ առումով պրոֆեսիոնալ են։ Ինձ համար այդ առումով տարբերություն չկա մեծամասնություն, փոքրամասնություն, խնդիրն ինձ համար իրավունքի պաշտպանության հարցն է։ Որ հարցում խնդիր կա, ես պատրաստ եմ էդտեղ աշխատել, քանի որ, հավատացած եմ՝ այս ոլորտն այնպիսին է, հատկապես իմ աշխատանքը, եթե ես չհամագործակցեմ որեւէ գործընկերոջ հետ, ապա աշխատանքը կլինի անարդյունավետ, իսկ ես կձախողեմ աշխատանքս։ Այդ պատճառով այս ընթացքում աշխատանք է կատարվել թե՛ խորհրդարանական ընդդիմությունը ներկայացնող պատգամավորների, թե՛ մեծամասնությունը ներկայացնող պատգամավորների հետ։

Հարգելի գործընկերներ, հավասարապես գնահատում եմ յուրաքանչյուր պատգամավորի բարձր դերը, պատրաստ եմ աշխատել։ Եվ քաղաքացիական հասարակությունը նույնպես ուզում եմ կարեւորել, որովհետեւ իրավապաշտպանների աշխատանքի արդյունքն է, որ նաեւ ինձ հնարավորություն է տալիս առավել արդյունավետ լինել այս ոլորտում եւ վստահ լինել առանձին իրավունքների պաշտպանության գործում։ Նրանք, ինչպես նաեւ փաստաբանները, իմ կարեւոր զինակից գործընկերներն են։ Շնորհակալ եմ ուշադրության համար։

Ա.ԲԱԲԼՈՅԱՆ

-Շնորհակալություն, պրն Թաթոյան։ Երեւի թե, ես բոլորի կարծիքը կներկայացնեմ, որ պրն Թաթոյան, խորհրդարանը դրական է գնահատում ձեր գործունեությունը, եւ կցանկանայի արձագանքել ձեր կոչին՝ համագործակցության առումով։ Վստահ եղեք, որ բոլոր այն ջանքերը, որոնք ուղղված կլինեն մարդու իրավունքներն ամրապնդելու եւ ընդլայնելու, խորհրդարանը պատրաստ է համագործակցելու։ Շնորհակալություն։

Հարգելի գործընկերներ, մեր արտահերթ նիստի օրակարգը սպառվեց, շնորհակալություն, ցտեսություն... դեռ մենք ձեզ հետ խորհրդի նիստ ունենք, դեռ շատ աշխատանք ունենք, էնպես որ, մեր աշխատանքները շարունակվում են։




ԱԺ Նախագահ  |  Պատգամավորներ|  ԱԺ խորհուրդ  |  Հանձնաժողովներ  |  Խմբակցություններ  |  Աշխատակազմ
Օրենսդրություն  |   Նախագծեր  |  Նիստեր  |   Լուրեր  |  Արտաքին հարաբերություններ   |  Գրադարան  |  Ընտրողների հետ կապեր  |  Հղումներ  |  RSS